યે એતાવન્તશ્ ચ ભૂયાꣳસશ્ ચ દિશો રુદ્રા વિતસ્થિરે । તેષાꣳ સહસ્રયોજને ઽવ ધન્વાનિ તન્મસિ
જેટલા રુદ્રો અહીં છે અને એથી પણ વધુ, જે દિશાઓમાં ફેલાયા છે; તેમના ધનુષ્ય પણ હજાર યોજન દૂર મૂકી દે.
નમો ઽસ્તુ રુદ્રેભ્યો યે દિવિ યેષાં વર્ષમ્ ઇષવઃ । તેભ્યો દશ પ્રાચીર્ દશ દક્ષિણા દશ પ્રતીચીર્ દશોદીચીર્ દશોર્ધ્વાઃ । તેભ્યો નમો ઽ અસ્તુ તે નો ઽવન્તુ તે નો મૃડયન્તુ તે યં દ્વિષ્મો યશ્ ચ નો દ્વેષ્ટિ તમ્ એષાં જમ્ભે દધ્મઃ
આકાશમાં રહેલા, જેમના બાણ વરસાદ છે એવા રુદ્રોને વંદન. પૂર્વ, દક્ષિણ, પશ્ચિમ, ઉત્તર અને ઉપર – દરેક દિશામાં દસ દસ રુદ્રોને વંદન. તેઓ અમને રક્ષા કરે, દયા કરે. જેમને અમે દુષ્મન માનીએ અને જે અમને દુષ્મન માને, તેમને અમે રુદ્રોના મોંમાં સોંપીએ છીએ.
નમો ઽસ્તુ રુદ્રેભ્યો યે ઽન્તરિક્ષે યેષાં વાત ઽ ઇષવઃ । તેભ્યો દશ પ્રાચીર્ દશ દક્ષિણા દશ પ્રતીચીર્ દશોદીચીર્ દશોર્ધ્વાઃ । તેભ્યો નમો ઽ અસ્તુ તે નો ઽવન્તુ તે નો મૃડયન્તુ તે યં દ્વિષ્મો યશ્ ચ નો દ્વેષ્ટિ તમ્ એષાં જમ્ભે દધ્મઃ
આકાશમાં રહેલા અને જેમની તીરો પવન છે એવા રુદ્રોને વંદન. પૂર્વ દિશામાં દસ, દક્ષિણમાં દસ, પશ્ચિમમાં દસ, ઉત્તરમાં દસ અને ઉપર દસ એવા બધા રુદ્રોને વંદન. તેઓ અમારો રક્ષણ કરે, અમ પર કૃપા કરે. જેમને અમે દુષ્મન માનીએ છીએ અને જે અમને દુષ્મન માને છે, તેમને અમે તેમના જ મોઢામાં સોંપી દઈએ છીએ.
નમો ઽસ્તુ રુદ્રેભ્યો યે પૃથિવ્યાં યેષામ્ અન્નમ્ ઇષવઃ । તેભ્યો દશ પ્રાચીર્ દશ દક્ષિણા દશ પ્રતીચીર્ દશોદીચીર્ દશોર્ધ્વાઃ । તેભ્યો નમો ઽ અસ્તુ તે નો ઽવન્તુ તે નો મૃડયન્તુ તે યં દ્વિષ્મો યશ્ ચ નો દ્વેષ્ટિ તમ્ એષાં જમ્ભે દધ્મઃ
પૃથ્વી પર રહેલા અને જેમની તીરો અન્ન છે એવા રુદ્રોને વંદન. પૂર્વ દિશામાં દસ, દક્ષિણમાં દસ, પશ્ચિમમાં દસ, ઉત્તરમાં દસ અને ઉપર દસ એવા બધા રુદ્રોને વંદન. તેઓ અમારો રક્ષણ કરે, અમ પર કૃપા કરે. જેમને અમે દુષ્મન માનીએ છીએ અને જે અમને દુષ્મન માને છે, તેમને અમે તેમના જ મોઢામાં સોંપી દઈએ છીએ.
અશ્મન્ન્ ઊર્જં પર્વતે શિશ્રિયાણામ્ ઽ અદ્ભ્ય ઓષધીભ્યો વનસ્પતિભ્યો ઽધિ સમ્ભૃતં પયઃ । તાં ન ઽ ઇષમૂર્જં ધત્ત મરુતઃ સꣳરરાણાઃ । ઽ અશ્મꣳસ્ તે ક્ષુત્ । મયિ ત ઊર્ક્ । યં દ્વિષ્મસ્ તં તે શુગ્ ઋચ્છતુ
પર્વત પર, પથ્થર પર, પાણી, વનસ્પતિ અને વૃક્ષોમાંથી મળેલી જે તાકાત અને પોષણ છે, એ મારુતો અમને આપે. પથ્થર તમારી ભૂખ છે. એ શક્તિ મારે મળે. જેમને અમે દુષ્મન માનીએ છીએ, તેમને તમારો વીજળી વાગે.
ઇમા મે ઽ અગ્ન ઽ ઇષ્ટકા ધેનવઃ સન્ત્વ્ એકા ચ દશ ચ દશ ચ શતં ચ શતં ચ સહસ્રં ચ સહસ્રં ચાયુતં ચાયુતં ચ નિયુતં ચ નિયુતં ચ પ્રયુતં ચાર્બુદં ચ ન્યર્બુદꣳ સમુદ્રશ્ ચ મધ્યં ચાન્તશ્ ચ પરાર્ધશ્ ચૈતા મે ઽ અગ્ન ઇષ્ટકા ધેનવઃ સન્ત્વ્ અમુત્રામુષ્મિંલ્ લોકે
હે અગ્નિ, મારી આ ઈંટો ગાય બની જાય—એક, દસ, દસ દસ, સો સો, હજાર હજાર, દસ હજાર, લાખ, દસ લાખ, કરોડ, દસ કરોડ, અબજ, દસ અબજ, સમુદ્ર જેટલી, મધ્યમાં, અંતે અને પરમ. હે અગ્નિ, મારી આ ઈંટો એ દુનિયામાં અને આ દુનિયામાં ગાય બની રહે.
ઋતવ સ્થ ઽ ઋતાવૃધ ઽ ઋતુષ્ઠા સ્થ ઽ ઋતાવૃધઃ । ઘૃતશ્ચ્યુતો મધુશ્ચ્યુતો વિરાજો નામ કામદુઘા ઽ અક્ષીયમાણાઃ
તમે ઋતુઓના છો, ઋતુઓથી વધેલા છો, ઋતુઓમાં ઊભા છો, ઋતુઓથી વધેલા છો. ઘી અને મધથી વહેતા, તેજસ્વી નામવાળા, ઈચ્છા પૂરી પાડનારા અને અક્ષય છો.
સમુદ્રસ્ય ત્વાવકયાગ્ને પરિ વ્યયામસિ । પાવકો ઽ અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ
હે અગ્નિ, સમુદ્રના ફેનથી અમે તને ઘેરીએ છીએ. તું અમારે માટે શુદ્ધ અને શુભ થા.
હિમસ્ય ત્વા જરાયુણાગ્ને પરિ વ્યયામસિ । પાવકો ઽ અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ
હે અગ્નિ, હિમના પડથી અમે તને ઘેરીએ છીએ. તું અમારે માટે શુદ્ધ અને શુભ થા.
ઉપ જ્મન્ન્ ઉપ વેતસેઽવ તર નદીષ્વ્ આ । અગ્ને પિત્તમ્ અપામ્ અસિ । મણ્ડૂકિ તાભિર્ આ ગહિ સેમં નો યજ્ઞં પાવકવર્ણꣳ શિવં કૃધિ
આજે નજીક આવો, વાંસની જેમ આવો, નદીઓમાં જેમ પાર કરો તેમ આવો. અગ્નિ, તું પાણીમાં પિત્ત છે. દેડકો, તું પણ સાથે આવો; અમારા આ યજ્ઞને તેજસ્વી અને શુભ બનાવ.
અપામ્ ઇદં ન્યયનꣳ સમુદ્રસ્ય નિવેશનમ્ । અન્યાꣳસ્ ઽ તે અસ્મત્ તપન્તુ હેતયઃ પાવકો ઽ અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ
આ પાણીની અવરજવર છે, સમુદ્રનું નિવાસસ્થાન છે. તારી જ્વાલાઓ બીજાને દહાવે, અમને નહીં. તું અમારે માટે શુદ્ધ અને શુભ થા.
અગ્ને પાવક રોચિષા મન્દ્રયા દેવ જિહ્વયા । આ દેવાન્ વક્ષિ યક્ષિ ચ
હે શુદ્ધ અગ્નિ, તારી તેજસ્વી કિરણો અને મીઠી દેવવાણીથી દેવતાઓને લાવ અને તેમને આહુતિ અર્પણ કર.
સ નઃ પાવક દીદિવો ગ્ને દેવાꣳ ઽ ઇહા વહ । ઉપ યજ્ઞꣳ હવિશ્ ચ નઃ
હે તેજસ્વી શુદ્ધ અગ્નિ, દેવતાઓને અહીં લાવ. અમારો યજ્ઞ અને આહુતિ પણ લાવ.
પાવકયા યશ્ ચિતયન્ત્યા કૃપા ક્ષામન્ રુરુચ ઽ ઉષસો ન ભાનુના । તૂર્વન્ ન યામન્ન્ એતશસ્ય નૂ રણ ઽ આ યો ઘૃણે ન તતૃષાણો ઽ અજરઃ
શુદ્ધ, વિવેકી અને દયાળુ એ અગ્નિએ પૃથ્વીને પ્રકાશિત કરી, જેમ ઉષા પોતાના કિરણોથી પ્રકાશ આપે છે; ઝડપથી દોડતા ઘોડા જેવી, પવન જેવી, પ્રશંસા માટે તરસેલી અને કદી ન વયસ્ક થતી.
નમસ્ તે હરસે શોચિષે નમસ્ તે ઽ અસ્ત્વ્ અર્ચિષે । અન્યાꣳસ્ તે અસ્મત્ તપન્તુ હેતયઃ પાવકો ઽ અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ
હે અગ્નિ, તારી જ્વાલાને, તારી તપતને, તારા તેજને વંદન. તારી જ્વાલાઓ બીજાને દહાવે, અમને નહીં. તું અમારે માટે શુદ્ધ અને શુભ થા.
નૃષદે વેટ્ । અપ્સુષદે વેટ્ । બર્હિષદે વેટ્ । વનસદે વેટ્ । સ્વર્વિદે વેટ્
તુ પુરુષોમાં સ્વામી છે, પાણીમાં સ્વામી છે, ઘાસમાં સ્વામી છે, વૃક્ષોમાં સ્વામી છે, પ્રકાશમાં સ્વામી છે.
યે દેવા દેવાનાં યજ્ઞિયા યજ્ઞિયાનાꣳ સંવત્સરીણમ્ ઉપ ભાગમ્ આસતે । અહુતાદો હવિષો યજ્ઞે ઽ અસ્મિન્ત્ સ્વયં પિબન્તુ મધુનો ઘૃતસ્ય
જે દેવતાઓ, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, યજ્ઞમાં યજ્ઞિય છે, વર્ષના ભાગે બેસે છે—તેઓ, આમંત્રિત કર્યા વિના, આ યજ્ઞમાં પોતે જ મધ અને ઘી પીવે.
યે દેવા દેવેષ્વ્ અધિ દેવત્વમ્ આયન્ યે બ્રહ્મણઃ પુરએતારો ઽ અસ્ય । યેભ્યો ન ઽ ઋતે પવતે ધામ કિં ચન ન તે દિવો ન પૃથિવ્યા ઽ અધિ સ્નુષુ
જે દેવતાઓ, દેવોમાં દેવત્વ પામ્યા છે, જે બ્રહ્માના પૂર્વજ છે—તેમના વિના કશું શુદ્ધ થતું નથી; ન સ્વર્ગમાં, ન પૃથ્વી પર, ન જળમાં.
પ્રાણદા ઽ અપાનદા વ્યાનદા વર્ચોદા વરિવોદાઃ । અન્યાꣳસ્ ઽ તે અસ્મત્ તપન્તુ હેતયઃ પાવકો ઽ અસ્મભ્યꣳ શિવો ભવ
શ્વાસ આપનારા, નિશ્વાસ આપનારા, સંચાર આપનારા, તેજ આપનારા, જગ્યા આપનારા. તારી જ્વાલાઓ બીજાને દહાવે, અમને નહીં. તું અમારે માટે શુદ્ધ અને શુભ થા.
અગ્નિસ્ તિગ્મેન શોચિષા યાસદ્ વિશ્વં ન્ય્ અત્રિણમ્ । અગ્નિર્ નો વનતે રયિમ્
હે અગ્નિ, તારી તીવ્ર જ્વાળાથી બધું અશુદ્ધ દહાવી દે. અગ્નિ અમને સંપત્તિ આપે.
ય ઽ ઇમા વિશ્વા ભુવનાનિ જુહ્વદ્ ઋષિર્ હોતા ન્ય્ અસીદત્ પિતા નઃ । સ ઽ આશિષા દ્રવિણમ્ ઇચ્છમાનઃ પ્રથમચ્છદ્ અવરાꣳ ઽ આ વિવેશ
જે ઋષિએ આ બધા જગતોનું યજ્ઞમાં અર્પણ કર્યું, એ આપણા પિતા સમાન યજમાન બનીને બેઠા. તેઓ આશીર્વાદ સાથે ધન મેળવવાની ઈચ્છા રાખીને, સૌપ્રથમ નીચલા લોકોમાં પ્રવેશ્યા.
કિꣳ સ્વિદ્ આસીદ્ અધિષ્ઠાનમ્ આરમ્ભણં કતમત્ સ્વિત્ કથાસીત્ । યતો ભૂમિં જનયન્ વિશ્વકર્મા વિ દ્યામ્ ઔર્ણોન્ મહિના વિશ્વચક્ષાઃ
મૂળ આધાર શું હતું? શરૂઆત શું હતી? કઈ વાર્તા હતી? વિશ્વકર્માએ કયાંથી પૃથ્વીનું સર્જન કર્યું અને પોતાની મહિમાથી આકાશને વિસ્તૃત કર્યું?
વિશ્વતશ્ચક્ષુર્ ઉત વિશ્વતોમુખો વિશ્વતોબાહુર્ ઉત વિશ્વતસ્પાત્ । સં બાહુભ્યાં ધમતિ સં પતત્રૈર્ દ્યાવાભૂમી જનયન્ દેવ ઽ એકઃ
જેની આંખો સર્વત્ર છે, ચહેરો સર્વત્ર છે, હાથ અને પગ સર્વત્ર છે, એ દેવ પોતાના હાથ અને પાંખોથી સર્વત્ર ફૂંકે છે; એ એક દેવ છે, જેણે આકાશ અને પૃથ્વીનું સર્જન કર્યું.
કિꣳ સ્વિદ્ વનં ક ઽ ઉ સ વૃક્ષ ઽ આસ યતો દ્યાવાપૃથિવી નિષ્ટતક્ષુઃ । મનીષિણો મનસા પૃચ્છતેદ્ ઉ તદ્ યદ્ અધ્યતિષ્ઠદ્ ભુવનાનિ ધારયન્
કયું વન હતું? કયું વૃક્ષ હતું, જેના પરથી આકાશ અને પૃથ્વી રચાયા? જ્ઞાની લોકો મનથી એ વાત શોધે છે કે કયું તત્વ જગતોને ધારણ કરીને સ્થિર રાખે છે.
યા તે ધામાનિ પરમાણિ યાવમા યા મધ્યમા વિશ્વકર્મન્ન્ ઉતેમા । શિક્ષા સખિભ્યો હવિષિ સ્વધાવઃ સ્વયં યજસ્વ તન્વં વૃધાનઃ
હે વિશ્વકર્મા! તારા સર્વોચ્ચ, મધ્યમ અને આ અહીંના ધામો તું તારા મિત્રોને શીખવી. હે સ્વયં નિર્ભર, તું પોતાને યજ્ઞમાં અર્પણ કર અને તારી શક્તિ વધાર.
વિશ્વકર્મન્ હવિષા વાવૃધાનઃ સ્વયં યજસ્વ પૃથિવીમ્ ઉત દ્યામ્ । મુહ્યન્ત્વ્ અન્યે ઽ અભિતો સપત્ના ઽ ઇહાસ્માકં મઘવા સૂરિર્ અસ્તુ
વિશ્વકર્મા, યજ્ઞથી વધીને, તું પૃથ્વી અને આકાશને પોતાને અર્પણ કર. અમારા આસપાસના અન્ય વિરોધીઓ ભ્રમિત થાય અને અહીં મેઘાવાન અમારો કલ્યાણકર્તા બને.
વાચસ્ પતિં વિશ્વકર્માણમૂતયે મનોજુવં વાજે ઽ અદ્યા હુવેમ । સ નો વિશ્વાનિ હવનાનિ જોષદ્ વિશ્વશમ્ભૂર્ અવસે સાધુકર્મા
આજે આપણે વાણીના સ્વામી, મનથી ઝડપી, વિશ્વકર્માને બળ માટે બોલાવીએ. એ સર્વે હવનમાં પ્રસન્ન થાય, સર્વેનું કલ્યાણ કરનાર અને સારા કર્મો કરનાર, અમને સહાય આપે.
વિશ્વકર્મન્ હવિષા વર્ધનેન ત્રાતારમ્ ઇન્દ્રમ્ અકૃણોર્ અવધ્યમ્ । તસ્મૈ વિશઃ સમનમન્ત પૂર્વીર્ અયમ્ ઉગ્રો વિહવ્યો યથાસત્
વિશ્વકર્માએ યજ્ઞના વધારા વડે ઇન્દ્રને રક્ષક અને અજેય બનાવ્યા. પ્રાચીન સમયથી લોકો એમને એકસાથે નમન કરે છે; આ મહાન દેવને યોગ્ય રીતે પોકારવો જોઈએ.
ચક્ષુષઃ પિતા મનસા હિ ધીરો ઘૃતમ્ એને અજનન્ નમ્નમાને । યદેદ્ અન્તા ઽ અદદૃહન્ત પૂર્વ ઽ આદ્ ઇદ્ દ્યાવાપૃથિવી ઽ અપ્રથેતામ્
દ્રષ્ટિના પિતા, જ્ઞાની મનથી, નામોમાં ઘીનું સર્જન કરે છે. જ્યારે અંતો મજબૂત રીતે સ્થાપિત થયા, ત્યારે આકાશ અને પૃથ્વી વિસ્તૃત થયા.
વિશ્વકર્મા વિમના ઽ આદ્ વિહાયા ધાતા વિધાતા પરમોત સંદૃક્ । તેષામ્ ઇષ્ટાનિ સમ્ ઇષા મદન્તિ યત્રા સપ્તઋષીન્ પર ઽ એકમ્ આહુઃ
વિશ્વકર્માએ મનથી અહીંથી વિદાય લીધી; એ સર્જનહાર, વ્યવસ્થાપક, સર્વોચ્ચ અને દ્રષ્ટા છે. જ્યાં સાત ઋષિઓ એક પરમ તત્વની વાત કરે છે, ત્યાં તેઓ ઇચ્છિત હવનનો આનંદ માણે છે.