धर्मप्रिय वाचकांनो, आता मी आपल्याला श्रुतींच्या पवित्र मंत्रांतून विणलेली एक अद्भुत कथा सांगतो—जिच्यात सृष्टीतील प्रत्येक प्राणी, दिशा, देवता आणि जगाचा प्रत्येक भाग एकमेकांशी नाते जोडतात. या जगातील भूमीवरून मनुष्य उंदीर प्राप्त करतो; मध्यप्रदेशासाठी पाच नेवळ घेतो; आकाशासाठी घारगिळ; दिशांसाठी नेवळ आणि गंधगोकर्ण; आणि कोपऱ्यांच्या दिशांसाठी पट्टेरी नेवळ अर्पण करतो. वसुंसाठी काळवीट, रुद्रांसाठी चितळ, आदित्यांसाठी न्यंकु हरिण, सर्व देवांसाठी चितकबर काळवीट, साध्यांसाठी कुलुंगा हरिण निवडले जाते. ईशानासाठी परश्वता प्राणी, मित्रासाठी गायी, वरुणासाठी म्हशी, बृहस्पतीसाठी वन्य गायी, त्वष्ट्यासाठी उंट निवडतात. प्रजापतीसाठी मनुष्य, हस्तीसाठी हत्ती, वाक्साठी प्लुषि पक्षी, चक्षूसाठी माशी, श्रवणासाठी मधमाशी अर्पण करतात. प्रजापती आणि वायूसाठी गायी व वन्य प्राणी, वरुणासाठी वनमेढा, यमासाठी कृष्णमृग, मनुष्यराजासाठी माकड, वाघासाठी लाल गायी, बैलासाठी वन्य गायी, वेगवान गरुडासाठी बटेर, नीलकंठासाठी किडा, समुद्रासाठी सुसर, हिमालयासाठी हत्ती अर्पण होतो. मोर प्रजापतीसाठी, घुबड हलिक्षणासाठी, वृषदंशा माशी धात्रीसाठी, बगळा दिशांसाठी, कोकिळा अग्नीसाठी, कलविंका पक्षी लोहिताहीसाठी, पुष्करसाद पक्षी त्वष्ट्यासाठी, आणि बगळा वाक्साठी समर्पित आहे. सोमासाठी कुलुंगा हरिण, अरण्यासाठी रानबकरी, नकुलासाठी नेवळ, शाकासाठी पौष्ण पक्षी, कोल्ह्यासाठी मोर, इंद्रासाठी वन्य गाय, पिद्वासाठी न्यंकु हरिण, कक्कटासाठी खेकडा, अनुमतीसाठी प्रतिस्रुत्का पक्षी, चक्रवाकासाठी रुद्रांग पक्षी. बलाका बगळा सूर्याला, शार्ग पक्षी सृजयाला, शयांडक पक्षी मैत्राला, शारी पक्षी सरस्वतीला, पुरुषवाक् पक्षी कुत्र्यासाठी, शार्दूल वाघ पृथ्वीला, लांडगा पृदाकूला, पोपट मन्यूसाठी, शुक सरस्वतीसाठी, पुरुषवाक् पक्षी मनुष्याला अर्पण आहे. सुपर्ण पक्षी पर्जन्यासाठी, आतीर्वाहस पक्षी दर्विदासाठी, गिधाड वायूसाठी, कलविंका पक्षी अग्नीसाठी, पुष्करसाद पक्षी त्वष्ट्यासाठी, बगळा वाक्साठी, प्लव पक्षी मध्यप्रदेशासाठी, मद्गू पक्षी व मासे नद्यांच्या अधिपतीसाठी, कासव द्यावा-पृथ्वीला. पुरुषमृग चंद्रासाठी, घोरपड काळकासाठी, दार्वाघाट पक्षी अरण्याधिपतींसाठी, कृकवाकू पक्षी सावित्रासाठी, हंस वातासाठी, नक्र मकरासाठी, कुलीपय पक्षी अकूपारासाठी, शल्प पक्षी ह्रीसाठी. एणी काळवीट दिवसासाठी, बेडूक रात्रीसाठी, उंदीर तित्तिरासाठी, साप अश्विनीसाठी, काळा प्राणी रात्रीसाठी, अस्वल जतूसाठी, सुशीलिका पक्षी इतर लोकांसाठी, जहक पक्षी विष्णूसाठी. अन्यवाप पक्षी अर्धमासांसाठी, ऋश्य काळवीट मोरासाठी, सुपर्ण पक्षी गंधर्वांसाठी, ऊंदीर पाण्यासाठी, कश्यप कासव महिन्यांसाठी, लाल मासा कुंडृणाचीसाठी, गोलत्तिका पक्षी अप्सरांसाठी, असित पक्षी मृत्यूसाठी. वर्षाहू पक्षी ऋतूसाठी, उंदीर घारगिळासाठी, मान्थाळ पक्षी पितरांसाठी, अजगर वसूसाठी, तित्तिर कबुतरांसाठी, घुबड शशासाठी, वनमेढा निरृती व वरुणासाठी. शित्र पक्षी आदित्यांसाठी, उंट तेजस्वीसाठी, गिधाड मतीसाठी, सृमर अरण्यासाठी, चितळ रुद्रासाठी, क्वयी पक्षी कुटरूरसाठी, दात्यौह पक्षी अश्वांसाठी, पिका पक्षी कामासाठी. गेंडा विश्वदेवतांसाठी, काळा कुत्रा कर्णासाठी, गाढव तारक्षूसाठी, अस्वल राक्षसांसाठी, वराह इंद्रासाठी, सिंह मरुतांसाठी, कृकलास पक्षी पिप्पकासाठी, शकुनी अस्त्रासाठी, चितकबर काळवीट सर्व देवांसाठी. आता सृष्टीच्या अंगाने एक विलक्षण संगती आहे. शादं पक्षी दह्यासह, अवका वनस्पती दातांच्या मुळांसह, माती ज्वारीसह, तेगा वनस्पती सुळांसह, सरस्वती जिभेच्या टोकाशी, जिभेचा पाया कंठाशी, टाळू जबड्यांशी, पाणी तोंडाशी, वीर्येंद्रिय व वृषण, आदित्य दाढीशी, मार्ग भुवयांशी, दिवा-पृथ्वी पापण्यांशी, वीज पापण्यांच्या केसांशी, शुभ्र स्वाहेला, काळे स्वाहेला, वरच्या पापण्या आणि खालच्या पापण्या सीमा आहेत. वारा श्वसनासोबत, नासिका जवळ येण्यासोबत, खालचा ओठ शुभतेसाठी, वरचा तेजासाठी, आतला कमी तेजासाठी, बाहेरचा ठेवण्यास, डोके वज्रासाठी, मेंदू वीजेसाठी, कान ऐकण्यास, ऐकणे कानांसाठी, कंठात पाणी, कोरडा कंठ मनासाठी, मान अदितीसाठी, डोके निरृतिसाठी, डोके मोठ्या आवाजासाठी, श्वास केसांसाठी, शरीराचा ढीग शरीरासाठी. डास केसांसाठी, इंद्र निद्रेसाठी, बृहस्पती पक्ष्याच्या आसनासाठी, कासव कवचांसाठी, पाऊल मांडींसाठी, अस्वल पोटऱ्यांसाठी, तित्तिर वेगासाठी, प्रवास हातांसाठी, अरणी जबड्यासाठी, अग्नि हातांसाठी, पूषा हातांसाठी, अश्विन खांद्यांसाठी, रुद्र ओरडण्यासाठी. सृष्टीचे विविध भाग विविध देवतांना अर्पण आहेत—आग्नीला पहिला भाग, वायूस दुसरा, इंद्राला तिसरा, सोमाला चौथा, अदितीस पाचवा, इंद्राणीला सहावा, मरुतांना सातवा, बृहस्पतीला आठवा, अर्यमानला नववा, धातूला दहावा, इंद्राला अकरावा, वरुणाला बारावा, यमाला तेरावा. इंद्र-अग्नी, सरस्वती, मित्र, आप, निरृति, अग्नी-सोम, सर्प, विष्णू, पूषा, त्वष्टा, इंद्र, वरुण, यमी—हे विविध भागांना प्राप्त. दक्षिणेकडे दिवा-पृथ्वी, उत्तरेला सर्व देवता. खांदे मरुतांसाठी, वक्षस्थळ सर्व देवांसाठी, बगल रुद्रांसाठी, दुसरा भाग आदित्यांसाठी, तिसरा वायूसाठी; शेपटी अग्नी-सोमासाठी, मांडी क्रींञ्चांसाठी, कंबरे इंद्र-बृहस्पतीसाठी, गुडघे मित्र-वरुणासाठी, पोटऱ्या आक्रमणांसाठी, बळ स्थूरांसाठी, त्वचा कुंठांसाठी. पूषा गुदद्वाराशी, आंधळे मोठ्या आतड्यांसाठी, सर्प गुदद्वारात, भ्रमण करणारे आतड्यांसाठी, पाणी मूत्राशयात, वीर्येंद्रिय वृषणात, वेगवान शिश्नात, संतान वीर्यात, कावळे पित्तात, उत्सर्जन गुदद्वारात, घुबड विष्ठेत. इंद्राची मांडी, अदितीचे बळ, दिशांचे खांदे, अदितीचे आरोग्य, मेघांचे हृदय, मध्यप्रदेश फुफ्फुसात, आकाश पोटात, चक्रवाक मूत्रपिंडात, पर्वत प्लीहात, दगड पचनग्रंथीत, मुंगीचे घर लहान ग्रंथीत, प्रवाह पित्तात, सरोवर यकृतात, समुद्र पोटात, वैश्वानर राखेत. नाभी आधार, स्थैर्य रसात, पाणी उष्णतेत, किरण थेंबात, धुके उष्णतेत, गारवा मेदात, दव अश्रूत, गर्जना रसात, स्नायु रक्षणात, रंगीत अवयवात, तारे रूपात, पृथ्वी त्वचेत. जुम्बकास वंदन. सृष्टीच्या आरंभी हिरण्यगर्भ प्रकट झाला; तोच सर्व जन्मलेल्या गोष्टींचा एकमेव अधिपती. त्याने पृथ्वी व आकाश स्थापन केले—कुठल्या देवतेस आपण यज्ञ अर्पण करावा? जो एकटा सर्व श्वास घेणाऱ्या, पापणी हलवणाऱ्यांचा राजा आहे, जो विश्वावर राज्य करतो—कुठल्या देवतेस आपण यज्ञ अर्पण करावा? ज्याची महती हिमशिखरे, समुद्र, नद्या, दिशा आणि बाहू सांगतात—कुठल्या देवतेस आपण यज्ञ अर्पण करावा? जो आत्मा देतो, बळ देतो, ज्याला सर्व देवता स्वामी मानतात, ज्याच्या छायेत अमरत्व व मृत्यू आहे—कुठल्या देवतेस आपण यज्ञ अर्पण करावा? सर्व बाजूंनी मंगल विचार आमच्याकडे येवोत, अडथळ्याविना, नेहमी नवे व सर्जनशील. देवता नेहमी आमचे रक्षण करो, दिवसेंदिवस आम्हाला वृद्धिंगत करो, अपायापासून वाचवो. देवतांची कृपा आमच्यावर असो; त्यांचे दान आमच्याकडे परत येवो. आम्ही देवांची मैत्री साधू, ते आम्हाला दीर्घायुष्य देवोत. पुरातन आह्वानाने आम्ही भग, मित्र, अदिती, श्रमण न होणारा दक्ष, अर्यमन, वरुण, सोम, अश्विन यांना बोलावतो; सरस्वती, कल्याणकारक, आम्हाला सुख देओ. वात, आनंददायक, आम्हाला आरोग्य देवो; माता पृथ्वी व पिता आकाश तसेच करो. सोमाचे पुत्र असलेले दगड आम्हाला आनंद देवोत; अश्विन, सामर्थ्यवान, आमचे ऐकावेत. चेतनांचा प्रेरक, स्थिर-अस्थिराचा स्वामी, त्या प्रभूचे आम्ही स्मरण करतो. पूषा, मार्गदर्शक, आम्हाला समृद्धी देवो, सदैव आमचे रक्षण करो. इंद्र, ख्यातनाम, आम्हाला शुभ देओ; पूषा, सर्वज्ञ, आम्हाला शुभ देओ; तार्क्ष्य, अखंड चक्र असलेला, आम्हाला शुभ देओ; बृहस्पती आम्हाला शुभ देओ. मरुत, पृष्णीचे पुत्र, तेजस्वी, सभा उजळवणारे; अग्नितुल्य जिह्वा असलेले, सूर्य नेत्र असलेले पुरुष—सर्व देवता येथे आमच्या सहाय्यास येवोत. देवांनो, आम्ही आमच्या कानांनी शुभ ऐकू, डोळ्यांनी शुभ पाहू. बळकट शरीर व इंद्रियांनी तुमची स्तुती करू आणि देवांनी ठरवलेले आयुष्य जगू. देवता आम्हाला शंभर शरदांचे आयुष्य देवोत, जिथे वार्धक्याचे चक्र आमच्या शरीराला थकवत नाही; जिथे पुत्र पित्याचे स्थान घेतात—आमचे आयुष्य अर्धवट संपू नये. अदिती हे आकाश, अदिती हे अंतरिक्ष, अदिती माता, पिता, पुत्र; सर्व देवता अदिती, पाच मानवसमूह अदिती, जे जन्मते ते अदिती, सृष्टीच अदिती. मित्र, वरुण, अर्यमन, इंद्र, ऋभु, मरुत आमचे आयुष्य कमी करू नये; आम्ही वेगवान देवांच्या कृत्यांची आठवण करताना, त्यांच्या वीरता सभेत सांगू. जेव्हा मार्गदर्शक दोरीने ते झाकलेल्या मुखातून बक्षीस बाहेर काढतात, तेव्हा सुबुद्ध बकरी, सर्व रूपे धारण केलेली, इंद्र आणि पूषाच्या प्रिय मार्गावर जाते. हे सर्व, या मंत्रांच्या गूढतेतून सृष्टीचे, देवांचे, प्राण्यांचे आणि मानवाचे एकत्व प्रकट होते—ज्यात प्रत्येकाचा सहभाग, प्रत्येकाचे स्थान आहे.