યો દેવેભ્ય ઽ આતપતિ યો દેવાનાં પુરોહિતઃ । પૂર્વો યો દેવેભ્યો જાતો નમો રુચાય બ્રાહ્મયે
જે દેવોમાં તેજ આપે છે, જે દેવોનો પુરોહિત છે, જે દેવોથી પણ પહેલાનો જન્મેલો છે, એ તેજસ્વી બ્રહ્માને નમન.
રુચં બ્રાહ્મ્યં જનયન્તો દેવા ઽ અગ્રે તદ્ અબ્રુવન્ । યસ્ ત્વૈવં બ્રાહ્મણો વિદ્યાત્ તસ્ય દેવા ઽ અસન્ વશે
દેવોએ શરૂઆતમાં બ્રાહ્મણ તેજ ઉત્પન્ન કર્યું અને કહ્યું: જે આ રીતે બ્રાહ્મણને જાણે છે, દેવો તેના વશમાં રહે છે.
શ્રીશ્ ચ તે લક્ષ્મીશ્ ચ પત્ન્યાવ્ અહોરાત્રે પાર્શ્વે નક્ષત્રાણિ રૂપમ્ અશ્વિનૌ વ્યાત્તામ્ । ઇષ્ણન્ન્ ઇષાણામું મ ઽ ઇષાણ સર્વલોકં મ ઽ ઇષાણ
શ્રી અને લક્ષ્મી તમારી પત્નીઓ છે; દિવસ-રાતે તમારી બાજુએ છે; તારાઓ તમારું રૂપ છે; અશ્વિનીકુમાર તમારો મોં છે. તમે અમને અન્ન આપો, બધા લોક પર અમારો અધિકાર આપો.
તદ્ એવાગ્નિસ્ તદ્ આદિત્યસ્ તદ્ વાયુસ્ તદ્ ઉ ચન્દ્રમાઃ । તદ્ એવ શુક્રં તદ્ બ્રહ્મ તા ઽ આપઃ સ પ્રજાપતિઃ
એ જ અગ્નિ છે, એ જ સૂર્ય છે, એ જ વાયુ છે, એ જ ચંદ્ર છે; એ જ તેજ, એ જ બ્રહ્મા, એ જ પાણી, એ જ પ્રજાપતિ છે.
સર્વે નિમેષા જજ્ઞિરે વિદ્યુતઃ પુરુષાદ્ અધિ । નૈનમૂર્ધ્વં ન તિર્યઞ્ચં ન મધ્યે પરિ જગ્રભત્
બધા ક્ષણો અને વીજલતાઓ પુરુષમાંથી જન્મ્યા. કોઈએ તેને ઉપરથી, આડેથી કે વચ્ચેથી પકડી શક્યો નથી.
ન તસ્ય પ્રતિમા ઽ અસ્તિ યસ્ય નામ મહદ્ યશઃ । હિરણ્યગર્ભ ઽ ઇત્ય્ એષઃ । મા મા હિꣳસીદ્ ઇત્ય્ એષા । યસ્માન્ ન જાત ઽ ઇત્ય્ એષ
તેનું કોઈ સમાન નથી; તેનું નામ મહાન યશ છે. એ જ હિરણ્યગર્ભ છે. 'મને નુકસાન ન પહોંચાડો' એનો આદેશ છે. એમાંથી કશું જન્મ્યું નથી.
એષો હ દેવઃ પ્રદિશો ઽનુ સર્વાઃ પૂર્વો હ જાતઃ સ ઽ ઉ ગર્ભે ઽ અન્તઃ । સ ઽ એવ જાતઃ સ જનિષ્યમાણઃ પ્રત્યઙ્ જનાસ્ તિષ્ઠતિ સર્વતોમુખઃ
આ દેવ દરેક દિશામાં વિહરે છે; એ બધાથી પહેલાનો જન્મેલો છે; એ ગર્ભમાં છે. એ જન્મેલો છે, જન્મશે પણ; એ સર્વત્ર મોં કરીને ઉભો છે.
યસ્માજ્ જાતં ન પુરા કિં ચનૈવ ય આબભૂવ ભુવનાનિ વિશ્વા । પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સꣳરરાણસ્ ત્રીણિ જ્યોતીꣳષિ સચતે સ ષોડશી
જેમાંથી અગાઉ કશું જન્મ્યું નહોતું, એ જ બધા લોક બની ગયો. પ્રજાપતિ સંતાન સાથે પ્રયત્ન કરે છે અને ત્રણ તેજો તથા સોળ સાથે સંકળાય છે.
યેન દ્યૌર્ ઉગ્રા પૃથિવી ચ દૃઢા યેન સ્વ સ્તભિતં યેન નાકઃ । યો ઽ અન્તરિક્ષે રજસો વિમાનઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જેની શક્તિથી આકાશ મજબૂત છે, પૃથ્વી અડગ છે, જે આકાશને ઊંચે રાખે છે, અને જે અંતરિક્ષમાં પ્રકાશરૂપ ધૂળમાં વિહરે છે—એવા દેવને આપણે કયા યજ્ઞથી પૂજીએ?
યં ક્રન્દસી ઽ અવસા તસ્તભાને ઽ અભ્યૈક્ષેતાં મનસા રેજમાને । યત્રાધિ સૂર ઽ ઉદિતો વિભાતિ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ । આપો હ યદ્ બૃહતીઃ । યશ્ ચિદ્ આપઃ
જેના આધારથી આ રડતી દ્યાવ અને પૃથ્વી કાંપતી મનથી તેને જુએ છે, જ્યાં સૂર્ય ઉગે છે અને પ્રકાશ ફેલાવે છે—એવા દેવને આપણે કયા યજ્ઞથી પૂજીએ? પાણી ખરેખર વિશાળ છે. એ જ પાણીરૂપ છે.
વેનસ્ તત્ પશ્યન્ નિહિતં ગુહા સદ્ યત્ર વિશ્વં ભવત્ય્ એકનીડમ્ । તસ્મિન્ન્ ઇદꣳ સં ચ વિ ચૈતિ સર્વꣳ સ ઽ ઓતઃ પ્રોતશ્ ચ વિભૂઃ પ્રજાસુ
જ્ઞાની એ ગુપ્ત સ્થાને રહેલા રહસ્યને જુએ છે, જ્યાં આખું જગત એક જ ઘર બને છે. એમાં બધું જ જોડાય છે અને અલગ પડે છે; એ સર્વ જીવમાં વ્યાપક રીતે વણાયેલો છે.
પ્ર તદ્ વોચેદ્ અમૃતં નુ વિદ્વાન્ ગન્ધર્વો ધામ વિભૃતં ગુહા સત્ । ત્રીણિ પદાનિ નિહિતા ગુહાસ્ય યસ્ તાનિ વેદ સ પિતુઃ પિતાસત્
જે અમર તત્વને જાણે છે, એવો વિદ્વાન ગંધર્વ એ ગુપ્ત સ્થાનનું વર્ણન કરે. એ ગુહામાં ત્રણ પગલા મૂકાયેલા છે; જે એ જાણે છે, એ પિતાના પણ પિતા બને છે.
સ નો બન્ધુર્ જનિતા સ વિધાતા ધામાનિ વેદ ભુવનાનિ વિશ્વા । યત્ર દેવા ઽ અમૃતમ્ આનશાનાસ્ તૃતીયે ધામન્ન્ અધ્ય્ ઐરયન્ત
એ આપણો સગો છે, સર્જનહાર છે, વ્યવસ્થાપક છે; એ બધા લોક અને સ્થાનો જાણે છે. જ્યાં દેવતાઓ અમરત્વ મેળવવા તૃતીય સ્થાન પર પહોંચ્યા હતા.
પરીત્ય ભૂતાનિ પરીત્ય લોકાન્ પરીત્ય સર્વાઃ પ્રદિશો દિશશ્ ચ । ઉપસ્થાય પ્રથમજામ્ ઋતસ્યાત્મનાત્માનમ્ અભિ સં વિવેશ
એ સર્વ જીવ, સર્વ લોક, સર્વ દિશાઓ અને પ્રદિશાઓને ઘેરીને, સત્યના પ્રથમ જન્મને પામ્યો; પોતે પોતાના સ્વરૂપમાં પ્રવેશ્યો.
પરિ દ્યાવાપૃથિવી સદ્ય ઽ ઇત્વા પરિ લોકાન્ પરિ દિશઃ પરિ સ્વઃ । ઋતસ્ય તન્તું વિતતં વિચૃત્ય તદ્ અપશ્યત્ તદ્ અભવત્ તદ્ આસીત્
દ્યા અને પૃથ્વી, બધા લોક, દિશાઓ અને સ્વર્ગને ઘેરીને, એ સત્યની લંબાયેલી ડોરીને તપાસે છે; એ જોતું, એ જ બન્યું, એ જ હતું.
સદસસ્ પતિમ્ અદ્ભુતં પ્રિયમ્ ઇન્દ્રસ્ય કામ્યમ્ । સનિં મેધામ્ અયાસિષꣳમ્ સ્વાહા
આ અદ્ભુત, પ્રિય, ઇન્દ્રને પ્રિય એવા સદનના સ્વામી, જેઓ જ્ઞાનપ્રાપ્તિ માટે ઇચ્છનીય છે, તેમને હું બુદ્ધિ મેળવવા ઈચ્છું છું. સ્વાહા.
યાં મેધાં દેવગણાઃ પિતરશ્ ચોપાસતે । તયા મામ્ અદ્ય મેધયાગ્ને મેધાવિનં કુરુ સ્વાહા
જે બુદ્ધિને દેવતાઓ અને પિતૃઓ પૂજે છે, એ જ બુદ્ધિથી, હે અગ્નિ, આજે મને બુદ્ધિમાન બનાવો. સ્વાહા.
મેધાં મે વરુણો દદાતુ મેધામ્ અગ્નિઃ પ્રજાપતિઃ । મેધામ્ ઇન્દ્રસ્ ચ વાયુશ્ ચ મેધાં ધાતા દદાતુ મે સ્વાહા
વરુણ મને બુદ્ધિ આપે, અગ્નિ અને પ્રજાપતિ બુદ્ધિ આપે; ઇન્દ્ર અને વાયુ બુદ્ધિ આપે, ધાતા પણ મને બુદ્ધિ આપે. સ્વાહા.
ઇદં મે બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચોભે શ્રિયમ્ અશ્નુતામ્ । મયિ દેવા દધતુ[ દધવુ ] શ્રિયમ્ ઉત્તમાં તસ્યૈ તે સ્વાહા
મારે માટે બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય બંને સમૃદ્ધિ પામે; દેવો મારી અંદર શ્રેષ્ઠ સમૃદ્ધિ સ્થાપે. એ સમૃદ્ધિને, તમને, સ્વાહા.
અસ્યાજરાસો દમામ્ અરિત્રા ઽ અર્ચદ્ધૂમાસો ઽ અગ્નયઃ પાવકાઃ । શ્વિતીચયઃ શ્વાત્રાસો ભુરણ્યવો વનર્ષદો વાયવો ન સોમાઃ
આ અજરૂ, શાંત, નિયંત્રિત, તેજસ્વી અગ્નિની જ્યોત શ્વેત છે, ધૂમ્ર છે, ગર્જન કરતી, લાકડું ભસ્મ કરતી, પવન જેવી, સોમ જેવી છે.
હરયો ધૂમકેતવો વાતજૂતા ઽ ઉપ દ્યવિ । યતન્તે વૃથગ્ અગ્નયઃ
પીળા રંગની, ધૂમ્રધ્વજ જેવી, પવનથી ચલિત, આ અગ્નિઓ આકાશ તરફ દોડે છે; દરેક અલગ અલગ ચાલે છે.
યજા નો મિત્રાવરુણા યજા દેવાꣳ ૨ઽ ઋતં બૃહત્ । અગ્ને યક્ષિ સ્વં દમમ્
મિત્ર અને વરુણ અમારા માટે યજ્ઞ કરે, દેવતાઓને, મહાન સત્યને અર્પણ કરે; હે અગ્નિ, તારા ઘર માટે યજ્ઞ સ્વીકાર.
યુક્ષ્વા હિ દેવહૂતમાꣳ૨ઽ અશ્વાꣳ૨ઽ અગ્ને રથીર્ ઇવ । નિ હોતા પૂર્વ્યઃ સદઃ
હે અગ્નિ, દેવતાઓ માટે બોલાવેલા ઘોડાઓને રથચાલકની જેમ જોડ, અને પ્રાચીન હોતારને આસન પર બેસાડ.
દ્વે વિરૂપે ચરતઃ સ્વર્થે ઽ અન્યાન્યા વત્સમ્ ઉપ ધાપયેતે । હરિર્ અન્યસ્યાં ભવતિ સ્વધાવાઞ્છુક્રો ઽ અન્યસ્યાં દદૃશે સુવર્ચાઃ
બે જુદી જુદી આકારની ચાલતી છે પ્રકાશ તરફ; દરેક પોતાનો વાછરડો જન્માવે છે. એકમાં પીળો, સ્વયંસ્થીત છે; બીજામાં તેજસ્વી, પ્રકાશમાન દેખાય છે.
અયમ્ ઇહ પ્રથમો ધાયિ ધાતૃભિર્ હોતા યજિષ્ઠો ઽ અધ્વરેષ્વ્ ઈડ્યઃ । યમ્ અપ્નવાનો ભૃગવો વિરુરુચુર્ વનેષુ ચિત્રં વિભ્વં વિશે-વિશે
અહીં સર્જનહારોએ પ્રથમ હોતાર તરીકે સ્થાપ્યા, યજ્ઞમાં શ્રેષ્ઠ, પૂજનીય; જેને અપ્નવાન અને ભૃગુઓએ વનોમાં પ્રકાશિત કર્યો, દરેક કુળમાં અદ્ભુત અને તેજસ્વી.
ત્રીણિ શતા ત્રી સહસ્રાણ્ય્ અગ્નિં ત્રિꣳશચ્ ચ દેવા નવ ચાસપર્યન્ । ઔક્ષન્ ઘૃતૈર્ અસ્તૃણન્ બર્હિર્ અસ્મા ઽ આદ્ ઇદ્ હોતારં ન્ય્ અસાદયન્ત
ત્રણસો ત્રણ હજાર અને ઓગણત્રીસ દેવતાઓએ અગ્નિની સેવા કરી; ઘીથી અભિષેક કર્યો, કુશ પાથર્યા અને હોતાર તરીકે સ્થાપ્યા.
મૂર્ધાનં દિવો ઽ અરતિં પૃથિવ્યા વૈશ્વાનરમ્ ઋત ઽ આ જાતમ્ અગ્નિમ્ । કવિꣳ સમ્રાજમ્ અતિથિં જનાનામ્ આસન્ન્ આ પાત્રં જનયન્ત દેવાઃ
દેવોએ આકાશની ચોટી પર અને ધરતીની ઊંડાણે, સત્યમાંથી જન્મેલો વૈશ્વાનર અગ્નિ ઉત્પન્ન કર્યો; એ જ્ઞાની, રાજા અને સૌનો અતિથિ, દેવોએ નજીક લાવી પાત્રરૂપે સ્થાપ્યો.
અગ્નિર્ વૃત્રાણિ જઙ્ઘનદ્ દ્રવિણસ્યુર્ વિપન્યયા । સમિદ્ધઃ શુક્ર ઽ આહુતઃ
અગ્નિ બધા અવરોધોનો વિનાશક છે, સમજથી ધન આપનાર છે; જ્યારે શુદ્ધ હવનથી પ્રજ્વલિત થાય છે ત્યારે તેજપૂર્વક પ્રકાશે છે.
વિશ્વેભિઃ સોમ્યં મધ્વ્ અગ્ન ઽ ઇન્દ્રેણ વાયુના । પિબા મિત્રસ્ય ધામભિઃ
હે અગ્નિ, બધા દેવતાઓ સાથે, ઇન્દ્ર અને વાયુ સાથે, મૈત્રીના બળથી, સોમરસનું મધ પી.
આ યદ્ ઇષે નૃપતિં તેજ ઽ આનટ્ શુચિ રેતો નિષિક્તં દ્યૌર્ અભીકે । અગ્નિઃ શર્ધમ્ અનવદ્યં યુવાનꣳ સ્વાધ્યં જનયત્ સૂદયચ્ ચ
જ્યારે શક્તિ માટે મનુષ્યોના સ્વામી બોલાવવામાં આવે છે, શુદ્ધ વીર્ય વહેંચાય છે, અને આકાશ ધ્યાન આપે છે; ત્યારે અગ્નિ નિર્દોષ, યુવાન અને સ્વયંભૂ સંઘ ઉભો કરે છે અને તેને વૃદ્ધિ આપે છે.