અથૈતાન્ અષ્ટૌ વિરૂપાન્ આ લભતે ઽતિદીર્ઘં ચાતિહ્રસ્વં ચાતિસ્થૂલં ચાતિકૃશં ચાતિશુક્લં ચાતિકૃષ્ણં ચાતિકુલ્વં ચાતિલોમશં ચ । અશૂદ્રા ઽ અબ્રાહ્મણાસ્ તે પ્રાજાપત્યાઃ । માગધઃ પુꣳશ્ચલી કિતવઃ ક્લીબો ઽશૂદ્રા ઽ અબ્રાહ્મણાસ્ તે પ્રાજાપત્યાઃ
હવે આ આઠ વિકૃત સ્વરૂપો મળે છે: બહુ ઊંચો, બહુ નાનો, બહુ જાડો, બહુ પાતળો, બહુ સફેદ, બહુ કાળો, બહુ ટકલો અને બહુ વાળવાળો. એ શૂદ્ર નથી, બ્રાહ્મણ પણ નથી—એ પ્રજાપતિના છે. માગધ, વેશ્યા, જુગારી, નિર્લિંગ—આ પણ શૂદ્ર કે બ્રાહ્મણ નથી, એ પ્રજાપતિના છે.
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ । સ ભૂમિꣳ સર્વત સ્પૃત્વાત્ય્ અતિષ્ઠદ્ દશાઙ્ગુલમ્
એ પુરુષના હજારો માથા, હજારો આંખો અને હજારો પગ છે. એ સર્વ દિશામાં પૃથ્વીને વ્યાપી, દસ આંગળ જેટલો ઊંચો ઊભો રહ્યો.
પુરુષઽએવેદꣳ સર્વં યદ્ ભૂતં યચ્ ચ ભાવ્યમ્ । ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદ્ અન્નેનાતિરોહતિ
આ બધું એ પુરુષ જ છે—જે થયું અને જે થવાનું છે. એ અમરત્વનો પણ સ્વામી છે, જે અન્નથી વધે છે.
એતાવાન્ અસ્ય મહિમાતો જ્યાયાꣳશ્ ચ પૂરુષઃ । પાદો ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદ્ અસ્યામૃતં દિવિ
એનો મહિમા એટલો છે, પણ પુરુષ તો એથી પણ મહાન છે. સર્વ જીવ માત્ર એના એક ચોથા ભાગ છે; ત્રણ ચોથા ભાગ સ્વર્ગમાં અમર છે.
ત્રિપાદ્ ઊર્ધ્વ ઉદ્ ઐત્ પુરુષઃ પાદો ઽસ્યેહાભવત્ પુનઃ । તતો વિષ્વઙ્ વ્યક્રામત્ સાશનાનશને ઽ અભિ
એ પુરુષના ત્રણ ભાગ ઉપર ઉઠી ગયા; એક ભાગ ફરીથી અહીં જન્મ્યો. એમાંથી એ સર્વ દિશામાં ફેલાયો—ખાવાવાળામાં અને ના ખાવાવાળામાં.
તસ્માદ્ વિરાડ્ અજાયત વિરાજો ઽ અધિ પૂરુષઃ । સ જાતો ઽ અત્ય્ અરિચ્યત પશ્ચાદ્ ભૂમિમ્ અથો પુરઃ
એમાંથી વિરાટ જન્મ્યો, વિરાટમાંથી પુરુષ. જન્મ્યા પછી એ પૃથ્વીના પછાડે અને આગળ, બંને તરફ ફેલાયો.
તસ્માદ્ યજ્ઞાત્ સર્વહુતઃ સમ્ભૃતં પૃષદાજ્યમ્ । પશૂꣳસ્ તાꣳશ્ ચક્રે વાયવ્યાન્ આરણ્યા ગ્રામ્યાશ્ ચ યે
એ સર્વહુત યજ્ઞમાંથી ઘી એકત્ર થયું. એણે પશુઓ બનાવ્યા—હવામાં ઉડતાં, જંગલમાં રહેતાં અને ગામમાં રહેતાં.
તસ્માદ્ યજ્ઞાત્ સર્વહુત ઽ ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે । છન્દાꣳસિ જજ્ઞિરે તસ્માદ્ યજુસ્ તસ્માદ્ અજાયત
એ સર્વહુત યજ્ઞમાંથી ઋચા અને સામ ગાન જન્મ્યા; એમાંથી છંદો જન્મ્યા; એમાંથી યજુર પણ જન્મ્યું.
તસ્માદ્ અશ્વા ઽ અજાયન્ત યે કે ચોભયાદતઃ । ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્ તસ્માજ્ જાતા ઽ અજાવયઃ
એમાંથી ઘોડા જન્મ્યા, અને જે પ્રાણીઓના બે પાંસળીના પંક્તિઓ હોય તે પણ; એમાંથી ગાયો જન્મી, અને એમાંથી બકરા અને ઘેટાં પણ.
તં યજ્ઞં બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્ પુરુષં જાતમ્ અગ્રતઃ । તેન દેવા ઽ અયજન્ત સાધ્યા ઽ ઋષયશ્ ચ યે
એ યજ્ઞને બર્હિ પર છાંટ્યું—એ પુરુષ, જે શરૂઆતમાં જન્મ્યો હતો. એ યજ્ઞથી દેવતાઓ, સાધ્ય અને ઋષિઓએ યજ્ઞ કર્યો.
યત્ પુરુષં વ્ય્ અદધુઃ કતિધા વ્યકલ્પયન્ । મુખં કિમ્ અસ્ય કૌ બાહૂ કા ઊરૂ પાદા ઽ ઉચ્યેતે
જ્યારે દેવોએ પુરુષને વિભાજિત કર્યો, ત્યારે કેટલા ભાગ કર્યા? તેનો મોં શું હતું? એની બાહુઓ કઈ હતી? એની જાંઘો અને પગ કયા હતા, એમ લોકો પૂછે છે.
બ્રાહ્મણો ઽસ્ય મુખમ્ આસીદ્ બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ । ઊરૂ તદ્ અસ્ય યદ્ વૈશ્યઃ પદ્ભ્યાꣳ શૂદ્રો ઽ અજાયત
એના મોંમાંથી બ્રાહ્મણ જન્મ્યા, બાહુઓમાંથી રાજન્ય, જાંઘોમાંથી વૈશ્ય અને પગમાંથી શૂદ્ર પેદા થયો.
ચન્દ્રમા મનસો જાતશ્ ચક્ષોઃ સૂર્યો ઽ અજાયત । શ્રોત્રાદ્ વાયુશ્ ચ પ્રાણશ્ ચ મુખાદ્ અગ્નિર્ અજાયત
એના મનમાંથી ચંદ્ર, આંખોમાંથી સૂર્ય, કાનમાંથી વાયુ અને શ્વાસ, અને મોંમાંથી અગ્નિ જન્મ્યા.
નાભ્યા ઽ આસીદ્ અન્તરિક્ષꣳ શીર્ષ્ણો દ્યૌઃ સમ્ અવર્તત । પદ્ભ્યાં ભૂમિર્ દિશઃ શ્રોત્રાત્ તથા લોકાꣳઽ અકલ્પયન્
એની નાભિમાંથી આકાશ, માથામાંથી સ્વર્ગ, પગમાંથી પૃથ્વી અને કાનમાંથી દિશાઓ ઉત્પન્ન થઈ; એમ જ તેમણે બધા લોક રચ્યા.
યત્ પુરુષેણ હવિષા દેવા યજ્ઞમ્ અતન્વત । વસન્તો ઽસ્યાસીદ્ આજ્યં ગ્રીષ્મ ઽ ઇધ્મઃ શરદ્ ધવિઃ
જ્યારે દેવોએ પુરુષને હવન તરીકે લઈને યજ્ઞ કર્યો, ત્યારે વસંત એનું ઘી, ઉનાળું એનું ઇંધણ અને શરદ એનું હવનપદાર્થ બન્યા.
સપ્તાસ્યાસન્ પરિધયસ્ ત્રિઃ સપ્ત સમિધઃ કૃતાઃ । દેવા યદ્ યજ્ઞં તન્વાના ઽ અબધ્નન્ પુરુષં પશુમ્
યજ્ઞના સાત પરિધિદંડ હતા અને એકત્રીસ સમિદ્ધો તૈયાર કરી. દેવોએ યજ્ઞ કરતાં પુરુષને પશુ તરીકે બાંધ્યો.
યજ્ઞેન યજ્ઞમ્ અયજન્ત દેવાસ્ તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્ય્ આસન્ । તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્ત યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ
દેવોએ યજ્ઞથી જ યજ્ઞ કર્યો; એ જ પ્રથમ ધર્મો હતા. એ મહાન દેવો સ્વર્ગના શિખરે પહોંચ્યા, જ્યાં પૂર્વે સાધ્ય દેવો વસે છે.
અદ્ભ્યઃ સમ્ભૃતઃ પૃથિવ્યૈ રસાચ્ ચ વિશ્વકર્મણઃ સમ્ અવર્તતાગ્રે । તસ્ય ત્વષ્ટા વિદધદ્ રૂપમ્ એતિ તન્ મર્ત્યસ્ય દેવત્વમ્ આજાનમ્ અગ્રે
પાણીમાંથી પૃથ્વીનો રસ એકત્ર થયો અને એમાંથી સર્વ સર્જનહાર પ્રારંભે પ્રગટ થયા. ત્વષ્ટાએ તેનું સ્વરૂપ ઘડ્યું; એ શરૂઆતમાં જ મરણધર્મીનું દેવત્વ બન્યું.
વેદાહમ્ એતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ । તમ્ એવ વિદિત્વાતિ મૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાય
હું એ મહાન પુરુષને જાણું છું, જે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે અને અંધકારથી પર છે. એના જ જ્ઞાનથી મૃત્યુ પાર થાય છે; મુક્તિ માટે બીજો કોઈ માર્ગ નથી.
પ્રજાપતિશ્ ચરતિ ગર્ભે ઽઅન્તર્ અજાયમાનો બહુધા વિ જાયતે । તસ્ય યોનિં પરિ પશ્યન્તિ ધીરાસ્ તસ્મિન્ હ તસ્થુર્ ભુવનાનિ વિશ્વા
પ્રજાપતિ ગર્ભમાં વિહરે છે, જન્મ્યા વિના અનેક રીતે જન્મે છે. વિદ્વાનો એનું મૂળ જુએ છે; બધા લોક એમાં જ સ્થિર છે.
યો દેવેભ્ય ઽ આતપતિ યો દેવાનાં પુરોહિતઃ । પૂર્વો યો દેવેભ્યો જાતો નમો રુચાય બ્રાહ્મયે
જે દેવોમાં તેજ આપે છે, જે દેવોનો પુરોહિત છે, જે દેવોથી પણ પહેલાનો જન્મેલો છે, એ તેજસ્વી બ્રહ્માને નમન.
રુચં બ્રાહ્મ્યં જનયન્તો દેવા ઽ અગ્રે તદ્ અબ્રુવન્ । યસ્ ત્વૈવં બ્રાહ્મણો વિદ્યાત્ તસ્ય દેવા ઽ અસન્ વશે
દેવોએ શરૂઆતમાં બ્રાહ્મણ તેજ ઉત્પન્ન કર્યું અને કહ્યું: જે આ રીતે બ્રાહ્મણને જાણે છે, દેવો તેના વશમાં રહે છે.
શ્રીશ્ ચ તે લક્ષ્મીશ્ ચ પત્ન્યાવ્ અહોરાત્રે પાર્શ્વે નક્ષત્રાણિ રૂપમ્ અશ્વિનૌ વ્યાત્તામ્ । ઇષ્ણન્ન્ ઇષાણામું મ ઽ ઇષાણ સર્વલોકં મ ઽ ઇષાણ
શ્રી અને લક્ષ્મી તમારી પત્નીઓ છે; દિવસ-રાતે તમારી બાજુએ છે; તારાઓ તમારું રૂપ છે; અશ્વિનીકુમાર તમારો મોં છે. તમે અમને અન્ન આપો, બધા લોક પર અમારો અધિકાર આપો.
તદ્ એવાગ્નિસ્ તદ્ આદિત્યસ્ તદ્ વાયુસ્ તદ્ ઉ ચન્દ્રમાઃ । તદ્ એવ શુક્રં તદ્ બ્રહ્મ તા ઽ આપઃ સ પ્રજાપતિઃ
એ જ અગ્નિ છે, એ જ સૂર્ય છે, એ જ વાયુ છે, એ જ ચંદ્ર છે; એ જ તેજ, એ જ બ્રહ્મા, એ જ પાણી, એ જ પ્રજાપતિ છે.
સર્વે નિમેષા જજ્ઞિરે વિદ્યુતઃ પુરુષાદ્ અધિ । નૈનમૂર્ધ્વં ન તિર્યઞ્ચં ન મધ્યે પરિ જગ્રભત્
બધા ક્ષણો અને વીજલતાઓ પુરુષમાંથી જન્મ્યા. કોઈએ તેને ઉપરથી, આડેથી કે વચ્ચેથી પકડી શક્યો નથી.
ન તસ્ય પ્રતિમા ઽ અસ્તિ યસ્ય નામ મહદ્ યશઃ । હિરણ્યગર્ભ ઽ ઇત્ય્ એષઃ । મા મા હિꣳસીદ્ ઇત્ય્ એષા । યસ્માન્ ન જાત ઽ ઇત્ય્ એષ
તેનું કોઈ સમાન નથી; તેનું નામ મહાન યશ છે. એ જ હિરણ્યગર્ભ છે. 'મને નુકસાન ન પહોંચાડો' એનો આદેશ છે. એમાંથી કશું જન્મ્યું નથી.
એષો હ દેવઃ પ્રદિશો ઽનુ સર્વાઃ પૂર્વો હ જાતઃ સ ઽ ઉ ગર્ભે ઽ અન્તઃ । સ ઽ એવ જાતઃ સ જનિષ્યમાણઃ પ્રત્યઙ્ જનાસ્ તિષ્ઠતિ સર્વતોમુખઃ
આ દેવ દરેક દિશામાં વિહરે છે; એ બધાથી પહેલાનો જન્મેલો છે; એ ગર્ભમાં છે. એ જન્મેલો છે, જન્મશે પણ; એ સર્વત્ર મોં કરીને ઉભો છે.
યસ્માજ્ જાતં ન પુરા કિં ચનૈવ ય આબભૂવ ભુવનાનિ વિશ્વા । પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સꣳરરાણસ્ ત્રીણિ જ્યોતીꣳષિ સચતે સ ષોડશી
જેમાંથી અગાઉ કશું જન્મ્યું નહોતું, એ જ બધા લોક બની ગયો. પ્રજાપતિ સંતાન સાથે પ્રયત્ન કરે છે અને ત્રણ તેજો તથા સોળ સાથે સંકળાય છે.
યેન દ્યૌર્ ઉગ્રા પૃથિવી ચ દૃઢા યેન સ્વ સ્તભિતં યેન નાકઃ । યો ઽ અન્તરિક્ષે રજસો વિમાનઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જેની શક્તિથી આકાશ મજબૂત છે, પૃથ્વી અડગ છે, જે આકાશને ઊંચે રાખે છે, અને જે અંતરિક્ષમાં પ્રકાશરૂપ ધૂળમાં વિહરે છે—એવા દેવને આપણે કયા યજ્ઞથી પૂજીએ?
યં ક્રન્દસી ઽ અવસા તસ્તભાને ઽ અભ્યૈક્ષેતાં મનસા રેજમાને । યત્રાધિ સૂર ઽ ઉદિતો વિભાતિ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ । આપો હ યદ્ બૃહતીઃ । યશ્ ચિદ્ આપઃ
જેના આધારથી આ રડતી દ્યાવ અને પૃથ્વી કાંપતી મનથી તેને જુએ છે, જ્યાં સૂર્ય ઉગે છે અને પ્રકાશ ફેલાવે છે—એવા દેવને આપણે કયા યજ્ઞથી પૂજીએ? પાણી ખરેખર વિશાળ છે. એ જ પાણીરૂપ છે.