વેનસ્ તત્ પશ્યન્ નિહિતં ગુહા સદ્ યત્ર વિશ્વં ભવત્ય્ એકનીડમ્ । તસ્મિન્ન્ ઇદꣳ સં ચ વિ ચૈતિ સર્વꣳ સ ઽ ઓતઃ પ્રોતશ્ ચ વિભૂઃ પ્રજાસુ
જ્ઞાની એ ગુપ્ત સ્થાને રહેલા રહસ્યને જુએ છે, જ્યાં આખું જગત એક જ ઘર બને છે. એમાં બધું જ જોડાય છે અને અલગ પડે છે; એ સર્વ જીવમાં વ્યાપક રીતે વણાયેલો છે.
પ્ર તદ્ વોચેદ્ અમૃતં નુ વિદ્વાન્ ગન્ધર્વો ધામ વિભૃતં ગુહા સત્ । ત્રીણિ પદાનિ નિહિતા ગુહાસ્ય યસ્ તાનિ વેદ સ પિતુઃ પિતાસત્
જે અમર તત્વને જાણે છે, એવો વિદ્વાન ગંધર્વ એ ગુપ્ત સ્થાનનું વર્ણન કરે. એ ગુહામાં ત્રણ પગલા મૂકાયેલા છે; જે એ જાણે છે, એ પિતાના પણ પિતા બને છે.
સ નો બન્ધુર્ જનિતા સ વિધાતા ધામાનિ વેદ ભુવનાનિ વિશ્વા । યત્ર દેવા ઽ અમૃતમ્ આનશાનાસ્ તૃતીયે ધામન્ન્ અધ્ય્ ઐરયન્ત
એ આપણો સગો છે, સર્જનહાર છે, વ્યવસ્થાપક છે; એ બધા લોક અને સ્થાનો જાણે છે. જ્યાં દેવતાઓ અમરત્વ મેળવવા તૃતીય સ્થાન પર પહોંચ્યા હતા.
પરીત્ય ભૂતાનિ પરીત્ય લોકાન્ પરીત્ય સર્વાઃ પ્રદિશો દિશશ્ ચ । ઉપસ્થાય પ્રથમજામ્ ઋતસ્યાત્મનાત્માનમ્ અભિ સં વિવેશ
એ સર્વ જીવ, સર્વ લોક, સર્વ દિશાઓ અને પ્રદિશાઓને ઘેરીને, સત્યના પ્રથમ જન્મને પામ્યો; પોતે પોતાના સ્વરૂપમાં પ્રવેશ્યો.
પરિ દ્યાવાપૃથિવી સદ્ય ઽ ઇત્વા પરિ લોકાન્ પરિ દિશઃ પરિ સ્વઃ । ઋતસ્ય તન્તું વિતતં વિચૃત્ય તદ્ અપશ્યત્ તદ્ અભવત્ તદ્ આસીત્
દ્યા અને પૃથ્વી, બધા લોક, દિશાઓ અને સ્વર્ગને ઘેરીને, એ સત્યની લંબાયેલી ડોરીને તપાસે છે; એ જોતું, એ જ બન્યું, એ જ હતું.
સદસસ્ પતિમ્ અદ્ભુતં પ્રિયમ્ ઇન્દ્રસ્ય કામ્યમ્ । સનિં મેધામ્ અયાસિષꣳમ્ સ્વાહા
આ અદ્ભુત, પ્રિય, ઇન્દ્રને પ્રિય એવા સદનના સ્વામી, જેઓ જ્ઞાનપ્રાપ્તિ માટે ઇચ્છનીય છે, તેમને હું બુદ્ધિ મેળવવા ઈચ્છું છું. સ્વાહા.
યાં મેધાં દેવગણાઃ પિતરશ્ ચોપાસતે । તયા મામ્ અદ્ય મેધયાગ્ને મેધાવિનં કુરુ સ્વાહા
જે બુદ્ધિને દેવતાઓ અને પિતૃઓ પૂજે છે, એ જ બુદ્ધિથી, હે અગ્નિ, આજે મને બુદ્ધિમાન બનાવો. સ્વાહા.
મેધાં મે વરુણો દદાતુ મેધામ્ અગ્નિઃ પ્રજાપતિઃ । મેધામ્ ઇન્દ્રસ્ ચ વાયુશ્ ચ મેધાં ધાતા દદાતુ મે સ્વાહા
વરુણ મને બુદ્ધિ આપે, અગ્નિ અને પ્રજાપતિ બુદ્ધિ આપે; ઇન્દ્ર અને વાયુ બુદ્ધિ આપે, ધાતા પણ મને બુદ્ધિ આપે. સ્વાહા.
ઇદં મે બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચોભે શ્રિયમ્ અશ્નુતામ્ । મયિ દેવા દધતુ[ દધવુ ] શ્રિયમ્ ઉત્તમાં તસ્યૈ તે સ્વાહા
મારે માટે બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય બંને સમૃદ્ધિ પામે; દેવો મારી અંદર શ્રેષ્ઠ સમૃદ્ધિ સ્થાપે. એ સમૃદ્ધિને, તમને, સ્વાહા.
અસ્યાજરાસો દમામ્ અરિત્રા ઽ અર્ચદ્ધૂમાસો ઽ અગ્નયઃ પાવકાઃ । શ્વિતીચયઃ શ્વાત્રાસો ભુરણ્યવો વનર્ષદો વાયવો ન સોમાઃ
આ અજરૂ, શાંત, નિયંત્રિત, તેજસ્વી અગ્નિની જ્યોત શ્વેત છે, ધૂમ્ર છે, ગર્જન કરતી, લાકડું ભસ્મ કરતી, પવન જેવી, સોમ જેવી છે.
હરયો ધૂમકેતવો વાતજૂતા ઽ ઉપ દ્યવિ । યતન્તે વૃથગ્ અગ્નયઃ
પીળા રંગની, ધૂમ્રધ્વજ જેવી, પવનથી ચલિત, આ અગ્નિઓ આકાશ તરફ દોડે છે; દરેક અલગ અલગ ચાલે છે.
યજા નો મિત્રાવરુણા યજા દેવાꣳ ૨ઽ ઋતં બૃહત્ । અગ્ને યક્ષિ સ્વં દમમ્
મિત્ર અને વરુણ અમારા માટે યજ્ઞ કરે, દેવતાઓને, મહાન સત્યને અર્પણ કરે; હે અગ્નિ, તારા ઘર માટે યજ્ઞ સ્વીકાર.
યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાꣳ૨ઽ અશ્વાꣳ૨ઽ અગ્ને રથીર્ ઇવ । નિ હોતા પૂર્વ્યઃ સદઃ
હે અગ્નિ, દેવતાઓ માટે બોલાવેલા ઘોડાઓને રથચાલકની જેમ જોડ, અને પ્રાચીન હોતારને આસન પર બેસાડ.
દ્વે વિરૂપે ચરતઃ સ્વર્થે ઽ અન્યાન્યા વત્સમ્ ઉપ ધાપયેતે । હરિર્ અન્યસ્યાં ભવતિ સ્વધાવાઞ્છુક્રો ઽ અન્યસ્યાં દદૃશે સુવર્ચાઃ
બે જુદી જુદી આકારની ચાલતી છે પ્રકાશ તરફ; દરેક પોતાનો વાછરડો જન્માવે છે. એકમાં પીળો, સ્વયંસ્થીત છે; બીજામાં તેજસ્વી, પ્રકાશમાન દેખાય છે.
અયમ્ ઇહ પ્રથમો ધાયિ ધાતૃભિર્ હોતા યજિષ્ઠો ઽ અધ્વરેષ્વ્ ઈડ્યઃ । યમ્ અપ્નવાનો ભૃગવો વિરુરુચુર્ વનેષુ ચિત્રં વિભ્વં વિશે-વિશે
અહીં સર્જનહારોએ પ્રથમ હોતાર તરીકે સ્થાપ્યા, યજ્ઞમાં શ્રેષ્ઠ, પૂજનીય; જેને અપ્નવાન અને ભૃગુઓએ વનોમાં પ્રકાશિત કર્યો, દરેક કુળમાં અદ્ભુત અને તેજસ્વી.
ત્રીણિ શતા ત્રી સહસ્રાણ્ય્ અગ્નિં ત્રિꣳશચ્ ચ દેવા નવ ચાસપર્યન્ । ઔક્ષન્ ઘૃતૈર્ અસ્તૃણન્ બર્હિર્ અસ્મા ઽ આદ્ ઇદ્ હોતારં ન્ય્ અસાદયન્ત
ત્રણસો ત્રણ હજાર અને ઓગણત્રીસ દેવતાઓએ અગ્નિની સેવા કરી; ઘીથી અભિષેક કર્યો, કુશ પાથર્યા અને હોતાર તરીકે સ્થાપ્યા.
મૂર્ધાનં દિવો ઽ અરતિં પૃથિવ્યા વૈશ્વાનરમ્ ઋત ઽ આ જાતમ્ અગ્નિમ્ । કવિꣳ સમ્રાજમ્ અતિથિં જનાનામ્ આસન્ન્ આ પાત્રં જનયન્ત દેવાઃ
દેવોએ આકાશની ચોટી પર અને ધરતીની ઊંડાણે, સત્યમાંથી જન્મેલો વૈશ્વાનર અગ્નિ ઉત્પન્ન કર્યો; એ જ્ઞાની, રાજા અને સૌનો અતિથિ, દેવોએ નજીક લાવી પાત્રરૂપે સ્થાપ્યો.
અગ્નિર્ વૃત્રાણિ જઙ્ઘનદ્ દ્રવિણસ્યુર્ વિપન્યયા । સમિદ્ધઃ શુક્ર ઽ આહુતઃ
અગ્નિ બધા અવરોધોનો વિનાશક છે, સમજથી ધન આપનાર છે; જ્યારે શુદ્ધ હવનથી પ્રજ્વલિત થાય છે ત્યારે તેજપૂર્વક પ્રકાશે છે.
વિશ્વેભિઃ સોમ્યં મધ્વ્ અગ્ન ઽ ઇન્દ્રેણ વાયુના । પિબા મિત્રસ્ય ધામભિઃ
હે અગ્નિ, બધા દેવતાઓ સાથે, ઇન્દ્ર અને વાયુ સાથે, મૈત્રીના બળથી, સોમરસનું મધ પી.
આ યદ્ ઇષે નૃપતિં તેજ ઽ આનટ્ શુચિ રેતો નિષિક્તં દ્યૌર્ અભીકે । અગ્નિઃ શર્ધમ્ અનવદ્યં યુવાનꣳ સ્વાધ્યં જનયત્ સૂદયચ્ ચ
જ્યારે શક્તિ માટે મનુષ્યોના સ્વામી બોલાવવામાં આવે છે, શુદ્ધ વીર્ય વહેંચાય છે, અને આકાશ ધ્યાન આપે છે; ત્યારે અગ્નિ નિર્દોષ, યુવાન અને સ્વયંભૂ સંઘ ઉભો કરે છે અને તેને વૃદ્ધિ આપે છે.
અગ્ને શર્ધ મહતે સૌભગાય તવ દ્યુમ્નાન્ય્ ઉત્તમાનિ સન્તુ । સં જાસ્પત્યꣳ સુયમમ્ આ કૃણુષ્વ શત્રૂયતામ્ અભિ તિષ્ઠા મહાꣳસિ
હે અગ્નિ, તું અમારી સંઘને મહાન સુખ-સમૃદ્ધિ તરફ લઈ જા; તારી શ્રેષ્ઠ મહિમા અમને મળે. કુટુંબમાં એકતા સ્થાપિત કર, શિસ્ત મજબૂત કર અને દુશ્મનો સામે શક્તિથી ઊભો રહી જા.
ત્વાꣳ હિ મન્દ્રતમમ્ અર્કશોકૈર્ વવૃમહે મહિ નઃ શ્રોષ્ય્ અગ્ને । ઇન્દ્રં ન ત્વા શવસા દેવતા વાયું પૃણન્તિ રાધસા નૃતમાઃ
હે અગ્નિ, તું સૌથી પ્રિય છે, તેથી અમે તને સ્તુતિથી પસંદ કર્યો છે; અમારો અવાજ સાંભળ. ઇન્દ્રની જેમ તું શક્તિશાળી છે; શ્રેષ્ઠ મનુષ્યો તને દાનથી પૂજે છે, જેમ તેઓ દેવતાઓ અને વાયુને પૂજે છે.
ત્વે ઽ અગ્ને સ્વાહુત પ્રિયાસઃ સન્તુ સૂરયઃ । યન્તારો યે મઘવાનો જનાનામૂર્વાન્ દયન્ત ગોનામ્
હે અગ્નિ, જે સારી રીતે બોલાવવામાં આવે છે, તેમાં અમારા મહાન લોકો પ્રિય બને; જે ઉદાર નેતાઓ છે, જે ગાયોને વિશાળ ચરોતર આપે છે.
શ્રુધિ શ્રુત્કર્ણ વહ્નિભિર્ દેવૈર્ અગ્ને સયાવભિઃ । આ સીદન્તુ બર્હિષિ મિત્રો ઽ અર્યમા પ્રાતર્યાવાણો ઽ અધ્વરમ્
હે અગ્નિ, જે સાંભળવામાં પ્રસિદ્ધ છે, તું તારા અગ્નિધારી દેવો અને સાથીઓ સાથે અમારી પ્રાર્થના સાંભળ; મીત્ર અને અર્યમા, જે પ્રભાતે આવે છે, તેઓ યજ્ઞસ્થળે કૂશ પર બેસે.
વિશ્વેષામ્ અદિતિર્ યજ્ઞિયાનાં વિશ્વેષામ્ અતિથિર્ માનુષાણામ્ । અગ્નિર્ દેવાનામ્ અવ ઽ આવૃણાનઃ સુમૃડીકો ભવતુ જાતવેદાઃ
બધા પૂજનીયોમાંથી અદિતિ શ્રેષ્ઠ છે; અને બધા મનુષ્યોમાં અગ્નિ અતિથિ છે. જે દેવોને રક્ષે છે અને સર્વજ્ઞ છે, એ જાતવેદા અમ પર દયાળુ રહે.
મહો ઽ અગ્નેઃ સમિધાનસ્ય શર્મણ્ય્ અનાગા મિત્રે વરુણે સ્વસ્તયે । શ્રેષ્ઠે સ્યામ સવિતુઃ સવીમનિ તદ્ દેવાનામ્ અવો ઽ અદ્યા વૃણીમહે
મહાન પ્રજ્વલિત અગ્નિના આશ્રયમાં, અમે મીત્ર અને વરુણ સામે નિર્દોષ રહીએ અને કલ્યાણ પામીએ; સવિતાના અનુગ્રહમાં શ્રેષ્ઠ બનીએ. આજે અમે દેવોની રક્ષા પસંદ કરીએ છીએ.
આપશ્ ચિત્ પિપ્યુ સ્તર્યો ન ગાવો નક્ષન્ન્ ઋતં જરિતારસ્ ત ઽ ઇન્દ્ર । યાહિ વાયુર્ ન નિયુતો નો ઽ અચ્છા ત્વꣳ હિ ધીભિર્ દયસે વિ વાજાન્
હે ઇન્દ્ર, પાણી પણ ગાયોની જેમ વહે છે, પણ ઋતને કદી તોડતી નથી, અને ગાયક પણ નહીં; તું વાયુની જેમ અમારે આવ, કેમ કે તું વિચારથી સૌને વિજય આપે છે.
ગાવ ઽ ઉપાવતાવતં મહી યજ્ઞસ્ય રપ્સુદા । ઉભા કર્ણા હિરણ્યયા
યજ્ઞમાં સમૃદ્ધિ લાવતી ગાયો નજીક આવી છે; તેમની બંને કાન સોનાની છે.
યદ્ અદ્ય સૂર ઽ ઉદિતે નાગા મિત્રો ઽ અર્યમા । સુવાતિ સવિતા ભગઃ
આજે સૂર્યોદયે, જ્યારે મીત્ર અને અર્યમા જાગે છે, ત્યારે સવિતા અને ભાગ્ય સુખ આપે છે.
આ સુતે સિઞ્ચત શ્રિયꣳ રોદસ્યોર્ અભિશ્રિયમ્ । રસા દધીત વૃષભમ્ ॥[ તં પ્રત્નથા। અયં વેનઃ॥]
પિષાઈ વખતે, સ્વર્ગ અને પૃથ્વીનું તેજ અને ધન વહાવો; રસા એ મહાન વૃષભને આધાર આપે. [એ પ્રાચીન છે, એ વેણા છે.]