അഥൈതാന് അഷ്ടൌ വിരൂപാന് ആ ലഭതേ ഽതിദീര്ഘം ചാതിഹ്രസ്വം ചാതിസ്ഥൂലം ചാതികൃശം ചാതിശുക്ലം ചാതികൃഷ്ണം ചാതികുല്വം ചാതിലോമശം ച । അശൂദ്രാ ഽ അബ്രാഹ്മണാസ് തേ പ്രാജാപത്യാഃ । മാഗധഃ പുꣳശ്ചലീ കിതവഃ ക്ലീബോ ഽശൂദ്രാ ഽ അബ്രാഹ്മണാസ് തേ പ്രാജാപത്യാഃ
ഇനി, ഈ എട്ട് രൂപഭേദങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു: അത്യധികം ഉയരമുള്ളവൻ, അത്യധികം ചുരുങ്ങിയവൻ, അത്യധികം കൂർത്തവൻ, അത്യധികം ഒടിഞ്ഞവൻ, അത്യധികം വെളുത്തവൻ, അത്യധികം കറുത്തവൻ, അത്യധികം തലയിലെ മുടി ഇല്ലാത്തവൻ, അത്യധികം മുടിയുള്ളവൻ. ഇവർ ശൂദ്രന്മാരോ ബ്രാഹ്മണന്മാരോ അല്ല, പ്രജാപതിയുടെ സങ്കേതത്തിൽ പെടുന്നവരാണ്. മാഗധൻ, വേശ്യ, ചതിക്കാരൻ, ശക്തിയില്ലാത്തവൻ — ഇവരും ശൂദ്രന്മാരോ ബ്രാഹ്മണന്മാരോ അല്ല, പ്രജാപതിയുടെ സങ്കേതത്തിൽ പെടുന്നവരാണ്.
സഹസ്രശീര്ഷാ പുരുഷഃ സഹസ്രാക്ഷഃ സഹസ്രപാത് । സ ഭൂമിꣳ സര്വത സ്പൃത്വാത്യ് അതിഷ്ഠദ് ദശാങ്ഗുലമ്
ആ പുരുഷന് ആയിരം തലകളും, ആയിരം കണ്ണുകളും, ആയിരം കാലുകളും ഉണ്ട്. അവൻ ഭൂമിയെ എല്ലാടും വ്യാപിച്ചു, പത്തു വിരൽ നീളത്തിൽ അതിനുമുകളിൽ നിലകൊണ്ടു.
പുരുഷഽഏവേദꣳ സര്വം യദ് ഭൂതം യച് ച ഭാവ്യമ് । ഉതാമൃതത്വസ്യേശാനോ യദ് അന്നേനാതിരോഹതി
ഈ സർവ്വവും ആ പുരുഷനാണ് — ഉണ്ടായതും ഉണ്ടാകുന്നതും. അവൻ അമൃതതയുടെ അധിപനാണ്, ആ അമൃതം അന്നത്തിൽ വളരുന്നു.
ഏതാവാന് അസ്യ മഹിമാതോ ജ്യായാꣳശ് ച പൂരുഷഃ । പാദോ ഽസ്യ വിശ്വാ ഭൂതാനി ത്രിപാദ് അസ്യാമൃതം ദിവി
ഇതാണ് അവന്റെ മഹത്വം; എന്നാൽ പുരുഷൻ ഇതിലും വലിയവനാണ്. അവന്റെ നാലിൽ ഒരു ഭാഗം മാത്രമാണ് എല്ലാ ജീവികളും; മൂന്നു ഭാഗം സ്വർഗത്തിൽ അമൃതമായിരിക്കുന്നു.
ത്രിപാദ് ഊര്ധ്വ ഉദ് ഐത് പുരുഷഃ പാദോ ഽസ്യേഹാഭവത് പുനഃ । തതോ വിഷ്വങ് വ്യക്രാമത് സാശനാനശനേ ഽ അഭി
പുരുഷന്റെ മൂന്നു ഭാഗം മുകളിലേക്ക് ഉയർന്നു; ഒരു ഭാഗം വീണ്ടും ഇവിടെ ജനിച്ചു. അതിൽ നിന്ന് അവൻ എല്ലാടും വ്യാപിച്ചു, ഭക്ഷിക്കുന്നതിലും ഭക്ഷിക്കാത്തതിലും.
തസ്മാദ് വിരാഡ് അജായത വിരാജോ ഽ അധി പൂരുഷഃ । സ ജാതോ ഽ അത്യ് അരിച്യത പശ്ചാദ് ഭൂമിമ് അഥോ പുരഃ
അവനിൽ നിന്ന് വിരാട് ജനിച്ചു; വിരാടിൽ നിന്ന് പുരുഷൻ. ജനിച്ച ശേഷം, അവൻ ഭൂമിയുടെ പിന്നിലും മുന്നിലും വ്യാപിച്ചു.
തസ്മാദ് യജ്ഞാത് സര്വഹുതഃ സമ്ഭൃതം പൃഷദാജ്യമ് । പശൂꣳസ് താꣳശ് ചക്രേ വായവ്യാന് ആരണ്യാ ഗ്രാമ്യാശ് ച യേ
ആ സമർപ്പിത യാഗത്തിൽ നിന്ന് പഞ്ചസാരയും നെയ്യും സമാഹരിക്കപ്പെട്ടു. അവൻ ആകാശത്തിലെ, കാട്ടിലെ, ഗ്രാമത്തിലെ മൃഗങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു.
തസ്മാദ് യജ്ഞാത് സര്വഹുത ഽ ഋചഃ സാമാനി ജജ്ഞിരേ । ഛന്ദാꣳസി ജജ്ഞിരേ തസ്മാദ് യജുസ് തസ്മാദ് അജായത
ആ സമർപ്പിത യാഗത്തിൽ നിന്ന് ഋക്, സാമവേദങ്ങൾ ജനിച്ചു; അതിൽ നിന്ന് ഛന്ദസ്സുകളും, യജുർവേദവും ജനിച്ചു.
തസ്മാദ് അശ്വാ ഽ അജായന്ത യേ കേ ചോഭയാദതഃ । ഗാവോ ഹ ജജ്ഞിരേ തസ്മാത് തസ്മാജ് ജാതാ ഽ അജാവയഃ
അതിൽ നിന്ന് കുതിരകളും, ഇരട്ട പല്ലുള്ള മറ്റു മൃഗങ്ങളും ജനിച്ചു; അതിൽ നിന്ന് പശുക്കളും, ആടുകളും ചെമ്മരികളും ജനിച്ചു.
തം യജ്ഞം ബര്ഹിഷി പ്രൌക്ഷന് പുരുഷം ജാതമ് അഗ്രതഃ । തേന ദേവാ ഽ അയജന്ത സാധ്യാ ഽ ഋഷയശ് ച യേ
അവർ ആ യാഗം ദർഭയിൽ ചൊരിഞ്ഞു, ആദിയിൽ ജനിച്ച പുരുഷനെ. അതിനാൽ ദേവന്മാരും സാദ്ധ്യരും ഋഷികളും യജ്ഞം നടത്തി.
യത് പുരുഷം വ്യ് അദധുഃ കതിധാ വ്യകല്പയന് । മുഖം കിമ് അസ്യ കൌ ബാഹൂ കാ ഊരൂ പാദാ ഽ ഉച്യേതേ
പുരുഷനെ വിഭജിച്ചപ്പോൾ, എത്ര ഭാഗങ്ങളാക്കി അവർ വേർതിരിച്ചു? അവന്റെ വായ് എന്തായിരുന്നു? അവന്റെ കൈകൾ ആരായിരുന്നു? അവന്റെ തൊണ്ടികൾ, കാലുകൾ എന്തായിരുന്നു എന്ന് അവർ ചോദിക്കുന്നു.
ബ്രാഹ്മണോ ഽസ്യ മുഖമ് ആസീദ് ബാഹൂ രാജന്യഃ കൃതഃ । ഊരൂ തദ് അസ്യ യദ് വൈശ്യഃ പദ്ഭ്യാꣳ ശൂദ്രോ ഽ അജായത
അവന്റെ വായിൽ നിന്ന് ബ്രാഹ്മണൻ ജനിച്ചു; കൈകളിൽ നിന്ന് രാജവംശം; തൊണ്ടികളിൽ നിന്ന് വൈശ്യൻ; കാലുകളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രൻ ജനിച്ചു.
ചന്ദ്രമാ മനസോ ജാതശ് ചക്ഷോഃ സൂര്യോ ഽ അജായത । ശ്രോത്രാദ് വായുശ് ച പ്രാണശ് ച മുഖാദ് അഗ്നിര് അജായത
അവന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രൻ ജനിച്ചു; കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് സൂര്യൻ; ചെവികളിൽ നിന്ന് വായുവും ശ്വാസവും; വായിൽ നിന്ന് അഗ്നി ജനിച്ചു.
നാഭ്യാ ഽ ആസീദ് അന്തരിക്ഷꣳ ശീര്ഷ്ണോ ദ്യൌഃ സമ് അവര്തത । പദ്ഭ്യാം ഭൂമിര് ദിശഃ ശ്രോത്രാത് തഥാ ലോകാꣳഽ അകല്പയന്
അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് ആകാശം ഉണ്ടായി; തലയിൽ നിന്ന് സ്വർഗ്ഗം; കാലുകളിൽ നിന്ന് ഭൂമി; ചെവികളിൽ നിന്ന് ദിശകൾ; ഇങ്ങനെ ലോകങ്ങൾ ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ടു.
യത് പുരുഷേണ ഹവിഷാ ദേവാ യജ്ഞമ് അതന്വത । വസന്തോ ഽസ്യാസീദ് ആജ്യം ഗ്രീഷ്മ ഽ ഇധ്മഃ ശരദ് ധവിഃ
ദേവന്മാർ പുരുഷനെ ഹോമമായി ഉപയോഗിച്ച് യജ്ഞം നടത്തി; വസന്തം അവന്റെ നെയ്യായിരുന്നു, ഗ്രീഷ്മം ഇന്ധനം, ശരത് ഹോമദ്രവ്യം.
സപ്താസ്യാസന് പരിധയസ് ത്രിഃ സപ്ത സമിധഃ കൃതാഃ । ദേവാ യദ് യജ്ഞം തന്വാനാ ഽ അബധ്നന് പുരുഷം പശുമ്
ഏഴ് പരിധികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; മൂന്നു ഏഴ് സമിദുകൾ ഒരുക്കി. ദേവന്മാർ യജ്ഞം നടത്തുമ്പോൾ, പുരുഷനെ യജ്ഞപശുവായി ബന്ധിച്ചു.
യജ്ഞേന യജ്ഞമ് അയജന്ത ദേവാസ് താനി ധര്മാണി പ്രഥമാന്യ് ആസന് । തേ ഹ നാകം മഹിമാനഃ സചന്ത യത്ര പൂര്വേ സാധ്യാഃ സന്തി ദേവാഃ
യജ്ഞം കൊണ്ട് ദേവന്മാർ യജ്ഞം നടത്തി; അവയാണ് ആദ്യധർമ്മങ്ങൾ. അവർ സ്വർഗ്ഗത്തിലെ മഹത്വം നേടി, അവിടെ തന്നെ ആദിമ സിദ്ധദേവന്മാർ വസിക്കുന്നു.
അദ്ഭ്യഃ സമ്ഭൃതഃ പൃഥിവ്യൈ രസാച് ച വിശ്വകര്മണഃ സമ് അവര്തതാഗ്രേ । തസ്യ ത്വഷ്ടാ വിദധദ് രൂപമ് ഏതി തന് മര്ത്യസ്യ ദേവത്വമ് ആജാനമ് അഗ്രേ
ജലങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭൂമിയുടെ സാരം സമാഹരിക്കപ്പെട്ടു; അതിൽ നിന്ന് സകലസ്രഷ്ടാവായവൻ ആദിയിൽ ഉദിച്ചു. അവന്റെ രൂപം ത്വഷ്ടാവ് സൃഷ്ടിച്ചു; അതാണ് ആദിയിൽ മനുഷ്യർക്കുള്ള ദൈവത്വം.
വേദാഹമ് ഏതം പുരുഷം മഹാന്തമ് ആദിത്യവര്ണം തമസഃ പരസ്താത് । തമ് ഏവ വിദിത്വാതി മൃത്യുമ് ഏതി നാന്യഃ പന്ഥാ വിദ്യതേ ഽയനായ
ഞാൻ ഈ മഹാപുരുഷനെ അറിയുന്നു; സൂര്യപ്രഭയുള്ളവൻ, അന്ധകാരത്തിന് അപ്പുറം. അവനെ മാത്രം അറിയുമ്പോൾ മരണം അതിജയിക്കാം; മോക്ഷത്തിനായി മറ്റൊരു വഴി ഇല്ല.
പ്രജാപതിശ് ചരതി ഗര്ഭേ ഽഅന്തര് അജായമാനോ ബഹുധാ വി ജായതേ । തസ്യ യോനിം പരി പശ്യന്തി ധീരാസ് തസ്മിന് ഹ തസ്ഥുര് ഭുവനാനി വിശ്വാ
പ്രജാപതി ഗർഭത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ജനിക്കാതിരിക്കും, പക്ഷേ പലവിധത്തിൽ ജനിക്കുന്നു. ധീരന്മാർ അവന്റെ ഉറവിടം കാണുന്നു; അവനിൽ എല്ലാ ലോകങ്ങളും നിലകൊള്ളുന്നു.
യോ ദേവേഭ്യ ഽ ആതപതി യോ ദേവാനാം പുരോഹിതഃ । പൂര്വോ യോ ദേവേഭ്യോ ജാതോ നമോ രുചായ ബ്രാഹ്മയേ
ദേവന്മാരിൽ പ്രകാശിക്കുന്നവൻ, ദേവന്മാരുടെ പുരോഹിതൻ, ദേവന്മാരിൽ മുമ്പ് ജനിച്ചവൻ, പ്രകാശമുള്ള ബ്രഹ്മണെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
രുചം ബ്രാഹ്മ്യം ജനയന്തോ ദേവാ ഽ അഗ്രേ തദ് അബ്രുവന് । യസ് ത്വൈവം ബ്രാഹ്മണോ വിദ്യാത് തസ്യ ദേവാ ഽ അസന് വശേ
ദേവന്മാർ ആദിയിൽ ബ്രഹ്മപ്രഭയെ സൃഷ്ടിച്ചു, അപ്പോൾ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ബ്രാഹ്മണനെ അറിയുന്നവനു ദേവന്മാർ കീഴടങ്ങും.
ശ്രീശ് ച തേ ലക്ഷ്മീശ് ച പത്ന്യാവ് അഹോരാത്രേ പാര്ശ്വേ നക്ഷത്രാണി രൂപമ് അശ്വിനൌ വ്യാത്താമ് । ഇഷ്ണന്ന് ഇഷാണാമും മ ഽ ഇഷാണ സര്വലോകം മ ഽ ഇഷാണ
ശ്രീയും ലക്ഷ്മിയും നിന്റെ ഭാര്യമാർ; പകലും രാത്രിയും നിന്റെ ഇരുവശത്തുണ്ട്; നക്ഷത്രങ്ങൾ നിന്റെ രൂപം; അശ്വിനികൾ നിന്റെ വായ്. നീ ഞങ്ങൾക്ക് അന്നം നൽകണം; എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും ഞങ്ങൾക്ക് അധികാരം നൽകണം.
തദ് ഏവാഗ്നിസ് തദ് ആദിത്യസ് തദ് വായുസ് തദ് ഉ ചന്ദ്രമാഃ । തദ് ഏവ ശുക്രം തദ് ബ്രഹ്മ താ ഽ ആപഃ സ പ്രജാപതിഃ
അത് അഗ്നിയാണ്, അത് സൂര്യൻ, അത് വായു, അത് ചന്ദ്രൻ; അതാണ് പ്രകാശം, അതാണ് ബ്രഹ്മം, അവയാണ് ജലങ്ങൾ, അതാണ് പ്രജാപതി.
സര്വേ നിമേഷാ ജജ്ഞിരേ വിദ്യുതഃ പുരുഷാദ് അധി । നൈനമൂര്ധ്വം ന തിര്യഞ്ചം ന മധ്യേ പരി ജഗ്രഭത്
എല്ലാ നിമിഷങ്ങളും, മിന്നലുകൾ പുരുഷനിൽ നിന്ന് ജനിച്ചു. ആരും അവനെ മുകളിൽ നിന്നും, അപ്പുറത്തും, നടുവിലും പിടിച്ചില്ല.
ന തസ്യ പ്രതിമാ ഽ അസ്തി യസ്യ നാമ മഹദ് യശഃ । ഹിരണ്യഗര്ഭ ഽ ഇത്യ് ഏഷഃ । മാ മാ ഹിꣳസീദ് ഇത്യ് ഏഷാ । യസ്മാന് ന ജാത ഽ ഇത്യ് ഏഷ
അവനു സമം ഒന്നുമില്ല; അവന്റെ പേര് മഹത്വം. അവനെയാണ് ഹിരണ്യഗർഭൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. 'എന്നെ ഹാനിക്കരുത്' എന്നതാണ് അവന്റെ ആജ്ഞ. അവനിൽ നിന്ന് ഒന്നും ജനിച്ചിട്ടില്ല.
ഏഷോ ഹ ദേവഃ പ്രദിശോ ഽനു സര്വാഃ പൂര്വോ ഹ ജാതഃ സ ഽ ഉ ഗര്ഭേ ഽ അന്തഃ । സ ഽ ഏവ ജാതഃ സ ജനിഷ്യമാണഃ പ്രത്യങ് ജനാസ് തിഷ്ഠതി സര്വതോമുഖഃ
ഈ ദൈവം എല്ലാ ദിശകളിലും സഞ്ചരിക്കുന്നു; അവൻ എല്ലാവരിലും മുമ്പ് ജനിച്ചു; ഗർഭത്തിനുള്ളിലുമുണ്ട്. അവൻ ജനിച്ചു, ജനിക്കും; അവൻ എല്ലായിടത്തും മുഖമുള്ളവനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
യസ്മാജ് ജാതം ന പുരാ കിം ചനൈവ യ ആബഭൂവ ഭുവനാനി വിശ്വാ । പ്രജാപതിഃ പ്രജയാ സꣳരരാണസ് ത്രീണി ജ്യോതീꣳഷി സചതേ സ ഷോഡശീ
അവനിൽ നിന്ന് മുമ്പ് ഒന്നും ജനിച്ചില്ല; അവൻ എല്ലാ ലോകങ്ങളായിത്തീർന്നു. പ്രജാപതി സന്തതിയോടെ പരിശ്രമിക്കുന്നു; അവൻ മൂന്നു പ്രകാശങ്ങളെയും പതിനാറിനെയും അനുഭവിക്കുന്നു.
യേന ദ്യൌര് ഉഗ്രാ പൃഥിവീ ച ദൃഢാ യേന സ്വ സ്തഭിതം യേന നാകഃ । യോ ഽ അന്തരിക്ഷേ രജസോ വിമാനഃ കസ്മൈ ദേവായ ഹവിഷാ വിധേമ
ഏവന് ആകാശം ഭയങ്കരമായി നിലനിര്ത്തുന്നു, ഭൂമി ഉറപ്പായി നിര്ത്തുന്നു, ആകാശഗംഗയെ ഉയര്ത്തി പിടിക്കുന്നു, അന്തരീക്ഷത്തില് പ്രകാശത്തിന്റെ രാജാവായി സഞ്ചരിക്കുന്നു—ഈ ദൈവത്തിന് നാം ഏതു ഹോമം അര്പ്പിക്കണം?
യം ക്രന്ദസീ ഽ അവസാ തസ്തഭാനേ ഽ അഭ്യൈക്ഷേതാം മനസാ രേജമാനേ । യത്രാധി സൂര ഽ ഉദിതോ വിഭാതി കസ്മൈ ദേവായ ഹവിഷാ വിധേമ । ആപോ ഹ യദ് ബൃഹതീഃ । യശ് ചിദ് ആപഃ
ആകാശവും ഭൂമിയും അവന്റെ സഹായത്തില് നിലനില്ക്കുമ്പോള് ഭയത്തോടെ മനസ്സില് അവനെ നിരീക്ഷിച്ചു. സൂര്യന് ഉദയിച്ച് പ്രകാശിക്കുന്നിടത്ത്—നാം ഏതു ദൈവത്തിന് ഹോമം അര്പ്പിക്കണം? ജലങ്ങള് വിശാലമാണ്; അവനാണ് ജലങ്ങള്.