યત્ પુરુષં વ્ય્ અદધુઃ કતિધા વ્યકલ્પયન્ । મુખં કિમ્ અસ્ય કૌ બાહૂ કા ઊરૂ પાદા ઽ ઉચ્યેતે
જ્યારે દેવોએ પુરુષને વિભાજિત કર્યો, ત્યારે કેટલા ભાગ કર્યા? તેનો મોં શું હતું? એની બાહુઓ કઈ હતી? એની જાંઘો અને પગ કયા હતા, એમ લોકો પૂછે છે.
બ્રાહ્મણો ઽસ્ય મુખમ્ આસીદ્ બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ । ઊરૂ તદ્ અસ્ય યદ્ વૈશ્યઃ પદ્ભ્યાꣳ શૂદ્રો ઽ અજાયત
એના મોંમાંથી બ્રાહ્મણ જન્મ્યા, બાહુઓમાંથી રાજન્ય, જાંઘોમાંથી વૈશ્ય અને પગમાંથી શૂદ્ર પેદા થયો.
ચન્દ્રમા મનસો જાતશ્ ચક્ષોઃ સૂર્યો ઽ અજાયત । શ્રોત્રાદ્ વાયુશ્ ચ પ્રાણશ્ ચ મુખાદ્ અગ્નિર્ અજાયત
એના મનમાંથી ચંદ્ર, આંખોમાંથી સૂર્ય, કાનમાંથી વાયુ અને શ્વાસ, અને મોંમાંથી અગ્નિ જન્મ્યા.
નાભ્યા ઽ આસીદ્ અન્તરિક્ષꣳ શીર્ષ્ણો દ્યૌઃ સમ્ અવર્તત । પદ્ભ્યાં ભૂમિર્ દિશઃ શ્રોત્રાત્ તથા લોકાꣳઽ અકલ્પયન્
એની નાભિમાંથી આકાશ, માથામાંથી સ્વર્ગ, પગમાંથી પૃથ્વી અને કાનમાંથી દિશાઓ ઉત્પન્ન થઈ; એમ જ તેમણે બધા લોક રચ્યા.
યત્ પુરુષેણ હવિષા દેવા યજ્ઞમ્ અતન્વત । વસન્તો ઽસ્યાસીદ્ આજ્યં ગ્રીષ્મ ઽ ઇધ્મઃ શરદ્ ધવિઃ
જ્યારે દેવોએ પુરુષને હવન તરીકે લઈને યજ્ઞ કર્યો, ત્યારે વસંત એનું ઘી, ઉનાળું એનું ઇંધણ અને શરદ એનું હવનપદાર્થ બન્યા.
સપ્તાસ્યાસન્ પરિધયસ્ ત્રિઃ સપ્ત સમિધઃ કૃતાઃ । દેવા યદ્ યજ્ઞં તન્વાના ઽ અબધ્નન્ પુરુષં પશુમ્
યજ્ઞના સાત પરિધિદંડ હતા અને એકત્રીસ સમિદ્ધો તૈયાર કરી. દેવોએ યજ્ઞ કરતાં પુરુષને પશુ તરીકે બાંધ્યો.
યજ્ઞેન યજ્ઞમ્ અયજન્ત દેવાસ્ તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્ય્ આસન્ । તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્ત યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ
દેવોએ યજ્ઞથી જ યજ્ઞ કર્યો; એ જ પ્રથમ ધર્મો હતા. એ મહાન દેવો સ્વર્ગના શિખરે પહોંચ્યા, જ્યાં પૂર્વે સાધ્ય દેવો વસે છે.
અદ્ભ્યઃ સમ્ભૃતઃ પૃથિવ્યૈ રસાચ્ ચ વિશ્વકર્મણઃ સમ્ અવર્તતાગ્રે । તસ્ય ત્વષ્ટા વિદધદ્ રૂપમ્ એતિ તન્ મર્ત્યસ્ય દેવત્વમ્ આજાનમ્ અગ્રે
પાણીમાંથી પૃથ્વીનો રસ એકત્ર થયો અને એમાંથી સર્વ સર્જનહાર પ્રારંભે પ્રગટ થયા. ત્વષ્ટાએ તેનું સ્વરૂપ ઘડ્યું; એ શરૂઆતમાં જ મરણધર્મીનું દેવત્વ બન્યું.
વેદાહમ્ એતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ । તમ્ એવ વિદિત્વાતિ મૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાય
હું એ મહાન પુરુષને જાણું છું, જે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે અને અંધકારથી પર છે. એના જ જ્ઞાનથી મૃત્યુ પાર થાય છે; મુક્તિ માટે બીજો કોઈ માર્ગ નથી.
પ્રજાપતિશ્ ચરતિ ગર્ભે ઽઅન્તર્ અજાયમાનો બહુધા વિ જાયતે । તસ્ય યોનિં પરિ પશ્યન્તિ ધીરાસ્ તસ્મિન્ હ તસ્થુર્ ભુવનાનિ વિશ્વા
પ્રજાપતિ ગર્ભમાં વિહરે છે, જન્મ્યા વિના અનેક રીતે જન્મે છે. વિદ્વાનો એનું મૂળ જુએ છે; બધા લોક એમાં જ સ્થિર છે.
યો દેવેભ્ય ઽ આતપતિ યો દેવાનાં પુરોહિતઃ । પૂર્વો યો દેવેભ્યો જાતો નમો રુચાય બ્રાહ્મયે
જે દેવોમાં તેજ આપે છે, જે દેવોનો પુરોહિત છે, જે દેવોથી પણ પહેલાનો જન્મેલો છે, એ તેજસ્વી બ્રહ્માને નમન.
રુચં બ્રાહ્મ્યં જનયન્તો દેવા ઽ અગ્રે તદ્ અબ્રુવન્ । યસ્ ત્વૈવં બ્રાહ્મણો વિદ્યાત્ તસ્ય દેવા ઽ અસન્ વશે
દેવોએ શરૂઆતમાં બ્રાહ્મણ તેજ ઉત્પન્ન કર્યું અને કહ્યું: જે આ રીતે બ્રાહ્મણને જાણે છે, દેવો તેના વશમાં રહે છે.
શ્રીશ્ ચ તે લક્ષ્મીશ્ ચ પત્ન્યાવ્ અહોરાત્રે પાર્શ્વે નક્ષત્રાણિ રૂપમ્ અશ્વિનૌ વ્યાત્તામ્ । ઇષ્ણન્ન્ ઇષાણામું મ ઽ ઇષાણ સર્વલોકં મ ઽ ઇષાણ
શ્રી અને લક્ષ્મી તમારી પત્નીઓ છે; દિવસ-રાતે તમારી બાજુએ છે; તારાઓ તમારું રૂપ છે; અશ્વિનીકુમાર તમારો મોં છે. તમે અમને અન્ન આપો, બધા લોક પર અમારો અધિકાર આપો.
તદ્ એવાગ્નિસ્ તદ્ આદિત્યસ્ તદ્ વાયુસ્ તદ્ ઉ ચન્દ્રમાઃ । તદ્ એવ શુક્રં તદ્ બ્રહ્મ તા ઽ આપઃ સ પ્રજાપતિઃ
એ જ અગ્નિ છે, એ જ સૂર્ય છે, એ જ વાયુ છે, એ જ ચંદ્ર છે; એ જ તેજ, એ જ બ્રહ્મા, એ જ પાણી, એ જ પ્રજાપતિ છે.
સર્વે નિમેષા જજ્ઞિરે વિદ્યુતઃ પુરુષાદ્ અધિ । નૈનમૂર્ધ્વં ન તિર્યઞ્ચં ન મધ્યે પરિ જગ્રભત્
બધા ક્ષણો અને વીજલતાઓ પુરુષમાંથી જન્મ્યા. કોઈએ તેને ઉપરથી, આડેથી કે વચ્ચેથી પકડી શક્યો નથી.
ન તસ્ય પ્રતિમા ઽ અસ્તિ યસ્ય નામ મહદ્ યશઃ । હિરણ્યગર્ભ ઽ ઇત્ય્ એષઃ । મા મા હિꣳસીદ્ ઇત્ય્ એષા । યસ્માન્ ન જાત ઽ ઇત્ય્ એષ
તેનું કોઈ સમાન નથી; તેનું નામ મહાન યશ છે. એ જ હિરણ્યગર્ભ છે. 'મને નુકસાન ન પહોંચાડો' એનો આદેશ છે. એમાંથી કશું જન્મ્યું નથી.
એષો હ દેવઃ પ્રદિશો ઽનુ સર્વાઃ પૂર્વો હ જાતઃ સ ઽ ઉ ગર્ભે ઽ અન્તઃ । સ ઽ એવ જાતઃ સ જનિષ્યમાણઃ પ્રત્યઙ્ જનાસ્ તિષ્ઠતિ સર્વતોમુખઃ
આ દેવ દરેક દિશામાં વિહરે છે; એ બધાથી પહેલાનો જન્મેલો છે; એ ગર્ભમાં છે. એ જન્મેલો છે, જન્મશે પણ; એ સર્વત્ર મોં કરીને ઉભો છે.
યસ્માજ્ જાતં ન પુરા કિં ચનૈવ ય આબભૂવ ભુવનાનિ વિશ્વા । પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સꣳરરાણસ્ ત્રીણિ જ્યોતીꣳષિ સચતે સ ષોડશી
જેમાંથી અગાઉ કશું જન્મ્યું નહોતું, એ જ બધા લોક બની ગયો. પ્રજાપતિ સંતાન સાથે પ્રયત્ન કરે છે અને ત્રણ તેજો તથા સોળ સાથે સંકળાય છે.
યેન દ્યૌર્ ઉગ્રા પૃથિવી ચ દૃઢા યેન સ્વ સ્તભિતં યેન નાકઃ । યો ઽ અન્તરિક્ષે રજસો વિમાનઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જેની શક્તિથી આકાશ મજબૂત છે, પૃથ્વી અડગ છે, જે આકાશને ઊંચે રાખે છે, અને જે અંતરિક્ષમાં પ્રકાશરૂપ ધૂળમાં વિહરે છે—એવા દેવને આપણે કયા યજ્ઞથી પૂજીએ?
યં ક્રન્દસી ઽ અવસા તસ્તભાને ઽ અભ્યૈક્ષેતાં મનસા રેજમાને । યત્રાધિ સૂર ઽ ઉદિતો વિભાતિ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ । આપો હ યદ્ બૃહતીઃ । યશ્ ચિદ્ આપઃ
જેના આધારથી આ રડતી દ્યાવ અને પૃથ્વી કાંપતી મનથી તેને જુએ છે, જ્યાં સૂર્ય ઉગે છે અને પ્રકાશ ફેલાવે છે—એવા દેવને આપણે કયા યજ્ઞથી પૂજીએ? પાણી ખરેખર વિશાળ છે. એ જ પાણીરૂપ છે.
વેનસ્ તત્ પશ્યન્ નિહિતં ગુહા સદ્ યત્ર વિશ્વં ભવત્ય્ એકનીડમ્ । તસ્મિન્ન્ ઇદꣳ સં ચ વિ ચૈતિ સર્વꣳ સ ઽ ઓતઃ પ્રોતશ્ ચ વિભૂઃ પ્રજાસુ
જ્ઞાની એ ગુપ્ત સ્થાને રહેલા રહસ્યને જુએ છે, જ્યાં આખું જગત એક જ ઘર બને છે. એમાં બધું જ જોડાય છે અને અલગ પડે છે; એ સર્વ જીવમાં વ્યાપક રીતે વણાયેલો છે.
પ્ર તદ્ વોચેદ્ અમૃતં નુ વિદ્વાન્ ગન્ધર્વો ધામ વિભૃતં ગુહા સત્ । ત્રીણિ પદાનિ નિહિતા ગુહાસ્ય યસ્ તાનિ વેદ સ પિતુઃ પિતાસત્
જે અમર તત્વને જાણે છે, એવો વિદ્વાન ગંધર્વ એ ગુપ્ત સ્થાનનું વર્ણન કરે. એ ગુહામાં ત્રણ પગલા મૂકાયેલા છે; જે એ જાણે છે, એ પિતાના પણ પિતા બને છે.
સ નો બન્ધુર્ જનિતા સ વિધાતા ધામાનિ વેદ ભુવનાનિ વિશ્વા । યત્ર દેવા ઽ અમૃતમ્ આનશાનાસ્ તૃતીયે ધામન્ન્ અધ્ય્ ઐરયન્ત
એ આપણો સગો છે, સર્જનહાર છે, વ્યવસ્થાપક છે; એ બધા લોક અને સ્થાનો જાણે છે. જ્યાં દેવતાઓ અમરત્વ મેળવવા તૃતીય સ્થાન પર પહોંચ્યા હતા.
પરીત્ય ભૂતાનિ પરીત્ય લોકાન્ પરીત્ય સર્વાઃ પ્રદિશો દિશશ્ ચ । ઉપસ્થાય પ્રથમજામ્ ઋતસ્યાત્મનાત્માનમ્ અભિ સં વિવેશ
એ સર્વ જીવ, સર્વ લોક, સર્વ દિશાઓ અને પ્રદિશાઓને ઘેરીને, સત્યના પ્રથમ જન્મને પામ્યો; પોતે પોતાના સ્વરૂપમાં પ્રવેશ્યો.
પરિ દ્યાવાપૃથિવી સદ્ય ઽ ઇત્વા પરિ લોકાન્ પરિ દિશઃ પરિ સ્વઃ । ઋતસ્ય તન્તું વિતતં વિચૃત્ય તદ્ અપશ્યત્ તદ્ અભવત્ તદ્ આસીત્
દ્યા અને પૃથ્વી, બધા લોક, દિશાઓ અને સ્વર્ગને ઘેરીને, એ સત્યની લંબાયેલી ડોરીને તપાસે છે; એ જોતું, એ જ બન્યું, એ જ હતું.
સદસસ્ પતિમ્ અદ્ભુતં પ્રિયમ્ ઇન્દ્રસ્ય કામ્યમ્ । સનિં મેધામ્ અયાસિષꣳમ્ સ્વાહા
આ અદ્ભુત, પ્રિય, ઇન્દ્રને પ્રિય એવા સદનના સ્વામી, જેઓ જ્ઞાનપ્રાપ્તિ માટે ઇચ્છનીય છે, તેમને હું બુદ્ધિ મેળવવા ઈચ્છું છું. સ્વાહા.
યાં મેધાં દેવગણાઃ પિતરશ્ ચોપાસતે । તયા મામ્ અદ્ય મેધયાગ્ને મેધાવિનં કુરુ સ્વાહા
જે બુદ્ધિને દેવતાઓ અને પિતૃઓ પૂજે છે, એ જ બુદ્ધિથી, હે અગ્નિ, આજે મને બુદ્ધિમાન બનાવો. સ્વાહા.
મેધાં મે વરુણો દદાતુ મેધામ્ અગ્નિઃ પ્રજાપતિઃ । મેધામ્ ઇન્દ્રસ્ ચ વાયુશ્ ચ મેધાં ધાતા દદાતુ મે સ્વાહા
વરુણ મને બુદ્ધિ આપે, અગ્નિ અને પ્રજાપતિ બુદ્ધિ આપે; ઇન્દ્ર અને વાયુ બુદ્ધિ આપે, ધાતા પણ મને બુદ્ધિ આપે. સ્વાહા.
ઇદં મે બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચોભે શ્રિયમ્ અશ્નુતામ્ । મયિ દેવા દધતુ[ દધવુ ] શ્રિયમ્ ઉત્તમાં તસ્યૈ તે સ્વાહા
મારે માટે બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિય બંને સમૃદ્ધિ પામે; દેવો મારી અંદર શ્રેષ્ઠ સમૃદ્ધિ સ્થાપે. એ સમૃદ્ધિને, તમને, સ્વાહા.
અસ્યાજરાસો દમામ્ અરિત્રા ઽ અર્ચદ્ધૂમાસો ઽ અગ્નયઃ પાવકાઃ । શ્વિતીચયઃ શ્વાત્રાસો ભુરણ્યવો વનર્ષદો વાયવો ન સોમાઃ
આ અજરૂ, શાંત, નિયંત્રિત, તેજસ્વી અગ્નિની જ્યોત શ્વેત છે, ધૂમ્ર છે, ગર્જન કરતી, લાકડું ભસ્મ કરતી, પવન જેવી, સોમ જેવી છે.