ઇદં ઉત્તરાત્ સ્વઃ । તસ્ય શ્રોત્રꣳ સૌવમ્ । શરચ્ છ્રૌત્રી । અનુષ્ટુપ્ શારદી । અનુષ્ટુભ ઽ ઐડમ્ । ઐડાન્ મન્થી । મન્થિન ઽ એકવિꣳશઃ ઽ । એકવિꣳશાદ્ વૈરાજમ્ । વિશ્વામિત્ર ઽ ઋષિઃ । પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા શ્રોત્રં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ
આ ઉત્તર તરફનું સ્વર્ગ છે. તેનો કાન સૌમન ચાંટ છે. શરદ ઋતુ કાન માટે છે. અનુષ્ટુપ છંદ શરદ માટે છે. અનુષ્ટુપ એ ઐડમ છે. ઐડમ એ મથનાર છે. મથનાર એકવીસ છે. એકવીસમાંથી વૈરાજ થાય છે. વિશ્વામિત્ર ઋષિ છે. પ્રજાપતિ દ્વારા તું લીધેલ છે, હું પ્રજાઓ માટે કાન ગ્રહણ કરું છું.
ઇયં ઉપરિ મતિઃ । તસ્યૈ વાઙ્ માત્યા । હેમન્તો વાચ્યઃ । પઙ્ક્તિર્ હૈમન્તી । પઙ્ક્ત્યૈ નિધનવત્ । નિધનવત ઽ આગ્રયણઃ । આગ્રયણાત્ ત્રિણવત્રયસ્ત્રિꣳશૌ । ત્રિણવત્રયસ્ત્રિꣳશાભ્યાꣳ શાક્વરરૈવતે । વિશ્વકર્મ ઽ ઋષિઃ । પ્રજાપતિગૃહીતયા ત્વયા વાચં ગૃહ્ણામિ પ્રજાભ્યઃ । [ લોકં પૃણ છિદ્રં પૃણાથો સીદ ધ્રુવા ત્વમ્ । ઇન્દ્રાગ્ની ત્વા બૃહસ્પતિર્ અસ્મિન્ યોનાવ્ અસીષદન્ । તા અસ્ય સૂદદોહસઃ સોમꣳ શ્રીણન્તિ પૃશ્નયઃ । જન્મન્ દેવાનાં વિશસ્ ત્રિષ્વ્ આ રોચને દિવઃ । ઇન્દ્રં વિશ્વા અવીવૃધન્ત્ સમુદ્રવ્યચસં ગિરઃ । રથીતમꣳ રથીનાં વાજાનાꣳ સત્પતિં પતિમ્ ॥ ]???
આ ઉપરની મતિ છે. તેનો માતા વાણી છે. હેમંત ઋતુ વાણી માટે છે. પંક્તિ છંદ હેમંત માટે છે. પંક્તિમાં નિધન છે. નિધન સાથે આગ્રયણ છે. આગ્રયણમાંથી ઓગણત્રીસ થાય છે. ઓગણત્રીસમાંથી શાક્વર અને રૈવત થાય છે. વિશ્વકર્મા ઋષિ છે. પ્રજાપતિ દ્વારા તું લીધેલ છે, હું પ્રજાઓ માટે વાણી ગ્રહણ કરું છું.
ધ્રુવક્ષિતિર્ ધ્રુવયોનિર્ ધ્રુવાસિ ધ્રુવં યોનિમ્ આ સીદ સાધુયા । ઉખ્યસ્ય કેતું પ્રથમં જુષાણા । અશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા
તુ ધ્રુવ પૃથ્વી છે, ધ્રુવ યોનિ છે, તુ ધ્રુવ છે, સારા ભાવથી ધ્રુવ યોનિમાં બેસ. યુક્ત થયેલા ધ્વજને સ્વીકાર. અશ્વિન યજ્ઞકર્તા તને અહીં બેસાડે.
કુલાયિની ઘૃતવતી પુરંધિઃ સ્યોને સીદ સદને પૃથિવ્યાઃ । અભિ ત્વા રુદ્રા વસવો ગૃણન્ત્વ્ ઇમા બ્રહ્મ પીપિહિ સૌભગાય । અશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા
ઓ ઘર બનાવનાર, ઘીથી સમૃદ્ધ, દયાળુ, પૃથ્વીના સદનમાં આનંદથી બેસ. રુદ્ર અને વસુ તને સ્તુતિ કરે, આ પ્રાર્થનાઓને શુભભાગ્ય માટે રક્ષે. અશ્વિન યજ્ઞકર્તા તને અહીં બેસાડે.
સ્વૈર્ દક્ષૈર્ દક્ષપિતેહ સીદ દેવાનાꣳ સુમ્ને બૃહતે રણાય । પિતેવૈધિ સૂનવ ઽ આ સુશેવા સ્વાવેશા તન્વા સં વિશસ્વ । અશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા
પોતાના કૌશલ્યથી, કૌશલ્યના પિતા, દેવોના મહાન અનુકંપામાં વિજય માટે અહીં બેસ. પિતા પોતાના પુત્રોને જેમ, સારા ભાવથી, પોતાના શરીરથી પ્રવેશ. અશ્વિન યજ્ઞકર્તા તને અહીં બેસાડે.
પૃથિવ્યાઃ પુરીષમ્ અસ્ય્ અપ્સો નામ તાં ત્વા વિશ્વે ઽ અભિ ગૃણન્તુ દેવાઃ । સ્તોમપૃષ્ઠા ઘૃતવતીહ સીદ પ્રજાવદ્ અસ્મે દ્રવિણા યજસ્વ । અશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા
તુ પૃથ્વીનું રસ છે, તું પાણી નામે ઓળખાય છે, બધા દેવો તને સ્તુતિ કરે. સ્તુતિથી પ્રસન્ન, ઘીથી સમૃદ્ધ, અહીં બેસ; અમને સંતાન સાથે ધન આપ. અશ્વિન યજ્ઞકર્તા તને અહીં બેસાડે.
અદિત્યાસ્ ત્વા પૃષ્ઠે સાદયામ્ય્ અન્તરિક્ષસ્ય ધર્ત્રીં વિષ્ટમ્ભનીં દિશામધિપત્નીં ભુવનાનામૂર્મિર્ દ્રપ્સો ઽ અપામ્ અસિ વિશ્વકર્મા ત ઽ ઋષિઃ । અશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા
અદિત્યો, હું તને પૃથ્વીના પૃષ્ઠ પર બેસાડું છું, મધ્યાકાશની ધારક, દિશાઓની અધિપતિ, જગતની તરંગ, જળનો ટીપું; તું વિશ્વકર્મા ઋષિ છે. અશ્વિન યજ્ઞકર્તા તને અહીં બેસાડે.
શુક્રશ્ ચ શુચિશ્ ચ ગ્રીષ્માવ્ ઋતૂ ઽ અગ્નેર્ અન્તઃશ્લેષો ઽસિ કલ્પેતાં દ્યાવાપૃથિવી કલ્પન્તામ્ આપ ઽ ઓષધયઃ કલ્પન્તામ્ અગ્નયઃ પૃથઙ્ નમ જ્યૈષ્ઠ્યાય સવ્રતાઃ । યે ઽ અગ્નયઃ સમનસો ઽન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઽ ઇમે ગ્રૈષ્માવ્ ઋતૂ ઽ અભિકલ્પમાનાઽ ઇન્દ્રમ્ ઇવ દેવા ઽ અભિસં વિશન્તુ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવે સીદતમ્
શુક્ર અને શુચિ એ ઉનાળાની ઋતુઓ છે; તું અગ્નિના આંતરિક જોડાણ છે. દ્યાવાપૃથ્વી તૈયાર થાય, પાણી અને ઔષધિ તૈયાર થાય, અગ્નિ અલગથી, શ્રેષ્ઠતા અને દૃઢ વ્રત સાથે તૈયાર થાય. જે અગ્નિ દ્યાવાપૃથ્વી વચ્ચે જોડાયેલા છે, આ ઉનાળાની ઋતુઓ તૈયાર થાય, દેવો ઇન્દ્રની જેમ પ્રવેશ કરે. એ દેવત્વ સાથે, ઓ અંગિરસ, દૃઢ બેસો.
પ્રાણં મે પાહિ । અપાનં મે પાહિ । વ્યાનં મે પાહિ । ચક્ષુર્ મ ઽ ઉર્વ્યા વિ ભાહિ । શ્રોત્રં મે શ્લોકય । અપઃ પિન્વ । ઓષધીર્ જિન્વ । દ્વિપાદ્ અવ । ચતુષ્પાત્ પાહિ । દિવો વૃષ્ટિમ્ એરય
મારો શ્વાસ રક્ષ. મારો નીચો શ્વાસ રક્ષ. મારો વ્યાપક શ્વાસ રક્ષ. મારી દૃષ્ટિ પૃથ્વી પર વ્યાપી પ્રકાશિત કર. મારી શ્રવણને પ્રસિદ્ધ કર. પાણી સમૃદ્ધ કર. ઔષધિઓને મજબૂત કર. દ્વિપદ પ્રાણીઓનું રક્ષણ કર. ચતુષ્પદ પ્રાણીઓનું રક્ષણ કર. આકાશમાંથી વરસાદ વરસાવ.
મૂર્ધા વયઃ પ્રજાપતિશ્ છન્દઃ । ક્ષત્રં વયો મયંદં છન્દઃ । વિષ્ટમ્ભો વયો ઽધિપતિશ્ છન્દઃ । વિશ્વકર્મા વયઃ પરમેષ્ઠી છન્દઃ । વસ્તો વયો વિવલં છન્દઃ । વૃષ્ણિર્ વયો વિશાલં છન્દઃ । પુરુષો વયસ્ તન્દ્રં છન્દઃ । વ્યાઘ્રો વયો ઽનાધૃષ્ટં છન્દઃ । સિꣳહો વયશ્ છદિશ્ છન્દઃ । પષ્ઠવાડ્ વયો બૃહતી છન્દઃ । ઽ ઉક્ષા વયઃ કકુપ્ છન્દઃ । ઽ ઋષભો વયઃ સતોબૃહતી છન્દઃ
અનડ્વાન્ વયઃ પઙ્ક્તિશ્ છન્દઃ । ધેનુર્ વયો જગતી છન્દઃ । ત્ર્યવિર્ વયસ્ ત્રિષ્ટુપ્ છન્દઃ । દિત્યવાડ્ વયો વિરાટ્ છન્દઃ । પઞ્ચાવિર્ વયો ગાયત્રી છન્દઃ । ત્રિવત્સો વય ઽ ઉષ્ણિક્ છન્દઃ । તુર્યવાડ્ વયો ઽનુષ્ટુપ્ છન્દઃ । [ લોકં પૃણ છિદ્રં પૃણાથો સીદ ધ્રુવા ત્વમ્ । ઇન્દ્રાગ્ની ત્વા બૃહસ્પતિર્ અસ્મિન્ યોનાવ્ અસીષદન્ । તા અસ્ય સૂદદોહસઃ સોમꣳ શ્રીણન્તિ પૃશ્નયઃ । જન્મન્ દેવાનાં વિશસ્ ત્રિષ્વ્ આ રોચને દિવઃ । ઇન્દ્રં વિશ્વા અવીવૃધન્ત્ સમુદ્રવ્યચસં ગિરઃ । રથીતમꣳ રથીનાં વાજાનાꣳ સત્પતિં પતિમ્ ॥ ]???
પુછર વગરનો વાછરડો વાયઃ છે, પંક્તિ, છંદ છે. ગાય વાયઃ છે, જગતી, છંદ છે. ત્રણ વર્ષનો વાયઃ છે, તૃષ્ટુપ, છંદ છે. બે વર્ષનો વાયઃ છે, વિરાટ, છંદ છે. પાંચ વર્ષનો વાયઃ છે, ગાયત્રી, છંદ છે. ત્રણ વાછરડાવાળો વાયઃ છે, ઉષ્ણિક, છંદ છે. ચાર વર્ષનો વાયઃ છે, અનુષ્ટુપ, છંદ છે.
ઇન્દ્રાગ્ની ઽ અવ્યથમાનામ્ ઇષ્ટકાં દૃꣳહતં યુવમ્ । પૃષ્ઠેન દ્યાવાપૃથિવી ઽ અન્તરિક્ષં ચ વિબાધસે
ઇન્દ્ર અને અગ્નિ, અવિચલ ઇષ્ટક બનાવો. તેના પૃષ્ઠથી દ્યાવાપૃથ્વી અને મધ્યાકાશને આધાર આપો.
વિશ્વકર્મા ત્વા સાદયત્વ્ અન્તરિક્ષસ્ય પૃષ્ઠે વ્યચસ્વતીં પ્રથસ્વતીમ્ અન્તરિક્ષં યચ્છાન્તરિક્ષં દૃꣳહાન્તરિક્ષં મા હિꣳસીઃ । વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વ્યાનાયોદાનાય પ્રતિષ્ઠાયૈ ચરિત્રાય । વાયુષ્ ટ્વાભિ પાતુ મહ્યા સ્વસ્ત્યા છર્દિષા શંતમેન તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ
વિશ્વકર્મા તને મધ્યાકાશના પૃષ્ઠ પર પ્રકાશમાન અને વ્યાપક બેસાડે. મધ્યાકાશને ધાર, સ્થાપિત કર, અને નુકસાન ન કર. બધાં માટે, શ્વાસ માટે, નીચા શ્વાસ માટે, વ્યાપક શ્વાસ માટે, ઉપરના શ્વાસ માટે, સ્થિરતા માટે, વર્તન માટે. વાયુ તને મહાનતા, કલ્યાણ, ઢાલ, શાંતિથી રક્ષે; એ દેવત્વ સાથે, ઓ અંગિરસ, દૃઢ બેસો.
રાજ્ઞ્ય્ અસિ પ્રાચી દિક્ । વિરાડ્ અસિ દક્ષિણા દિક્ । સમ્રાડ્ અસિ પ્રતીચી દિક્ । સ્વરાડ્ અસ્ય્ ઉદીચી દિક્ । અધિપત્ન્ય્ અસિ બૃહતી દિક્
તુ રાણી છે, પૂર્વ દિશા. તુ વિરાટ છે, દક્ષિણ દિશા. તુ સમ્રાટ છે, પશ્ચિમ દિશા. તુ સ્વરાટ છે, ઉત્તર દિશા. તુ અધિપતિ છે, મહાન દિશા.
વિશ્વકર્મા ત્વા સાદયત્વ્ અન્તરિક્ષસ્ય પૃષ્ઠે જ્યોતિષ્મતીમ્ । વિશ્વસ્મૈ પ્રાણાયાપાનાય વ્યાનાય વિશ્વં જ્યોતિર્ યચ્છ । વાયુષ્ટે ઽધિપતિસ્ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ
વિશ્વકર્મા તને મધ્યાકાશના પૃષ્ઠ પર તેજસ્વી બેસાડે. બધાં માટે, શ્વાસ માટે, નીચા શ્વાસ માટે, વ્યાપક શ્વાસ માટે, સર્વ પ્રકાશ આપ. વાયુ તારો અધિપતિ છે; એ દેવત્વ સાથે, ઓ અંગિરસ, દૃઢ બેસો.
નભશ્ ચ નભસ્યશ્ ચ વાર્ષિકાવ્ ઋતૂ ઽ અગ્નેર્ અન્તઃશ્લેષો સિ કલ્પેતાં દ્યાવાપૃથિવી કલ્પન્તામ્ આપ ઽ ઓષધયઃ કલ્પન્તામ્ અગ્નયઃ પૃથઙ્ નમ જ્યૈષ્ઠ્યાય સવ્રતાઃ । યે ઽ અગ્નયઃ સમનસોઽન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઽ ઇમે વાર્ષિકાવ્ ઋતૂ ઽ અભિકલ્પમાનાઽ ઇન્દ્રમ્ ઇવ દેવા ઽ અભિસં વિશન્તુ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવે સીદતમ્
નભ અને નભસ્ય એ વરસાદી ઋતુઓ છે; તું અગ્નિના આંતરિક જોડાણ છે. દ્યાવાપૃથ્વી તૈયાર થાય, પાણી અને ઔષધિ તૈયાર થાય, અગ્નિ અલગથી, શ્રેષ્ઠતા અને દૃઢ વ્રત સાથે તૈયાર થાય. જે અગ્નિ દ્યાવાપૃથ્વી વચ્ચે જોડાયેલા છે, આ વરસાદી ઋતુઓ તૈયાર થાય, દેવો ઇન્દ્રની જેમ પ્રવેશ કરે. એ દેવત્વ સાથે, ઓ અંગિરસ, દૃઢ બેસો.
ઇષશ્ ચોર્જશ્ ચ શારદાવ્ ઋતૂ ઽ અગ્નેર્ અન્તઃશ્લેષોઽસિ કલ્પેતાં દ્યાવાપૃથિવી કલ્પન્તામ્ આપ ઽ ઓષધયઃ કલ્પન્તામ્ અગ્નયઃ પૃથઙ્ નમ જ્યૈષ્ઠ્યાય સવ્રતાઃ । યે ઽ અગ્નયઃ સમનસોઽન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઽ ઇમે શારદાવ્ ઋતૂ ઽ અભિકલ્પમાના ઽઇન્દ્રમ્ ઇવ દેવાઽ અભિસં વિશન્તુ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવે સીદતમ્
ઇષ અને ઉર્જા એ શરદ ઋતુઓ છે; તું અગ્નિના આંતરિક જોડાણ છે. દ્યાવાપૃથ્વી તૈયાર થાય, પાણી અને ઔષધિ તૈયાર થાય, અગ્નિ અલગથી, શ્રેષ્ઠતા અને દૃઢ વ્રત સાથે તૈયાર થાય. જે અગ્નિ દ્યાવાપૃથ્વી વચ્ચે જોડાયેલા છે, આ શરદ ઋતુઓ તૈયાર થાય, દેવો ઇન્દ્રની જેમ પ્રવેશ કરે. એ દેવત્વ સાથે, ઓ અંગિરસ, દૃઢ બેસો.
આયુર્ મે પાહિ । પ્રાણં મે પાહિ । અપાનં મે પાહિ । વ્યાનં મે પાહિ । ચક્ષુર્ મે પાહિ । શ્રોત્રં મે પાહિ । વાચં મે પિન્વ । મનો મે જિન્વ । આત્માનં મે પાહિ । જ્યોતિર્ મે યચ્છ
મારો આયુષ્ય બચાવો. મારું શ્વાસ બચાવો. મારું અપાન બચાવો. મારું વ્યાન બચાવો. મારી નજર બચાવો. મારું સાંભળવું બચાવો. મારી વાણી સમૃદ્ધ કરો. મારું મન મજબૂત કરો. મારું આત્મા બચાવો. મને પ્રકાશ આપો.
મા છન્દઃ । પ્રમા છન્દઃ । પ્રતિમા છન્દઃ । ઽ અસ્રીવયશ્ છન્દઃ । પઙ્ક્તિશ્ છન્દઃ । ઽ ઉષ્ણિક્ છન્દઃ । બૃહતી છન્દઃ । ઽઅનુષ્ટુપ્ છન્દઃ । વિરાટ્ છન્દઃ । ગાયત્રી છન્દઃ । ત્રિષ્ટુપ્ છન્દઃ । જગતી છન્દઃ
મા છંદ છે. પ્રમા છંદ છે. પ્રતિમા છંદ છે. અશ્રીવય છંદ છે. પંક્તિ છંદ છે. ઉષ્ણિક છંદ છે. બૃહતી છંદ છે. અનુષ્ઠુપ છંદ છે. વિરાટ છંદ છે. ગાયત્રી છંદ છે. તૃષ્ટુપ છંદ છે. જગતી છંદ છે.
પૃથિવી છન્દઃ । ઽઅન્તરિક્ષં છન્દઃ । દ્યૌશ્ છન્દઃ । સમાશ્ છન્દઃ । નક્ષત્રાણિ છન્દઃ । વાક્ છન્દઃ । મનશ્ છન્દઃ । કૃષિશ્ છન્દઃ । હિરણ્યં છન્દઃ । ગૌશ્ છન્દઃ । ઽઅજા છન્દઃ । ઽઅશ્વશ્ છન્દઃ
પૃથ્વી છંદ છે. અંતરિક્ષ છંદ છે. દ્યૌ છંદ છે. વર્ષ છંદ છે. નક્ષત્રો છંદ છે. વાણી છંદ છે. મન છંદ છે. ખેતી છંદ છે. સોનું છંદ છે. ગાય છંદ છે. બકરી છંદ છે. ઘોડો છંદ છે.
અગ્નિર્ દેવતા । વાતો દેવતા । સૂર્યો દેવતા । ચન્દ્રમા દેવતા । વસવો દેવતા । રુદ્રા દેવતા । ઽઽઆદિત્યા દેવતા । મરુતો દેવતા । વિશ્વે દેવા દેવતા । બૃહસ્પતિર્ દેવતા । ઇન્દ્રો દેવતા । વરુણો દેવતા
અગ્નિ દેવતા છે. વાયુ દેવતા છે. સૂર્ય દેવતા છે. ચંદ્રમા દેવતા છે. વસુઓ દેવતા છે. રુદ્રો દેવતા છે. આદિત્યો દેવતા છે. મરુતો દેવતા છે. બધા દેવો દેવતા છે. બૃહસ્પતિ દેવતા છે. ઇન્દ્ર દેવતા છે. વરુણ દેવતા છે.
મૂર્ધાસિ રાડ્ ધ્રુવાસિ ધરુણા ધર્ત્ર્ય્ અસિ ધરણી । આયુષે ત્વા વર્ચસે ત્વા કૃષ્યૈ ત્વા ક્ષેમાય ત્વા
તમે મસ્તક છો, રાજા છો, અડગ આધાર છો, ધારણ કરનાર છો, ધરતી છો. આયુષ્ય માટે, તેજ માટે, ખેતી માટે, કલ્યાણ માટે, હું તમને અર્પણ કરું છું.
અગ્નેર્ ભાગો ઽસિ દીક્ષાયા ઽ આધિપત્યં બ્રહ્મ સ્પૃતં ત્રિવૃત્ સ્તોમઃ । ઇન્દ્રસ્ય ભાગો ઽસિ વિષ્ણોર્ આધિપત્યં ક્ષત્રꣳ સ્પૃતં પઞ્ચદશઃ સ્તોમઃ । નૃચક્ષસાં ભાગો ઽસિ ધાતુર્ આધિપત્યં જનિત્રꣳ સ્પૃતꣳ સપ્તદશઃ સ્તોમઃ । મિત્રસ્ય ભાગો ઽસિ વરુણસ્યાધિપત્યં દિવો વૃષ્ટિર્ વાત સ્પૃત ઽએકવિꣳશ સ્તોમઃ
વસૂનાં ભાગો ઽસિ રુદ્રાણામ્ આધિપત્યં ચતુષ્પાત્ સ્પૃતં ચતુર્વિꣳશ સ્તોમઃ । આદિત્યાનાં ભાગો ઽસિ મરુતામ્ આધિપત્યં ગર્ભા સ્પૃતાઃ પઞ્ચવિꣳશ સ્તોમઃ । અદિત્યૈ ભાગો ઽસિ પૂષ્ણ ઽ આધિપત્યમ્ ઓજ સ્પૃતં ત્રિણવ સ્તોમઃ । દેવસ્ય સવિતુર્ ભાગો ઽસિ બૃહસ્પતેર્ આધિપત્યꣳ સમીચીર્ દિશ સ્પૃતાશ્ ચતુષ્ટોમ સ્તોમઃ
યવાનાં ભાગો ઽસ્ય્ અયવાનામ્ આધિપત્યં પ્રજા સ્પૃતાશ્ ચતુશ્ચત્વારિꣳશ સ્તોમઃ । ઋભૂણાં ભાગો ઽસિ વિશ્વેષાં દેવાનામ્ આધિપત્યં ભૂતꣳ સ્પૃતં ત્રયસ્ત્રિꣳશ સ્તોમઃ
તમે જવારનો ભાગ છો, અજવાર પર રાજ છે, સંતાનનો સ્પર્શ છે, ચૌમાલીસગુણ સ્તોત્ર છે. તમે ઋભુઓનો ભાગ છો, બધા દેવો પર રાજ છે, ભૂતનો સ્પર્શ છે, ત્રેત્રીસગુણ સ્તોત્ર છે.
સહશ્ ચ સહસ્યશ્ ચ હૈમન્તિકાવ્ ઋતૂ ઽ અગ્નેર્ અન્તઃશ્લેષો સિ કલ્પેતાં દ્યાવાપૃથિવી કલ્પન્તામ્ આપ ઽ ઓષધયઃ કલ્પન્તામ્ અગ્નયઃ પૃથઙ્ નમ જ્યૈષ્ઠ્યાય સવ્રતાઃ । યે ઽ અગ્નયઃ સમનસો ન્તરા દ્યાવાપૃથિવી ઽ ઇમે હૈમન્તિકાવ્ ઋતૂ ઽ અભિકલ્પમાના ઽ ઇન્દ્રમ્ ઇવ દેવા ઽ અભિસંવિશન્તુ તયા દેવતયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવે સીદતમ્
સહ અને સહસ્ય, બંને હિમંત ઋતુઓ, તમે અગ્નિની આંતરિક જોડાણ છો; દ્યાવપૃથ્વી તૈયાર થાઓ, પાણી અને ઔષધિઓ તૈયાર થાઓ, અગ્નિઓ અલગથી તૈયાર થાઓ, શ્રેષ્ઠ માનથી, નિયમમાં સ્થિર રહો. જે અગ્નિઓ દ્યાવપૃથ્વી વચ્ચે એકરૂપ છે, આ બંને હિમંત ઋતુઓ તૈયાર થઈ, દેવો ઇન્દ્રની જેમ પ્રવેશ કરે; એ દિવ્યતાથી, અંગિરસ, અડગ બેસો.
એકયાસ્તુવત પ્રજા ઽ અધીયન્ત પ્રજાપતિર્ અધિપતિર્ આસીત્ । તિસૃભિર્ અસ્તુવત બ્રહ્માસૃજ્યત બ્રહ્મણસ્પતિર્ અધિપતિર્ આસીત્ । પઞ્ચભિર્ અસ્તુવત ભૂતાન્ય્ અસૃજ્યન્ત ભૂતાનાં પતિર્ અધિપતિર્ આસીત્ । સપ્તભિર્ અસ્તુવત સપ્ત ઋષયો ઽસૃજ્યન્ત ધાતાધિપતિર્ આસીત્
એક સ્તોત્રથી સંતાનનો અભ્યાસ થયો; પ્રજાપતિ સ્વામી હતા. ત્રણ સ્તોત્રથી બ્રહ્મા સર્જાયા; બૃહસ્પતિ સ્વામી હતા. પાંચ સ્તોત્રથી ભૂત સર્જાયા; ભૂતોના સ્વામી હતા. સાત સ્તોત્રથી સાત ઋષિઓ સર્જાયા; આધારના સ્વામી હતા.
સજૂર્ ઋતુભિઃ સજૂર્ વિધાભિઃ સજૂર્ દેવૈઃ સજૂર્ દેવૈર્ વયોનાધૈર્ અગ્નયે ત્વા વૈશ્વાનરાયાશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા । સજૂર્ ઋતુભિઃ સજૂર્ વિધાભિઃ સજૂર્ વસુભિઃ સજૂર્ દેવૈર્ વયોનાધૈર્ અગ્નયે ત્વા વૈશ્વાનરાયાશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા । સજૂર્ ઋતુભિઃ સજૂર્ વિધાભિઃ સજૂ રુદ્રૈઃ સજૂર્ દેવૈર્ વયોનાધૈર્ અગ્નયે ત્વા વૈશ્વાનરાયાશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા । સજૂર્ ઋતુભિઃ સજૂર્ વિધાભિઃ સજૂર્ આદિત્યૈઃ સજૂર્ દેવૈર્ વયોનાધૈર્ અગ્નયે ત્વા વૈશ્વાનરાયાશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા । સજૂર્ ઋતુભિઃ સજૂર્ વિધાભિઃ સજૂર્ વિશ્વૈર્ દેવૈઃ સજૂર્ દેવૈર્ વયોનાધૈર્ અગ્નયે ત્વા વૈશ્વાનરાયાશ્વિનાધ્વર્યૂ સાદયતામ્ ઇહ ત્વા
ઋતુઓ સાથે, રૂપો સાથે, દેવો સાથે, યોનિના અધિપતિઓ સાથે, અગ્નિ વૈશ્વાનર માટે, અશ્વિન યજ્ઞકર્તા તને અહીં બેસાડે. ઋતુઓ સાથે, રૂપો સાથે, વસુઓ સાથે, દેવો સાથે, યોનિના અધિપતિઓ સાથે, અગ્નિ વૈશ્વાનર માટે, અશ્વિન યજ્ઞકર્તા તને અહીં બેસાડે. ઋતુઓ સાથે, રૂપો સાથે, રુદ્રો સાથે, દેવો સાથે, યોનિના અધિપતિઓ સાથે, અગ્નિ વૈશ્વાનર માટે, અશ્વિન યજ્ઞકર્તા તને અહીં બેસાડે. ઋતુઓ સાથે, રૂપો સાથે, આદિત્યો સાથે, દેવો સાથે, યોનિના અધિપતિઓ સાથે, અગ્નિ વૈશ્વાનર માટે, અશ્વિન યજ્ઞકર્તા તને અહીં બેસાડે. ઋતુઓ સાથે, રૂપો સાથે, બધા દેવો સાથે, દેવો સાથે, યોનિના અધિપતિઓ સાથે, અગ્નિ વૈશ્વાનર માટે, અશ્વિન યજ્ઞકર્તા તને અહીં બેસાડે.
મસ્તક વાયઃ છે, પ્રજાપતિ, છંદ છે. ક્ષત્ર વાયઃ છે, મયંદ, છંદ છે. આધાર વાયઃ છે, અધિપતિ, છંદ છે. વિશ્વકર્મા વાયઃ છે, પરમેષ્ઠી, છંદ છે. નિવાસ વાયઃ છે, વિવલમ, છંદ છે. શક્તિશાળી વાયઃ છે, વિશાળ, છંદ છે. પુરુષ વાયઃ છે, તંદ્રા, છંદ છે. વાઘ વાયઃ છે, અનાધૃષ્ટ, છંદ છે. સિંહ વાયઃ છે, છદિ, છંદ છે. પષ્ટવાડ વાયઃ છે, બૃહતી, છંદ છે. વાછરડો વાયઃ છે, કકુપ, છંદ છે. ઋષભ વાયઃ છે, સતોબૃહતી, છંદ છે.
યન્ત્રી રાડ્ યન્ત્ર્ય્ અસિ યમની ધ્રુવાસિ ધરિત્રી । ઇષે ત્વોર્જે ત્વા રય્યૈ ત્વા પોષાય ત્વા । લોકં પૃણ છિદ્રં પૃણાથો સીદ ધ્રુવા ત્વમ્ । ઇન્દ્રાગ્ની ત્વા બૃહસ્પતિર્ અસ્મિન્ યોનાવ્ અસીષદન્ । તા અસ્ય સૂદદોહસઃ સોમꣳ શ્રીણન્તિ પૃશ્નયઃ । જન્મન્ દેવાનાં વિશસ્ ત્રિષ્વ્ આ રોચને દિવઃ । ઇન્દ્રં વિશ્વા અવીવૃધન્ત્ સમુદ્રવ્યચસં ગિરઃ । રથીતમꣳ રથીનાં વાજાનાꣳ સત્પતિં પતિમ્
તમે નિયંત્રક છો, રાજા છો, સંયમક છો, અડગ છો, આધાર આપનાર છો. અન્ન માટે, તાકાત માટે, ધન માટે, સમૃદ્ધિ માટે, હું તમને અર્પણ કરું છું. જગતને ભરો, ખાલી જગ્યા ભરો, સ્થિર બેસો. ઇન્દ્ર અને અગ્નિ, બૃહસ્પતિએ તમને આ ગર્ભમાં સ્થાપ્યા છે. પૃશ્નિ ગાયો તેના માટે સોમ તૈયાર કરે છે. દેવોના જન્મ સમયે, સ્વર્ગના ત્રણ પ્રકાશમય લોકોએ વંશો બનાવ્યા. બધા સ્વરો ઇન્દ્રનું મહિમા ગાય છે, જે સમુદ્રના સ્વામી છે, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, અને સાચા વિજયપતિ છે.
આશુર્ ત્રિવૃત્ । ભાન્તઃ પઞ્ચદશઃ । વ્યોમા સપ્તદશઃ । ધરુણ ઽ એકવિꣳશઃ । પ્રતૂર્તિર્ અષ્ટાદશઃ । તપો નવદશઃ । ઽઅભીવર્તઃ સવિꣳશઃ । વર્ચો દ્વાવિꣳશઃ । સંભરણસ્ ત્રયોવિꣳશઃ । યોનિશ્ ચતુર્વિꣳશઃ । ગર્ભાઃ પઞ્ચવિꣳશઃ । ઽ ઓજસ્ ત્રિણવઃ । ક્રતુર્ એકત્રિꣳશઃ । પ્રતિષ્ઠા ત્રયસ્ત્રિꣳશઃ । બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપં ચતુસ્ત્રિꣳશઃ । નાકઃ ષટ્ત્રિꣳશઃ । વિવર્તો ષ્ટાચત્વારિꣳશઃ । ધર્ત્રં ચતુષ્ટોમઃ
ઝડપ ત્રિગુણ છે. તેજ પંદરગુણ છે. આકાશ સત્તરગુણ છે. આધાર એકવીસગુણ છે. વહાવટ અઢારગુણ છે. તાપ ઓગણીસગુણ છે. પાછું ફરવું છવ્વીસગુણ છે. તેજ બાવીસગુણ છે. એકત્રિત કરવું ત્રેવીસગુણ છે. ગર્ભ ચોવીસગુણ છે. ભ્રૂણ પચ્ચીસગુણ છે. બળ ઓગણચાલીસગુણ છે. ઈચ્છા એકત્રીસગુણ છે. આધાર ત્રેત્રીસગુણ છે. બ્રધ્નનું વિસ્તરણ ચોત્રીસગુણ છે. શિખર છત્રીસગુણ છે. ફેરફાર અડતાલીસગુણ છે. આધાર ચારગુણ છે.
તમે અગ્નિનો ભાગ છો, દીક્ષા પર રાજ છે, બ્રહ્મનો સ્પર્શ છે, ત્રિવૃત સ્તોત્ર છે. તમે ઇન્દ્રનો ભાગ છો, વિષ્ણુ પર રાજ છે, શાસનનો સ્પર્શ છે, પંદરગુણ સ્તોત્ર છે. તમે મનુષ્યદ્રષ્ટાઓનો ભાગ છો, આધાર પર રાજ છે, સર્જનહારનો સ્પર્શ છે, સત્તરગુણ સ્તોત્ર છે. તમે મિત્રનો ભાગ છો, વરુણ પર રાજ છે, આકાશની વરસાદ છે, પવનનો સ્પર્શ છે, એકવીસગુણ સ્તોત્ર છે.
તમે વસુઓનો ભાગ છો, રુદ્રો પર રાજ છે, ચતુષ્પાદનો સ્પર્શ છે, ચોવીસગુણ સ્તોત્ર છે. તમે આદિત્યોનો ભાગ છો, મરુતો પર રાજ છે, ગર્ભનો સ્પર્શ છે, પચ્ચીસગુણ સ્તોત્ર છે. તમે અદિતીનો ભાગ છો, પૂષણ પર રાજ છે, બળનો સ્પર્શ છે, ઓગણત્રીસગુણ સ્તોત્ર છે. તમે દેવ સવિતાનો ભાગ છો, બૃહસ્પતિ પર રાજ છે, શુભ દિશાઓનો સ્પર્શ છે, ચારગુણ સ્તોત્ર છે.