एका पवित्र यज्ञाच्या प्रसंगात, ऋषी आणि यजमान विविध प्रश्न विचारतात, उत्तर देतात, आणि यज्ञाच्या विविध घटकांचे वर्णन करतात. हरण जेंव्हा जवस खातो, तेव्हा त्याला फार पोषण मिळाले आहे असे वाटत नाही; तसेच शूद्र जर आर्य स्त्रीचा प्रियकर असेल, तरी त्याला पोषण मिळाले असे वाटत नाही. या विचारांनी सुरुवात होते. मग, ऋषी म्हणतात, “मी विजयी आणि वेगवान दधिक्रावण घोडा निर्माण केला आहे. त्याचा मुख आमच्यासाठी सुगंधी होवो; तो आम्हाला दीर्घायुष्यासाठी पार नेवो.” विविध छंद—गायत्री, त्रिष्टुभ, जगती, अनुष्टुभ, पंक्ति, बृहती, उष्णिक, ककुभ आणि सूची—ही छंद तुमचा शांत करोत, असे प्रार्थना करतात. दोन पाय, चार पाय, तीन पाय, सहा पाय, अनियमित आणि नियमित छंद, सूची छंदांसह, तुमचा शांत करोत. सर्व दिशांनी, महान, भव्य, ढगासारख्या आणि विजेसारख्या आवाजांनी, सूची छंदांसह, तुमचा शांत करोत. पुरुषाच्या पत्नी, ज्ञानाने त्याचे केस विभाजित करोत; देवांच्या पत्नी आणि दिशांनी, सूची छंदांसह, तुमचा शांत करोत. चांदी, हरिण, शिसे, जुवे—हे सर्व कर्माने जोडले गेले आहेत; घोड्याच्या त्वचेवरच्या सीमांना, पट्ट्यांना बांधा, असे सांगितले जाते. ज्या लोकांकडे जवस आहे, किंवा जवसच, जेंव्हा ते क्रमाने दळले जाते, त्यांच्यासाठी अन्न तयार करा—जे यज्ञाच्या कुशावर नमस्काराने पूजन करतात. मग प्रश्न विचारला जातो: “कोण तुम्हाला कापतो, कोण आज्ञा देतो, कोण अंग बांधतो; कोण आहे तुमचा बांधणारा, ऋषी?” ऋतू, ऋतूंचे जोड, बांधणारे—हे आज्ञा देतात; वर्षाच्या शक्तीने, बांधांनी, तुम्हाला बांधोत. अर्धा महिने, अंग, तुम्हाला बांधोत; महिने तुम्हाला कापोत, बांधोत; दिवस-रात्र आणि मरुत्स, तुम्हाला दळोत, फोडोत. दैवी पुरोहित तुम्हाला कापोत आणि आज्ञा देत; तुमचे अंग, सांध्यावर, सीमांनी बांधोत. आकाश, पृथ्वी, वातावरण, वारा—तुमच्या उघडलेल्या जागा भरोत; सूर्य आणि तारे, तुमच्या जगात कल्याण घडवोत. वरच्या आणि खालच्या अंगांना शांती, हाडांना आणि मज्जेला शांती, शरीराला शांती. पुढे, प्रश्न विचारला जातो: “कोण एकटा चालतो? कोण पुन्हा जन्म घेतो? हिवाळ्याचे उपाय काय? महान आच्छादन काय?” उत्तर येते: सूर्य एकटा चालतो; चंद्र पुन्हा जन्म घेतो; अग्नी हा हिवाळ्याचा उपाय; पृथ्वी हे महान आच्छादन. पुढे विचारले जाते: “सूर्याच्या प्रकाशासारखे काय? महासागरासारखे सरोवर काय? पृथ्वीपेक्षा मोठे काय? ज्याचे मोजमाप ज्ञात नाही ते काय?” उत्तर: ब्रह्म सूर्याच्या प्रकाशासारखे; आकाश महासागरासारखे सरोवर; इंद्र पृथ्वीपेक्षा मोठा; गायीचे मोजमाप ज्ञात नाही. ऋषी विचारतात, “देवतांचा मित्र, तू हे मनाने जाणले आहेस का? ज्या तीन पावलांमध्ये विष्णूची पूजा झाली, तेथे संपूर्ण विश्व प्रवेशले.” उत्तर येते: “मी त्या तीन पावलांमध्ये आहे, जिथे संपूर्ण विश्व प्रवेशले; मी पृथ्वी आणि आकाश वेगाने पार करतो, एक भाग, या स्वर्गाचा पाठ.” पुढे विचारले जाते: “मनुष्य कुठे प्रवेशला? काय मनुष्यात ठेवले आहे? हे ब्रह्मन, आम्ही विचारतो; तू काय सांगशील?” उत्तर: “पाचात मनुष्य प्रवेशला; ती पाच मनुष्यात ठेवली आहेत; मी तुला शोधतो, भ्रमाने तू श्रेष्ठ नाहीस.” पुढे, “पूर्वीचा हेतू काय? महान वेग काय? पिलिपिला काय? पिशंगिला काय?” उत्तर: “स्वर्ग पूर्वीचा हेतू; घोडा महान वेग; शेळी पिलिपिला; रात्र पिशंगिला.” “ही पिशंगिला कोण? कुरुपिशंगिला कोण? फांदीवर उडी कोण मारतो? मार्गावर कोण सरपटतो?” उत्तर: “मादी शेळी पिशंगिला; कुत्रा कुरुपिशंगिला; ससा फांदीवर उडी मारतो; सर्प मार्गावर सरपटतो.” “त्याचे विष्ठा किती? अक्षरे किती? आहुती किती? किती प्रकारे ती प्रज्वलित होते? यज्ञ सभेत किती पुरोहित योग्य वेळी पूजा करतात?” उत्तर: “सहा विष्ठा; शंभर अक्षरे; ऐंशी आहुती; तीन प्रज्वलनदंड. यज्ञ सभेत सात पुरोहित योग्य वेळी पूजा करतात.” “जगाचा नाभी कोण जाणतो? आकाश, पृथ्वी, वातावरण कोण जाणतो? सूर्याचा महान उत्पत्ती कोण जाणतो? चंद्र कुठून जन्मला हे कोण जाणतो?” उत्तर: “मी जगाचा नाभी जाणतो; आकाश, पृथ्वी, वातावरण जाणतो; सूर्याचा उत्पत्ती जाणतो; चंद्र कुठून जन्मला हेही जाणतो.” “पृथ्वीचा सर्वांत दूर अंत कुठे? जगाचा नाभी कुठे? महान घोड्याचा बीज काय? वाणीचा उच्चतम क्षेत्र काय?” उत्तर: “हे वेदी पृथ्वीचा दूर अंत आहे; हा यज्ञ जगाचा नाभी आहे; हा सोम महान घोड्याचा बीज आहे; हे ब्रह्म वाणीचा उच्चतम क्षेत्र आहे.” पुढे, “सुसंस्कारित, स्वयंभू, महासागरात प्रथम, यज्ञाचा गर्भ ठेवला, ज्यातून प्रजापती जन्मला.” पुरोहित सोमाच्या महानतेने प्रजापतीला आह्वान करतो; तो प्रसन्न होवो, पुरोहित सोम अर्पण करतो आणि तो सोम पितो. “हे प्रजापती, तुझ्याशिवाय या सर्व रूपांना व्यापणारा दुसरा कोणी नाही. आम्ही अर्पण करतो ती इच्छा तुझी आमची होवो; आम्ही धनाचे स्वामी होवो.” मग यज्ञातील प्राणी-विभागणीचे वर्णन येते: घोडा वरचा भाग, गाय आणि हरिण हे प्रजापतीच्या संततीचे; काळ्या गळ्याचा पुढे अग्नीचा; सरस्वतीची मेंढी खाली, वाळूत; अश्विनांचे खालचे मांड्या; सौम्य व पौष्णाचे हात; काळा नाभी; सूर्याचे बाजू; पांढरे आणि काळे फड, त्वष्टृचे; केसाळ मांड्या, वायूचे; पांढरी शेपटी इंद्राची; सुंदर स्वपस्याची; महान वैष्णव बटू. पुढे, लाल, धुराळा लाल, कर्कंधू लाल हे सौम्याचे; तपकिरी, गुलाबी तपकिरी, पांढरे तपकिरी वरुणाचे; पांढऱ्या खुणा असलेले, सर्व बाजूंनी पांढरे सावित्रीचे; पांढरे हात, सर्व बाजूंनी पांढरे बृहस्पतीचे; ठिपकेदार, लहान ठिपकेदार, मोठे ठिपकेदार मैत्रावरुणाचे. शुद्ध मानेचे, सर्व शुद्ध मानेचे, रत्नमानेचे अश्विनांचे; पांढरे, पांढऱ्या डोळ्याचे, लाल हे रुद्राचे, पशूंचा स्वामी; कान यमाचे; लिपलेले रौद्राचे; आकाशाच्या रूपाचे पर्जन्याचे. डागाळलेले, आडवे डाग, वरचे डाग मारुतांचे; लालसर, लाल शेपटीचे, ठिपकेदार सरस्वतीचे; प्ली-युक्त कान, सोंड-कान, वरचे लोखंडी कान त्वष्टृचे; काळ्या गळ्याचे, पांढऱ्या डोळ्याचे, खुणा असलेले मांड्या इंद्र-अग्नीचे; काळ्या बोटाचे, लहान बोटाचे, मोठ्या बोटाचे उषाचे. कारागीर वैश्वदेव्याचे; लाल रोहिणीचे; तीन वर्षांचे वाणीचे; अज्ञात अदितीचे; समान रूप धात्राचे; वासरं देवांच्या पत्नींचे. अशा प्रकारे, यज्ञातील विविध प्रश्न, उत्तर, प्राणी-विभागणी, छंद आणि देवतांची स्तुती यांचा एकत्रित पवित्र संवाद या यज्ञकथेतील अनुभवाला दिव्यता आणि शांती प्रदान करतो.