मूर्धा वयः प्रजापतिश् छन्दः । क्षत्रं वयो मयंदं छन्दः । विष्टम्भो वयो ऽधिपतिश् छन्दः । विश्वकर्मा वयः परमेष्ठी छन्दः । वस्तो वयो विवलं छन्दः । वृष्णिर् वयो विशालं छन्दः । पुरुषो वयस् तन्द्रं छन्दः । व्याघ्रो वयो ऽनाधृष्टं छन्दः । सिꣳहो वयश् छदिश् छन्दः । पष्ठवाड् वयो बृहती छन्दः । ऽ उक्षा वयः ककुप् छन्दः । ऽ ऋषभो वयः सतोबृहती छन्दः
मस्तक वयः, प्रजापति, छन्द है। क्षत्र वयः, मयंद, छन्द है। आधार वयः, अधिपति, छन्द है। विश्वकर्मा वयः, परमेष्ठी, छन्द है। निवास वयः, विवल, छन्द है। बलवान वयः, विशाल, छन्द है। पुरुष वयः, तन्द्र, छन्द है। बाघ वयः, अनाधृष्ट, छन्द है। सिंह वयः, छदिश, छन्द है। पश्चवाड वयः, बृहती, छन्द है। वृषभ वयः, ककुप्, छन्द है। ऋषभ वयः, सतोबृहती, छन्द है।
अनड्वान् वयः पङ्क्तिश् छन्दः । धेनुर् वयो जगती छन्दः । त्र्यविर् वयस् त्रिष्टुप् छन्दः । दित्यवाड् वयो विराट् छन्दः । पञ्चाविर् वयो गायत्री छन्दः । त्रिवत्सो वय ऽ उष्णिक् छन्दः । तुर्यवाड् वयो ऽनुष्टुप् छन्दः । [ लोकं पृण छिद्रं पृणाथो सीद ध्रुवा त्वम् । इन्द्राग्नी त्वा बृहस्पतिर् अस्मिन् योनाव् असीषदन् । ता अस्य सूददोहसः सोमꣳ श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्मन् देवानां विशस् त्रिष्व् आ रोचने दिवः । इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्त् समुद्रव्यचसं गिरः । रथीतमꣳ रथीनां वाजानाꣳ सत्पतिं पतिम् ॥ ]???
बिना पूँछ का वृषभ वयः, पंक्ति छन्द है। गाय वयः, जगती छन्द है। तीन वर्ष का वयः, त्रिष्टुप् छन्द है। दो वर्ष का वयः, विराट् छन्द है। पाँच वर्ष का वयः, गायत्री छन्द है। तीन बछड़ों वाली वयः, उष्णिक् छन्द है। चार वर्ष का वयः, अनुष्टुप् छन्द है।
इन्द्राग्नी ऽ अव्यथमानाम् इष्टकां दृꣳहतं युवम् । पृष्ठेन द्यावापृथिवी ऽ अन्तरिक्षं च विबाधसे
हे इन्द्र और अग्नि, इस ईंट को अडिग बनाओ। इसकी पीठ से तुमने द्युलोक, पृथ्वी और अंतरिक्ष को संभाला है।
विश्वकर्मा त्वा सादयत्व् अन्तरिक्षस्य पृष्ठे व्यचस्वतीं प्रथस्वतीम् अन्तरिक्षं यच्छान्तरिक्षं दृꣳहान्तरिक्षं मा हिꣳसीः । विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानायोदानाय प्रतिष्ठायै चरित्राय । वायुष् ट्वाभि पातु मह्या स्वस्त्या छर्दिषा शंतमेन तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद
विश्वकर्मा तुम्हें अंतरिक्ष की पीठ पर, प्रकाशमयी और फैलती हुई, बैठाएँ। अंतरिक्ष को धारण करो, स्थिर करो, और उसे क्षति न पहुँचाओ। सभी के लिए, प्राण, अपान, व्यान, उदान, स्थिरता और आचरण के लिए। वायु तुम्हारी महानता, कल्याण, कवच और शांति से रक्षा करे; उसी देवत्व के साथ, हे अंगिरस, स्थिर होकर बैठो।
राज्ञ्य् असि प्राची दिक् । विराड् असि दक्षिणा दिक् । सम्राड् असि प्रतीची दिक् । स्वराड् अस्य् उदीची दिक् । अधिपत्न्य् असि बृहती दिक्
तुम रानी हो, पूर्व दिशा। तुम विराट हो, दक्षिण दिशा। तुम सम्राज्ञी हो, पश्चिम दिशा। तुम स्वर की स्वामिनी हो, उत्तर दिशा। तुम अधिपत्नी हो, महान दिशा।
विश्वकर्मा त्वा सादयत्व् अन्तरिक्षस्य पृष्ठे ज्योतिष्मतीम् । विश्वस्मै प्राणायापानाय व्यानाय विश्वं ज्योतिर् यच्छ । वायुष्टे ऽधिपतिस् तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवा सीद
विश्वकर्मा तुम्हें अंतरिक्ष की पीठ पर, प्रकाशमयी, बैठाएँ। सभी के लिए, प्राण, अपान, व्यान के लिए, सबको प्रकाश दो। वायु तुम्हारा स्वामी है; उसी देवत्व के साथ, हे अंगिरस, स्थिर होकर बैठो।
नभश् च नभस्यश् च वार्षिकाव् ऋतू ऽ अग्नेर् अन्तःश्लेषो सि कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्ताम् आप ऽ ओषधयः कल्पन्ताम् अग्नयः पृथङ् नम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः । ये ऽ अग्नयः समनसोऽन्तरा द्यावापृथिवी ऽ इमे वार्षिकाव् ऋतू ऽ अभिकल्पमानाऽ इन्द्रम् इव देवा ऽ अभिसं विशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सीदतम्
इषश् चोर्जश् च शारदाव् ऋतू ऽ अग्नेर् अन्तःश्लेषोऽसि कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्ताम् आप ऽ ओषधयः कल्पन्ताम् अग्नयः पृथङ् नम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः । ये ऽ अग्नयः समनसोऽन्तरा द्यावापृथिवी ऽ इमे शारदाव् ऋतू ऽ अभिकल्पमाना ऽइन्द्रम् इव देवाऽ अभिसं विशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सीदतम्
आयुर् मे पाहि । प्राणं मे पाहि । अपानं मे पाहि । व्यानं मे पाहि । चक्षुर् मे पाहि । श्रोत्रं मे पाहि । वाचं मे पिन्व । मनो मे जिन्व । आत्मानं मे पाहि । ज्योतिर् मे यच्छ
मेरी आयु की रक्षा करो। मेरी प्राणवायु की रक्षा करो। मेरी अपानवायु की रक्षा करो। मेरी व्यानवायु की रक्षा करो। मेरी दृष्टि की रक्षा करो। मेरी सुनने की शक्ति की रक्षा करो। मेरी वाणी को समृद्ध करो। मेरे मन को मजबूत करो। मेरे आत्मा की रक्षा करो। मुझे प्रकाश दो।
मा छन्दः । प्रमा छन्दः । प्रतिमा छन्दः । ऽ अस्रीवयश् छन्दः । पङ्क्तिश् छन्दः । ऽ उष्णिक् छन्दः । बृहती छन्दः । ऽअनुष्टुप् छन्दः । विराट् छन्दः । गायत्री छन्दः । त्रिष्टुप् छन्दः । जगती छन्दः
मा छंद है। प्रमाः छंद है। प्रतिमा छंद है। अश्रीवय छंद है। पंक्ति छंद है। उष्णिक छंद है। बृहती छंद है। अनुष्टुप छंद है। विराट छंद है। गायत्री छंद है। त्रिष्टुप छंद है। जगती छंद है।
पृथिवी छन्दः । ऽअन्तरिक्षं छन्दः । द्यौश् छन्दः । समाश् छन्दः । नक्षत्राणि छन्दः । वाक् छन्दः । मनश् छन्दः । कृषिश् छन्दः । हिरण्यं छन्दः । गौश् छन्दः । ऽअजा छन्दः । ऽअश्वश् छन्दः
पृथ्वी छंद है। आकाश छंद है। स्वर्ग छंद है। वर्ष छंद है। नक्षत्र छंद हैं। वाणी छंद है। मन छंद है। खेती छंद है। सोना छंद है। गाय छंद है। बकरी छंद है। घोड़ा छंद है।
अग्निर् देवता । वातो देवता । सूर्यो देवता । चन्द्रमा देवता । वसवो देवता । रुद्रा देवता । ऽऽआदित्या देवता । मरुतो देवता । विश्वे देवा देवता । बृहस्पतिर् देवता । इन्द्रो देवता । वरुणो देवता
अग्नि देवता है। वायु देवता है। सूर्य देवता है। चंद्रमा देवता है। वसु देवता हैं। रुद्र देवता हैं। आदित्य देवता हैं। मरुत देवता हैं। सभी देवता देवता हैं। बृहस्पति देवता है। इन्द्र देवता है। वरुण देवता है।
मूर्धासि राड् ध्रुवासि धरुणा धर्त्र्य् असि धरणी । आयुषे त्वा वर्चसे त्वा कृष्यै त्वा क्षेमाय त्वा
तुम सिर हो, राजा हो, अडिग आधार हो, धारण करने वाले हो, धरती हो। तुम्हें आयु के लिए, तेज के लिए, खेती के लिए, कल्याण के लिए समर्पित करता हूँ।
अग्नेर् भागो ऽसि दीक्षाया ऽ आधिपत्यं ब्रह्म स्पृतं त्रिवृत् स्तोमः । इन्द्रस्य भागो ऽसि विष्णोर् आधिपत्यं क्षत्रꣳ स्पृतं पञ्चदशः स्तोमः । नृचक्षसां भागो ऽसि धातुर् आधिपत्यं जनित्रꣳ स्पृतꣳ सप्तदशः स्तोमः । मित्रस्य भागो ऽसि वरुणस्याधिपत्यं दिवो वृष्टिर् वात स्पृत ऽएकविꣳश स्तोमः
वसूनां भागो ऽसि रुद्राणाम् आधिपत्यं चतुष्पात् स्पृतं चतुर्विꣳश स्तोमः । आदित्यानां भागो ऽसि मरुताम् आधिपत्यं गर्भा स्पृताः पञ्चविꣳश स्तोमः । अदित्यै भागो ऽसि पूष्ण ऽ आधिपत्यम् ओज स्पृतं त्रिणव स्तोमः । देवस्य सवितुर् भागो ऽसि बृहस्पतेर् आधिपत्यꣳ समीचीर् दिश स्पृताश् चतुष्टोम स्तोमः
यवानां भागो ऽस्य् अयवानाम् आधिपत्यं प्रजा स्पृताश् चतुश्चत्वारिꣳश स्तोमः । ऋभूणां भागो ऽसि विश्वेषां देवानाम् आधिपत्यं भूतꣳ स्पृतं त्रयस्त्रिꣳश स्तोमः
तुम जौ का भाग हो, अजौ का अधिपत्य, संतान का स्पर्श, चवालीस गुना स्तोत्र। तुम ऋभुओं का भाग हो, सभी देवताओं का अधिपत्य, प्राणियों का स्पर्श, तैंतीस गुना स्तोत्र।
सहश् च सहस्यश् च हैमन्तिकाव् ऋतू ऽ अग्नेर् अन्तःश्लेषो सि कल्पेतां द्यावापृथिवी कल्पन्ताम् आप ऽ ओषधयः कल्पन्ताम् अग्नयः पृथङ् नम ज्यैष्ठ्याय सव्रताः । ये ऽ अग्नयः समनसो न्तरा द्यावापृथिवी ऽ इमे हैमन्तिकाव् ऋतू ऽ अभिकल्पमाना ऽ इन्द्रम् इव देवा ऽ अभिसंविशन्तु तया देवतयाङ्गिरस्वद् ध्रुवे सीदतम्
एकयास्तुवत प्रजा ऽ अधीयन्त प्रजापतिर् अधिपतिर् आसीत् । तिसृभिर् अस्तुवत ब्रह्मासृज्यत ब्रह्मणस्पतिर् अधिपतिर् आसीत् । पञ्चभिर् अस्तुवत भूतान्य् असृज्यन्त भूतानां पतिर् अधिपतिर् आसीत् । सप्तभिर् अस्तुवत सप्त ऋषयो ऽसृज्यन्त धाताधिपतिर् आसीत्
एक स्तोत्र से संतान का अध्ययन हुआ; प्रजापति अधिपति बने। तीन स्तोत्रों से ब्रह्मा की रचना हुई; बृहस्पति अधिपति बने। पाँच स्तोत्रों से प्राणी बने; प्राणियों के स्वामी अधिपति बने। सात स्तोत्रों से सात ऋषियों की उत्पत्ति हुई; धाता अधिपति बने।
नवभिर् अस्तुवत पितरो ऽसृज्यन्तादितिर् अध्निपत्न्य् आसीत् । एकादशभिर् अस्तुवत ऽ ऋतवो ऽसृज्यन्तार्तवा ऽ अधिपतय ऽ आसन् । त्रयोदशभिर् अस्तुवत मासा ऽ असृज्यन्त संवत्सरो ऽधिपतिर् आसीत् । पञ्चदशभिर् अस्तुवत क्षत्रम् असृज्यतेन्द्रो ऽधिपतिर् आसीत् । सप्तदशभिर् अस्तुवत ग्राम्याः पशवो ऽसृज्यन्त बृहस्पतिर् अधिपतिर् आसीत्
नवदशभिर् अस्तुवत शूद्रार्याव् असृज्येताम् अहोरात्रे ऽ अधिपत्नी आस्ताम् । एकविꣳशत्यास्तुवतैकशफाः पशवो सृज्यन्त वरुणो ऽधिपतिर् आसीत् । त्रयोविꣳशत्यास्तुवत क्षुद्रां पशवो ऽसृज्यन्त पूषाधिपतिर् आसीत् । पञ्चविꣳशत्यास्तुवताऽऽरण्याः पशवो ऽसृज्यन्त वायुर् अधिपतिर् आसीत् । सप्तविꣳशत्यास्तुवत द्यावापृथिवी व्यैतां वसवो रुद्राऽ आदित्याऽ अनुव्य् आयꣳस् त ऽ एवाधिपतय ऽ आसन्
अग्ने जातान् प्र णुद नः सपत्नान् प्रत्य् अजातान् नुद जातवेदः । अधि नो ब्रूहि सुमना ऽ अहेडꣳस् तव स्याम शर्मꣳस् त्रिवरूथ ऽ उद्भौ
अग्नि, हमारे जन्मे शत्रुओं को दूर करो; जातवेद, जो अभी जन्मे नहीं हैं, उन्हें भी दूर करो। हमसे प्रसन्न होकर बोलो; हम सुरक्षित रहें, तुम्हारी तीन गुना शरण में रहें।
सहसा जातान् प्र णुदा नः सपत्नान् प्रत्य् अजातान् जातवेदो नुदस्व । अधि नो ब्रूहि सुमनस्यमानो वयꣳ स्याम प्र णुदा नः सपत्नान्
बलपूर्वक हमारे जन्मे शत्रुओं को दूर करो; जातवेद, जो अभी जन्मे नहीं हैं, उन्हें भी दूर करो। हमसे प्रसन्न होकर बोलो; हम बने रहें, हमारे शत्रुओं को दूर करो।
षोडशी स्तोम ऽ ओजो द्रविणम् । चतुश्चत्वारिꣳश स्तोमो वर्चो द्रविणम् । अग्नेः पुरीषम् अस्य अप्सो नाम तां त्वा विश्वे ऽ अभि गृणन्तु देवाः । स्तोमपृष्ठा घृतवतीह सीद प्रजावद् अस्मे द्रविणा यजस्व
सोलह गुना स्तोत्र बल और धन है। चवालीस गुना स्तोत्र तेज और धन है। अग्नि का मल यही है; जल में इसका नाम है; सभी देवता तुम्हारी स्तुति करें। घी से युक्त, स्तोत्र के आसन पर बैठो, हमें संतान और धन दो, यज्ञ में हमारी सहायता करो।
एवश् छन्दः । वरिवश् छन्दः । शंभूश् छन्दः । परिभूश् छन्दः । ऽ आच्छच् छन्दः । मनश् छन्दः । व्यचश् छन्दः । सिन्धुश् छन्दः । समुद्रश् छन्दः । सरिरं छन्दः । ककुप् छन्दः । त्रिककुप् छन्दः । काव्यं छन्दः । ऽ अङ्कुपं छन्दः । अक्षरपङ्क्तिश् छन्दः । पदपङ्क्तिश् छन्दः । विष्टारपङ्क्तिश् छन्दः । क्षुरो भ्राजश् छन्दः
एव छन्द है, वरिव छन्द है, शम्भु छन्द है, परिभू छन्द है, आच्छ छन्द है, मन छन्द है, व्यच छन्द है, सिन्धु छन्द है, समुद्र छन्द है, शरीर छन्द है, ककुप् छन्द है, त्रिककुप् छन्द है, काव्य छन्द है, अङ्कुपं छन्द है, अक्षरपंक्ति छन्द है, पदपंक्ति छन्द है, विस्तरपंक्ति छन्द है, क्षुरो भ्राज छन्द है।
आच्छच् छन्दः । प्रच्छच् छन्दः । संयच् छन्दः । वियच् छन्दः । बृहच् छन्दः । रथन्तरं छन्दः । निकायश् छन्दः । विवधश् छन्दः । गिरश् छन्दः । भ्रजश् छन्दः । सꣳस्तुप् छन्दः । ऽ अनुष्टुप् छन्दः । ऽ एवश् छन्दः । वरिवश् छन्दः । वयश् छन्दः । वयस्कृच् छन्दः । विष्पर्धाश् छन्दः । विशालं छन्दः । छदिश् छन्दः । दूरोहणं छन्दः । तन्द्रं छन्दः । ऽ अङ्काङ्कं छन्दः
तन्तुना रायस्पोषेण रायस्पोषं जिन्व । सꣳसर्पेण श्रुताय श्रुतं जिन्व । ऐडेनौषधीभिर् ओषधीर् जिन्व । उत्तमेन तनूभिस् तनूर् जिन्व । वयोधसाधीतेनाधीतं जिन्व । अभिजिता तेजसा तेजो जिन्व
नभ और नभस्य वर्षा ऋतु हैं; तुम अग्नि का आंतरिक संबंध हो। द्युलोक और पृथ्वी तैयार हों, जल और वनस्पतियाँ तैयार हों, अग्नियाँ पृथक् श्रेष्ठता और व्रत के साथ तैयार हों। जो अग्नियाँ द्युलोक और पृथ्वी के बीच एकत्र हैं, ये वर्षा ऋतु तैयार हो रही हैं, देवता इन्द्र की तरह प्रवेश करें। उसी देवत्व के साथ, हे अंगिरस, स्थिर होकर बैठो।
इष और ऊर्ज शरद् ऋतु हैं; तुम अग्नि का आंतरिक संबंध हो। द्युलोक और पृथ्वी तैयार हों, जल और वनस्पतियाँ तैयार हों, अग्नियाँ पृथक् श्रेष्ठता और व्रत के साथ तैयार हों। जो अग्नियाँ द्युलोक और पृथ्वी के बीच एकत्र हैं, ये शरद् ऋतु तैयार हो रही हैं, देवता इन्द्र की तरह प्रवेश करें। उसी देवत्व के साथ, हे अंगिरस, स्थिर होकर बैठो।
यन्त्री राड् यन्त्र्य् असि यमनी ध्रुवासि धरित्री । इषे त्वोर्जे त्वा रय्यै त्वा पोषाय त्वा । लोकं पृण छिद्रं पृणाथो सीद ध्रुवा त्वम् । इन्द्राग्नी त्वा बृहस्पतिर् अस्मिन् योनाव् असीषदन् । ता अस्य सूददोहसः सोमꣳ श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्मन् देवानां विशस् त्रिष्व् आ रोचने दिवः । इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्त् समुद्रव्यचसं गिरः । रथीतमꣳ रथीनां वाजानाꣳ सत्पतिं पतिम्
तुम नियंत्रक हो, राजा हो, संयम रखने वाले हो, स्थिर हो, सहारा देने वाले हो। तुम्हें अन्न के लिए, बल के लिए, धन के लिए, समृद्धि के लिए समर्पित करता हूँ। संसार को भर दो, खाली जगह को भर दो, स्थिर होकर बैठो। इन्द्र, अग्नि और बृहस्पति ने तुम्हें इस गर्भ में स्थापित किया है। पृथ्वी की गायें उसके लिए सोम तैयार करती हैं। देवताओं के जन्म के समय, तीनों दिव्य लोकों में कुल थे। सभी वाणियों ने इन्द्र की महिमा बढ़ाई, जो समुद्र के स्वामी हैं, रथियों में श्रेष्ठ, विजयों के सच्चे स्वामी।
आशुर् त्रिवृत् । भान्तः पञ्चदशः । व्योमा सप्तदशः । धरुण ऽ एकविꣳशः । प्रतूर्तिर् अष्टादशः । तपो नवदशः । ऽअभीवर्तः सविꣳशः । वर्चो द्वाविꣳशः । संभरणस् त्रयोविꣳशः । योनिश् चतुर्विꣳशः । गर्भाः पञ्चविꣳशः । ऽ ओजस् त्रिणवः । क्रतुर् एकत्रिꣳशः । प्रतिष्ठा त्रयस्त्रिꣳशः । ब्रध्नस्य विष्टपं चतुस्त्रिꣳशः । नाकः षट्त्रिꣳशः । विवर्तो ष्टाचत्वारिꣳशः । धर्त्रं चतुष्टोमः
तीन प्रकार की गति है। पंद्रह प्रकार की चमक है। सत्रह प्रकार का आकाश है। इक्कीस प्रकार का आधार है। अठारह प्रकार की वर्षा है। उन्नीस प्रकार की तपस्या है। छब्बीस प्रकार की वापसी है। बाईस प्रकार का तेज है। तेईस प्रकार का संग्रह है। चौबीस प्रकार का गर्भ है। पच्चीस प्रकार के भ्रूण हैं। उन्तालीस प्रकार की शक्ति है। इकतीस प्रकार की इच्छा है। तैंतीस प्रकार की नींव है। चौंतीस प्रकार का विस्तार है। छत्तीस प्रकार की ऊँचाई है। अड़तालीस प्रकार का घूमना है। चार प्रकार का पालन है।
तुम अग्नि का भाग हो, दीक्षा का अधिपत्य, ब्रह्म का स्पर्श, तीन गुना स्तोत्र। तुम इन्द्र का भाग हो, विष्णु का अधिपत्य, राज्य का स्पर्श, पंद्रह गुना स्तोत्र। तुम मनुष्यों के ऋषियों का भाग हो, धाता का अधिपत्य, जन्मदाता का स्पर्श, सत्रह गुना स्तोत्र। तुम मित्र का भाग हो, वरुण का अधिपत्य, स्वर्ग की वर्षा, वायु का स्पर्श, इक्कीस गुना स्तोत्र।
तुम वसुओं का भाग हो, रुद्रों का अधिपत्य, चौपायों का स्पर्श, चौबीस गुना स्तोत्र। तुम आदित्यों का भाग हो, मरुतों का अधिपत्य, भ्रूणों का स्पर्श, पच्चीस गुना स्तोत्र। तुम अदिति का भाग हो, पूषा का अधिपत्य, बल का स्पर्श, उन्तालीस गुना स्तोत्र। तुम सविता देव का भाग हो, बृहस्पति का अधिपत्य, शुभ दिशाओं का स्पर्श, चार गुना स्तोत्र।
सह और सहस्य, ये दोनों शीत ऋतु हैं, तुम अग्नि का अंतरंग आलिंगन हो; आकाश और पृथ्वी तैयार हों, जल और वनस्पतियाँ तैयार हों, अग्नियाँ अलग-अलग तैयार हों, श्रेष्ठता के साथ, अपने व्रत में अडिग। जो अग्नियाँ आकाश और पृथ्वी के बीच एकता में हैं, ये दोनों शीत ऋतु तैयार होकर, देवता इन्द्र की तरह प्रवेश करें; उस दिव्यता के साथ, हे अंगिरस, अडिग होकर बैठो।
नौ स्तोत्रों से पितरों की उत्पत्ति हुई; अदिति अधिपति बनीं। ग्यारह स्तोत्रों से ऋतुओं की रचना हुई; ऋतुओं के स्वामी अधिपति बने। तेरह स्तोत्रों से महीनों की रचना हुई; वर्ष अधिपति बना। पंद्रह स्तोत्रों से राज्य की स्थापना हुई; इन्द्र अधिपति बने। सत्रह स्तोत्रों से घरेलू पशुओं की उत्पत्ति हुई; बृहस्पति अधिपति बने।
उन्नीस स्तोत्रों से शूद्र और आर्य की उत्पत्ति हुई; दिन और रात अधिपति बनीं। इक्कीस स्तोत्रों से एक खुर वाले पशु बने; वरुण अधिपति बने। तेईस स्तोत्रों से छोटे पशु बने; पूषा अधिपति बने। पच्चीस स्तोत्रों से वन्य पशु बने; वायु अधिपति बने। सत्ताईस स्तोत्रों से आकाश और पृथ्वी का विस्तार हुआ; वसु, रुद्र और आदित्य क्रमशः अधिपति बने।
नवविꣳशत्यास्तुवत वनस्पतयोऽसृज्यन्त सोमो ऽधिपतिर् आसीत् । एकत्रिꣳशतास्तुवत प्रजा ऽ असृज्यन्त यवाश् चायवाश् चाधिपतय ऽ आसन् । त्रयस्त्रिꣳशतास्तुवत भूतान्य् अशाम्यन् प्रजापतिः परमेष्ठ्य् अधिपतिर् आसीत् । [लोकं पृण छिद्रं पृणाथो सीद ध्रुवा त्वम् । इन्द्राग्नी त्वा बृहस्पतिर् अस्मिन् योनाव् असीषदन् । ता अस्य सूददोहसः सोमꣳ श्रीणन्ति पृश्नयः । जन्मन् देवानां विशस् त्रिष्व् आ रोचने दिवः । इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्त् समुद्रव्यचसं गिरः । रथीतमꣳ रथीनां वाजानाꣳ सत्पतिं पतिम्
उनतीस स्तोत्रों से वृक्षों की उत्पत्ति हुई; सोम अधिपति बने। इकतीस स्तोत्रों से संतान की उत्पत्ति हुई; जौ और अजौ अधिपति बने। तैंतीस स्तोत्रों से प्राणियों को बल मिला; प्रजापति, परमेश्वर, अधिपति बने। [संसार को भर दो, खाली जगह को भर दो, स्थिर होकर बैठो। इन्द्र, अग्नि और बृहस्पति ने तुम्हें इस गर्भ में स्थापित किया है। पृथ्वी की गायें उसके लिए सोम तैयार करती हैं। देवताओं के जन्म के समय, तीनों दिव्य लोकों में कुल थे। सभी वाणियों ने इन्द्र की महिमा बढ़ाई, जो समुद्र के स्वामी हैं, रथियों में श्रेष्ठ, विजयों के सच्चे स्वामी।]
आच्छ छन्द है, प्रच्छ छन्द है, संयच छन्द है, वियच छन्द है, बृहछन्द है, रथन्तर छन्द है, निकाय छन्द है, विवध छन्द है, गिर छन्द है, भ्रज छन्द है, संस्तुप् छन्द है, अनुष्टुप् छन्द है, एव छन्द है, वरिव छन्द है, वय छन्द है, वयस्कृत् छन्द है, विष्पर्धा छन्द है, विशाल छन्द है, छदि छन्द है, दूरोहन छन्द है, तन्द्र छन्द है, अङ्काङ्क छन्द है।
रश्मिना सत्याय सत्यं जिन्व । प्रेतिना धर्मणा धर्मं जिन्व । अन्वित्या दिवा दिवं जिन्व । संधिनान्तरिक्षेणान्तरिक्षं जिन्व । प्रतिधिना पृथिव्या पृथिवीं जिन्व । विष्टम्भेन वृष्ट्या वृष्टिं जिन्व । प्रवया ऽह्नाहर् जिन्व । अनुया रात्र्या रात्रीं जिन्व । उशिजा वसुभ्यो वसून् जिन्व । प्रकेतेनादित्येभ्य ऽ आदित्यान् जिन्व
किरण से सत्य के लिए सत्य को प्रेरित करो। पितरों के धर्म से धर्म को प्रेरित करो। अनुसरण से स्वर्ग के लिए स्वर्ग को प्रेरित करो। संधि और अन्तरिक्ष से अन्तरिक्ष को प्रेरित करो। प्रतिधि और पृथ्वी से पृथ्वी को प्रेरित करो। आधार और वर्षा से वर्षा को प्रेरित करो। दिन के विस्तार से दिन को प्रेरित करो। रात के साथ रात को प्रेरित करो। उषिज से धन के लिए धन को प्रेरित करो। चिह्न और आदित्य से आदित्य के लिए आदित्य को प्रेरित करो।
सूत्र और समृद्धि से समृद्धि के लिए समृद्धि को प्रेरित करो। गति और श्रवण से श्रवण के लिए श्रवण को प्रेरित करो। सहायता और औषधियों से औषधियों के लिए औषधियों को प्रेरित करो। श्रेष्ठता और शरीर से शरीर के लिए शरीर को प्रेरित करो। आयु की प्राप्ति और अध्ययन से अध्ययन के लिए अध्ययन को प्रेरित करो। विजय और तेज से तेज के लिए तेज को प्रेरित करो।