आता मी तुम्हांला या पवित्र श्रुतींचा एक सुंदर, सलग आणि श्रद्धेने ओतप्रोत असा कथानक सांगतो. सृष्टीतील विविध प्राणी, पक्षी, रंग, रूप आणि वय यांच्या माध्यमातून ऋषींनी देवतांचे गुण, शक्ती आणि कार्य यांचे विभाजन केले आहे. काळ्या गळ्याचे प्राणी अग्नीचे आहेत; पांढऱ्या चट्ट्यांचे प्राणी वसूंना समर्पित; लाल रंगाचे रुद्रांचे; पांढरे, तेजस्वी डोळ्यांचे आदित्यांचे; आकाशासारखा रंग असलेले पर्जन्याचे. उंच, वृषभ आणि बुटके हे इंद्र-विष्णूचे; उंच, पांढऱ्या हाताचे, पांढऱ्या पाठचे इंद्र-बृहस्पतीचे; वराहमूर्ती असलेले वेगवान; चित्ती असलेले अग्नी-मरुतांचे; काळे पौष्णाचे. दोन रूप असलेले इंद्र-अग्नीचे; बुटके अग्नी-सोमाचे; विनम्र असलेले अग्नी-विष्णूचे; मैत्रावरुणी आणि मैत्री वेगळ्या. काळ्या गळ्याचे अग्नीचे; पिंगट रंगाचे सोमाचे; पांढरे वायूचे; कोणतीही खूण नसलेले अदितीचे; सारखेच दिसणारे धात्र्याचे; वासुदेवांच्या पत्नींसाठी वासरं. काळे पृथ्वीचे; धुरकट रंगाचे अंतरिक्षाचे; मोठे आकाशाचे; चित्री वीजेचे; राखेसारखे ताऱ्यांचे. ऋतूंप्रमाणेही प्राण्यांचे विभाग आहेत—धुरकट वसंतासाठी, पांढरे उन्हाळ्यासाठी, काळे पावसाळ्यासाठी, लाल डागांचे शरदासाठी, पिंगट हिवाळ्यासाठी, तांबूस थंड ऋतूसाठी. तीन वर्षांचे गायी गायत्रीसाठी, पाच वर्षांचे त्रिष्टुभसाठी, दोन वर्षांचे जंगली जनावरे जगतीसाठी, तीन वासरांची अनुष्टुभसाठी, चार वर्षांचे उष्णिहसाठी. सहा वर्षांचे वीराजसाठी, बैल बृहतीसाठी, वृषभ ककुभसाठी, अनड्वाह पंक्तीसाठी, गायी अतिच्छंदसाठी. काळ्या गळ्याचे अग्नीचे, पिंगट सोमाचे, उपध्वस्ता सावित्रीचे, वासरं सरस्वतीचे, काळे पूषणाचे, चित्री मरुतांचे, अनेक रूपांचे विश्वदेवांचे, विनम्र स्वरूप आकाश-पृथ्वीचे. हे सर्वच गतिशील—इंद्र-अग्नी, काळे, वरुण, चित्री, मरुत, आणि सर्वात श्रेष्ठ रूप. अग्नीच्या अनेकमुखी रूपासाठी प्रथम मरुतांचे, उष्णता देणाऱ्या मरुतांसाठी सवाती, गृहस्थ मरुतांसाठी बष्किहा, खेळणाऱ्या मरुतांसाठी मिश्रित, स्वतःचे मरुतांसाठी अनुयायी. गतिशील—इंद्र-अग्नी, शिंगे असलेले, महेंद्र, विश्वकर्म्याचे अनेक रूप. धुरकट पिंगट पितरांसाठी जे सोम पितर आहेत; पिंगट पिंगट बार्हिष पितरांसाठी; काळे पिंगट अग्नीपितरांसाठी; काळे चित्री त्र्यंबकांसाठी. गतिशील—शुनासीरा, वायूचे पांढरे, सूर्याचे पांढरे. ऋतूंप्रमाणे पक्षी—वसंतात तित्तिर, उन्हाळ्यात टिटवी, पावसाळ्यात तितर, शरदात बटेर, हिवाळ्यात कावळा, थंडीत कावळ्याचे एक प्रकार. समुद्रासाठी शिंशाप, पर्जन्यासाठी बेडूक, पाण्यांसाठी मासे, मित्रासाठी कुलीपय पक्षी, वरुणासाठी मगर. सोमासाठी हंस, वायूसाठी बगळा, इंद्र-अग्नीला कुरलू, मित्रासाठी जलकुक्कुट, वरुणासाठी रुंद पंखाचा बदक. अग्नीला कठफडवे, वनवृक्षांना घुबड, अग्नी-सोमासाठी नीलकंठ, अश्विन्यांसाठी मोर, मित्र-वरुणासाठी पारवे. सोमासाठी टिटवी, त्वष्ट्यासाठी कौलिका, गोशाळेसाठी देवपत्नींचे पक्षी, अग्नीगृहपतिसाठी पारुष्ण. दिवसासाठी कपोत, रात्रीसाठी सीचापू, दिवस-रात्रीच्या संगमासाठी जातू, महिन्यांसाठी दात्यूह, वर्षासाठी गरुड. पृथ्वीवरून उंदीर, अंतरिक्षासाठी पाच मुंगूस, आकाशासाठी शाळ, दिशांसाठी मुंगूस व गंधक, उपदिशांसाठी पट्टेरी मुंगूस. वसूसाठी कृष्णमृग, रुद्रांसाठी चितळ, आदित्यांसाठी न्यान्कु, सर्व देवांसाठी चित्री कृष्णमृग, साध्यांसाठी कुलुंगा. ईशानासाठी परश्वता, मित्रासाठी गायी, वरुणासाठी म्हशी, बृहस्पतीसाठी वनगाय, त्वष्ट्यासाठी उंट. प्रजापतीसाठी माणूस, हस्तीसाठी हत्ती, वाचसाठी प्लुषि पक्षी, चक्षूसाठी माशी, श्रवणासाठी मधमाशी. प्रजापती-वायूसाठी गायी व वन्य जनावरे, वरुणासाठी वनमेंढा, यमासाठी कृष्णमृग, नराधिपासाठी माकड, वाघासाठी तांबडा गायी, वृषभासाठी वनगाय, वेगवान गरुडासाठी बटेर, नीलकंठासाठी कृमि, समुद्रासाठी शिंशाप, हिमालयासाठी हत्ती. मोर प्रजापतीचा, घुबड हलिक्ष्णाचा, वृषदंश धात्र्याचा, बगळा दिशांचा, कोकिळा अग्नीचा, कलविंका लोहिताहीचा, पुष्करसाद त्वष्ट्याचा, क्रौंच वाचचा. सोमासाठी कुलुंगा, वनासाठी रानबकरी, नकुलासाठी मुंगूस, शकासाठी पौष्ण पक्षी, कोल्ह्यासाठी मोर, इंद्रासाठी वनगाय, पिद्वासाठी न्यान्कु, कक्कटासाठी खेकडा, अनुमतीसाठी प्रतिश्रुत्का, चक्रवाकासाठी रुंद बदक. बलाका सूर्याचा, शार्ग सृजयाचा, शयांडक मैत्राचा, शारी सरस्वतीचा, पुरुषवाक कुत्र्याचा, वाघ पृथ्वीचा, कोल्हा पृथाकूचा, पोपट मन्यूचा, शुक सरस्वतीचा, पुरुषवाक माणसाचा. सुपर्ण पर्जन्याचा, आतिर्वाहस दरविदाचा, गिधाड वायूचा, कलविंका अग्नीचा, पुष्करसाद त्वष्ट्याचा, क्रौंच वाचचा, प्लव अंतरिक्षाचा, मद्गु व मासे नद्यांचा, कासव द्यावा-पृथ्वीचे. पुरुषमृग चंद्राचा, गोह काळकाचा, दार्वाघाट वनपालांचा, कृकवाक सावित्राचा, हंस वाताचा, नक्र मकराचा, कुलीपय अकूपाराचा, शल्पा ह्रीचा. एणी मृग दिवसाचा, बेडूक रात्रीचा, उंदीर तितराचा, साप अश्विनांचा, काळा रात्रीचा, अस्वल जातूचा, सुषिलिका इतर लोकांचा, जहक विष्णूचा. अन्यवाप पक्षी अर्धमासांचा, ऋश्य मृग मोराचा, सुपर्ण गंधर्वांचा, ऊंदीर पाण्याचा, कश्यप कासव महिन्यांचा, लाल मासा कुंडृणाचीचा, गोलत्तिका अप्सरांचा, असित काळा पक्षी मृत्यूचा. वर्षाहू ऋतूंचा, उंदीर शाळचा, मान्थाळ पितरांचा, अजगर वसूंचा, तित्तिर कपोताचा, घुबड शशाचा, वनमेंढा निरृति-वरुणाचा. शित्र पक्षी आदित्यांचा, उंट तेजस्वीचा, गिधाड मतीचा, स्रमर वनाचा, चितळ रुद्रांचा, क्वयी कुटरुरचा, दात्यूह घोड्यांचा, पिका कामाचा. गेंडा विश्वदेवांचा, काळा कुत्रा कर्णाचा, गाढव तारक्षूचा, अस्वल राक्षसांचा, वराह इंद्राचा, सिंह मरुतांचा, कृकलास पिप्पकाचा, शकुनी अस्त्राचा, चित्री कृष्णमृग सर्व देवांचा. शादं पक्षी दह्याने, अवका वनस्पती दातांच्या मुळास, माती ज्वारीने, तेगा वनस्पती दातांचे, सरस्वती जिभेच्या टोकास, जिभेचा आधार कंकणास, तालू जबड्यांस, पाणी तोंडास, वीर्येंद्रिय वृषणास, आदित्य दाढीस, मार्ग भुवया, द्यावा-पृथ्वी पापण्या, वीज पापण्यांच्या केसांस, पांढरे स्वाहेला, काळे स्वाहेला, वरच्या पापण्या अडथळे, खालच्या पापण्या अडथळे. वारा श्वास-उच्छ्वासास, नासिका समोर जाण्यास, खालचा ओठ शुभतेस, वरचा तेजस्वीस, आतला कमी तेजस्वीस, बाहेरचा ठेवण्यास, डोके वज्राला, मेंदू वीजेला, कान श्रवणास, श्रवण कानास, खालचा घसा पाण्यास, कोरडा घसा मनास, मान अदितीस, डोके निरृतिस, डोके मोठ्या आवाजास, श्वास केसांस, राशी शरीरास. मच्छर केसांस, इंद्र झोपेस, बृहस्पती पक्ष्याच्या आसनास, कासवे कवचांस, पाऊल मांडीस, अस्वल वासरांस, तित्तिर वेगास, प्रवास हातांस, अरणी जबड्यांस, अग्नी हातांच्या पुढच्या भागास, पूषा हातांस, अश्विन्य खांद्यांस, रुद्र गर्जनेस. प्रत्येक भाग वेगळ्या देवतेस अर्पण—पहिला अग्नीला, दुसरा वायूस, तिसरा इंद्रास, चौथा सोमास, पाचवा अदितीस, सहावा इंद्राणीला, सातवा मरुतांस, आठवा बृहस्पतीस, नववा अर्यमानस, दहावा धातूस, अकरावा इंद्रास, बारावा वरुणास, तेरावा यमास. पुन्हा—पहिला भाग इंद्र-अग्नीला, दुसरा सरस्वतीस, तिसरा मित्रास, चौथा पाण्यांस, पाचवा निरृतिस, सहावा अग्नी-सोमास, सातवा सर्पांस, आठवा विष्णूस, नववा पूषणास, दहावा त्वष्ट्यास, अकरावा इंद्रास, बारावा वरुणास, तेरावा यमीस; दक्षिणेकडील भाग द्यावा-पृथ्वीला, उत्तरेकडील सर्व देवांस. अशा प्रकारे, प्रत्येक प्राणी, पक्षी, रंग, ऋतू, अवयव, वयोमान, सृष्टीतील सर्वकाही या विविध देवता, ऋषी, ऋतू, आणि शक्तींना समर्पित आहे—या सगळ्यांतून सृष्टीचे गूढ, देवत्व, आणि ऋषींच्या सूक्ष्म निरीक्षणाची दिव्यता प्रकट होते.