ભાયૈ દાર્વાહારં પ્રભાયા ઽ અગ્ન્યેધં બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપાયાભિષેક્તારં વર્ષિષ્ઠાય નાકાય પરિવેષ્ટારં દેવલોકાય પેશિતારં મનુષ્યલોકાય પ્રકરિતારꣳ સર્વેભ્યો લોકેભ્યો ઽ ઉપસેક્તારમ્ અવ ઽ ઋત્યૈ વધાયોપમન્થિતારં મેધાય વાસઃપલ્પૂલીં પ્રકામાય રજયિત્રીમ્
પ્રકાશ માટે લાકડાવાળો, તેજ માટે અગ્નિપ્રજ્વાલક, બલિ માટે અભિષેકકર્તા, સમૃદ્ધિ માટે પરિચારક, સર્વોચ્ચ લોક માટે સેવક, દેવલોક માટે દૂત, મનુષ્યલોક માટે જાહેરકર્તા, બધા લોક માટે સહાયક, પરતવા માટે પીસનાર, બુદ્ધિ માટે કપડાં ધોવનાર, ઇચ્છા માટે રંગનાર.
ઋતયે સ્તેનહૃદયં વૈરહત્યાય પિશુનં વિવિક્ત્યૈ ક્ષત્તારમ્ ઔપદ્રષ્ટ્ર્યાયાનુક્ષત્તારં બાલાયાનુચરં ભૂમ્ને પરિષ્કન્દં પ્રિયાય પ્રિયવાદિનમ્ અરિષ્ટ્યા ઽ અશ્વસાદꣳ સ્વર્ગાય લોકાય ભાગદુઘં વર્ષિષ્ઠાય નાકાય પરિવેષ્ટારમ્
સત્ય માટે ચોરમન, દુશ્મનના વિનાશ માટે ચુગલખોર, વિભાજન માટે વ્યવસ્થાપક, દેખરેખ માટે અધિકારી, બાળક માટે સહાયક, સમૃદ્ધિ માટે ફરતો, પ્રેમ માટે મીઠું બોલનાર, સુરક્ષા માટે ઘોડા પાળનાર, સ્વર્ગલોક માટે દૂધદેનાર, સર્વોચ્ચ લોક માટે સેવક.
મન્યવે ઽયસ્તાપં ક્રોધાય નિસરં યોગાય યોક્તારꣳ શોકાયાભિસર્તારં ક્ષેમાય વિમોક્તારમ્ ઉત્કીલેભ્યસ્ ત્રિષ્ઠિનં વપુષે માનસ્કૃતꣳ શીલાયાઞ્જનીકારીં નિર્ઋત્યૈ કોશકારીં યમાયાસૂમ્
ક્રોધ માટે તે જે દહાડે છે; રોષ માટે તે જે તત્કાળ ધસી આવે છે; નિયમ માટે તે જે બાંધે છે; દુઃખ માટે તે જે પીછો કરે છે; કલ્યાણ માટે તે જે મુક્ત કરે છે; ત્રણ ટોચાવાળો કીલો; તેજ માટે મનથી ઘડાયેલો; આચાર માટે કાજળ લગાવનાર; વિનાશ માટે આવરણ બનાવનાર; સંયમ માટે દોરો.
યમાય યમસૂમ્ અથર્વભ્યો ઽવતોકાꣳ સંવત્સરાય પર્યાયિણીં પરિવત્સરાયાવિજાતામ્ ઇદાવત્સરાયાતીત્વરીમ્ ઇદ્વત્સરાયાતિષ્કદ્વરીં વત્સરાય વિજર્જરાꣳ સંવત્સરાય પલિક્નીમ્ ઋભુભ્યો ઽજિનસંધꣳ સાધ્યેભ્યશ્ ચર્મમ્નમ્
સંયમ માટે દોરો; અથર્વણો માટે રક્ષિત; વર્ષ માટે ફરતું; અર્ધવર્ષ માટે જન્મે નહિ તેવું; વર્તમાન વર્ષ માટે વિદાય લેતું; ગયા વર્ષ માટે વિલિન; વર્ષ માટે જૂનું; વર્ષ માટે પાંખું; ઋભુઓ માટે ચામડું જોડનાર; સાધ્યો માટે ચામડું ખેંચનાર.
સરોભ્યો ધૈવરમ્ ઉપસ્થાવરાભ્યો દાશં વૈશન્તાભ્યો બૈન્દં નડ્વલાભ્યઃ શૌષ્કલં પારાય માર્ગારમ્ અવરાય કેવર્તં તીર્થેભ્ય ઽ આન્દં વિષમેભ્યો મૈનાલꣳ સ્વનેભ્યઃ પર્ણકં ગુહાભ્યઃ કિરાતꣳ સાનુભ્યો જમ્ભકં પર્વતેભ્યઃ કિમ્પૂરુષમ્
સરોવરો માટે માછીમાર; સ્થિર જળ માટે સ્થિર રહેવાવાળો; કાદવવાળા માટે સેવા કરનાર; નળવાળા માટે નળ કાપનાર; સૂકા પ્રદેશ માટે નાવિક; પાર માટે નાવ ચલાવનાર; ઘાટ માટે પાર ઉતારનાર; અઘરા સ્થળ માટે ખાણકામ કરનાર; ગૂંજવાળા માટે પાંદડું ફૂંકનાર; ગુફાઓ માટે શિકારી; ઢાળ માટે પીસનાર; પર્વતો માટે કિમ્પુરુષ.
બીભત્સાયૈ પૌલ્કસં વર્ણાય હિરણ્યકારં તુલાયૈ વાણિજં પશ્ચાદોષાય ગ્લાવિનં વિશ્વેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સિધ્મલં ભૂત્યૈ જાગરણમ્ અભૂત્યૈ સ્વપનમ્ આર્ત્યૈ જનવાદિનં વ્યૃદ્ધ્યા ઽ અપગલ્ભꣳ સꣳશરાય પ્રચ્છિદમ્
ઘૃણા માટે પૌલ્કસ; રંગ માટે સોનાર; તુલા માટે વેપારી; મોડા સાંજ માટે ગ્લાવિન; સર્વ જીવ માટે રાખવાળો; સમૃદ્ધિ માટે જાગૃત; દુર્ભાગ્ય માટે ઊંઘ; પીડા માટે બદનામ કરનાર; વૃદ્ધિ માટે ગર્વીલો; ઝઘડા માટે વિભાજક.
અક્ષરાજાય કિતવં કૃતાયાદિનવદર્શં ત્રેતાયૈ કલ્પિનં દ્વાપરાયાધિકલ્પિનમ્ આસ્કન્દાય સભાસ્થાણું મૃત્યવે ગોવ્યચ્છમ્ અન્તકાય ગોઘાતં ક્ષુધે યો ગાં વિકૃન્તન્તં ભિક્ષમાણ ઽ ઉપતિષ્ઠતિ દુષ્કૃતાય ચરકાચાર્યં પાપ્મને સૈલગમ્
જુઆના રાજા માટે જુગારી; જીત માટે તાજું પાંસું; ત્રીજા પાંસા માટે ગોઠવનાર; ચોથા પાંસા માટે વધુ ગોઠવનાર; ઉછળવા માટે સભામાં થાંભલો; મૃત્યુ માટે ગાય મારનાર; અંત માટે ગાય કાપનાર; ભૂખ માટે ગાય કાપનાર પાસે ભિક્ષા માંગતો; દુષ્કર્મ માટે ફરતો ગુરુ; પાપ માટે પર્વતવાસી.
પ્રતિશ્રુત્કાયા ઽ અર્તનં ઘોષાય ભષમ્ અન્તાય બહુવાદિનમ્ અનન્તાય મૂકꣳ શબ્દાયાડમ્બરાઘાતં મહસે વીણાવાદં ક્રોશાય તૂણવધ્મમ્ અવરસ્પરાય શઙ્ખધ્મં વનાય વનપમ્ અન્યતોરણ્યાય દાવપમ્
પ્રતિધ્વનિ માટે બૂમ પાડનાર; અવાજ માટે ભૂંકનાર; અંત માટે વધુ બોલનાર; અનંત માટે મૌન; ધ્વનિ માટે ઢોલ વગાડનાર; મહિમા માટે વીણા વગાડનાર; રડવા માટે વાંસળી વગાડનાર; નીચા અવાજ માટે શંખ વગાડનાર; વન માટે વનપાલ; બીજું જંગલ માટે અગ્નિ પ્રગટાવનાર.
નર્માય પુꣳશ્ચલૂꣳ હસાય કારિં યાદસે શાબલ્યાં ગ્રામણ્યં ગણકમ્ અભિક્રોશકં તાન્ મહસે વીણાવાદં પાણિઘ્નં તૂણવધ્મં તાન્ નૃતાયાનન્દાય તલવમ્
મજાક માટે વેશ્યા; હાસ્ય માટે રમૂજી; યાદવ માટે ચિતરાયેલો; ગામ માટે ગણક; રડનાર માટે એ લોકો; મહિમા માટે વીણા વગાડનાર; હાથ મારનાર માટે વાંસળી વગાડનાર; નૃત્ય અને આનંદ માટે તાલ વગાડનાર.
અગ્નયે પીવાનં પૃથિવ્યૈ પીઠસર્પિણં વાયવે ચાણ્ડાલમ્ અન્તરિક્ષાય વꣳશનર્તિનં દિવે ખલતિꣳ સૂર્યાય હર્યક્ષં નક્ષત્રેભ્યઃ કિર્મિરં ચન્દ્રમસે કિલાસમ્ અહ્ને શુક્લં પિઙ્ગાક્ષꣳ રાત્ર્યૈ કૃષ્ણં પિઙ્ગાક્ષમ્
અગ્નિ માટે જાડો; પૃથ્વી માટે બેઠકે પાથરનાર; વાયુ માટે ચંડાળ; આકાશ માટે વાંસ નૃત્ય કરનાર; દિશા માટે ખોદનાર; સૂર્ય માટે પીળો ઘોડો; તારાઓ માટે જીવાત; ચંદ્ર માટે ફોલિયાવાળો; દિવસ માટે સફેદ પીળા આંખોવાળો; રાત્રિ માટે કાળો પીળા આંખોવાળો.
અથૈતાન્ અષ્ટૌ વિરૂપાન્ આ લભતે ઽતિદીર્ઘં ચાતિહ્રસ્વં ચાતિસ્થૂલં ચાતિકૃશં ચાતિશુક્લં ચાતિકૃષ્ણં ચાતિકુલ્વં ચાતિલોમશં ચ । અશૂદ્રા ઽ અબ્રાહ્મણાસ્ તે પ્રાજાપત્યાઃ । માગધઃ પુꣳશ્ચલી કિતવઃ ક્લીબો ઽશૂદ્રા ઽ અબ્રાહ્મણાસ્ તે પ્રાજાપત્યાઃ
હવે આ આઠ વિકૃત સ્વરૂપો મળે છે: બહુ ઊંચો, બહુ નાનો, બહુ જાડો, બહુ પાતળો, બહુ સફેદ, બહુ કાળો, બહુ ટકલો અને બહુ વાળવાળો. એ શૂદ્ર નથી, બ્રાહ્મણ પણ નથી—એ પ્રજાપતિના છે. માગધ, વેશ્યા, જુગારી, નિર્લિંગ—આ પણ શૂદ્ર કે બ્રાહ્મણ નથી, એ પ્રજાપતિના છે.
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ । સ ભૂમિꣳ સર્વત સ્પૃત્વાત્ય્ અતિષ્ઠદ્ દશાઙ્ગુલમ્
એ પુરુષના હજારો માથા, હજારો આંખો અને હજારો પગ છે. એ સર્વ દિશામાં પૃથ્વીને વ્યાપી, દસ આંગળ જેટલો ઊંચો ઊભો રહ્યો.
પુરુષઽએવેદꣳ સર્વં યદ્ ભૂતં યચ્ ચ ભાવ્યમ્ । ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદ્ અન્નેનાતિરોહતિ
આ બધું એ પુરુષ જ છે—જે થયું અને જે થવાનું છે. એ અમરત્વનો પણ સ્વામી છે, જે અન્નથી વધે છે.
એતાવાન્ અસ્ય મહિમાતો જ્યાયાꣳશ્ ચ પૂરુષઃ । પાદો ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદ્ અસ્યામૃતં દિવિ
એનો મહિમા એટલો છે, પણ પુરુષ તો એથી પણ મહાન છે. સર્વ જીવ માત્ર એના એક ચોથા ભાગ છે; ત્રણ ચોથા ભાગ સ્વર્ગમાં અમર છે.
ત્રિપાદ્ ઊર્ધ્વ ઉદ્ ઐત્ પુરુષઃ પાદો ઽસ્યેહાભવત્ પુનઃ । તતો વિષ્વઙ્ વ્યક્રામત્ સાશનાનશને ઽ અભિ
એ પુરુષના ત્રણ ભાગ ઉપર ઉઠી ગયા; એક ભાગ ફરીથી અહીં જન્મ્યો. એમાંથી એ સર્વ દિશામાં ફેલાયો—ખાવાવાળામાં અને ના ખાવાવાળામાં.
તસ્માદ્ વિરાડ્ અજાયત વિરાજો ઽ અધિ પૂરુષઃ । સ જાતો ઽ અત્ય્ અરિચ્યત પશ્ચાદ્ ભૂમિમ્ અથો પુરઃ
એમાંથી વિરાટ જન્મ્યો, વિરાટમાંથી પુરુષ. જન્મ્યા પછી એ પૃથ્વીના પછાડે અને આગળ, બંને તરફ ફેલાયો.
તસ્માદ્ યજ્ઞાત્ સર્વહુતઃ સમ્ભૃતં પૃષદાજ્યમ્ । પશૂꣳસ્ તાꣳશ્ ચક્રે વાયવ્યાન્ આરણ્યા ગ્રામ્યાશ્ ચ યે
એ સર્વહુત યજ્ઞમાંથી ઘી એકત્ર થયું. એણે પશુઓ બનાવ્યા—હવામાં ઉડતાં, જંગલમાં રહેતાં અને ગામમાં રહેતાં.
તસ્માદ્ યજ્ઞાત્ સર્વહુત ઽ ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે । છન્દાꣳસિ જજ્ઞિરે તસ્માદ્ યજુસ્ તસ્માદ્ અજાયત
એ સર્વહુત યજ્ઞમાંથી ઋચા અને સામ ગાન જન્મ્યા; એમાંથી છંદો જન્મ્યા; એમાંથી યજુર પણ જન્મ્યું.
તસ્માદ્ અશ્વા ઽ અજાયન્ત યે કે ચોભયાદતઃ । ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્ તસ્માજ્ જાતા ઽ અજાવયઃ
એમાંથી ઘોડા જન્મ્યા, અને જે પ્રાણીઓના બે પાંસળીના પંક્તિઓ હોય તે પણ; એમાંથી ગાયો જન્મી, અને એમાંથી બકરા અને ઘેટાં પણ.
તં યજ્ઞં બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્ પુરુષં જાતમ્ અગ્રતઃ । તેન દેવા ઽ અયજન્ત સાધ્યા ઽ ઋષયશ્ ચ યે
એ યજ્ઞને બર્હિ પર છાંટ્યું—એ પુરુષ, જે શરૂઆતમાં જન્મ્યો હતો. એ યજ્ઞથી દેવતાઓ, સાધ્ય અને ઋષિઓએ યજ્ઞ કર્યો.
યત્ પુરુષં વ્ય્ અદધુઃ કતિધા વ્યકલ્પયન્ । મુખં કિમ્ અસ્ય કૌ બાહૂ કા ઊરૂ પાદા ઽ ઉચ્યેતે
જ્યારે દેવોએ પુરુષને વિભાજિત કર્યો, ત્યારે કેટલા ભાગ કર્યા? તેનો મોં શું હતું? એની બાહુઓ કઈ હતી? એની જાંઘો અને પગ કયા હતા, એમ લોકો પૂછે છે.
બ્રાહ્મણો ઽસ્ય મુખમ્ આસીદ્ બાહૂ રાજન્યઃ કૃતઃ । ઊરૂ તદ્ અસ્ય યદ્ વૈશ્યઃ પદ્ભ્યાꣳ શૂદ્રો ઽ અજાયત
એના મોંમાંથી બ્રાહ્મણ જન્મ્યા, બાહુઓમાંથી રાજન્ય, જાંઘોમાંથી વૈશ્ય અને પગમાંથી શૂદ્ર પેદા થયો.
ચન્દ્રમા મનસો જાતશ્ ચક્ષોઃ સૂર્યો ઽ અજાયત । શ્રોત્રાદ્ વાયુશ્ ચ પ્રાણશ્ ચ મુખાદ્ અગ્નિર્ અજાયત
એના મનમાંથી ચંદ્ર, આંખોમાંથી સૂર્ય, કાનમાંથી વાયુ અને શ્વાસ, અને મોંમાંથી અગ્નિ જન્મ્યા.
નાભ્યા ઽ આસીદ્ અન્તરિક્ષꣳ શીર્ષ્ણો દ્યૌઃ સમ્ અવર્તત । પદ્ભ્યાં ભૂમિર્ દિશઃ શ્રોત્રાત્ તથા લોકાꣳઽ અકલ્પયન્
એની નાભિમાંથી આકાશ, માથામાંથી સ્વર્ગ, પગમાંથી પૃથ્વી અને કાનમાંથી દિશાઓ ઉત્પન્ન થઈ; એમ જ તેમણે બધા લોક રચ્યા.
યત્ પુરુષેણ હવિષા દેવા યજ્ઞમ્ અતન્વત । વસન્તો ઽસ્યાસીદ્ આજ્યં ગ્રીષ્મ ઽ ઇધ્મઃ શરદ્ ધવિઃ
જ્યારે દેવોએ પુરુષને હવન તરીકે લઈને યજ્ઞ કર્યો, ત્યારે વસંત એનું ઘી, ઉનાળું એનું ઇંધણ અને શરદ એનું હવનપદાર્થ બન્યા.
સપ્તાસ્યાસન્ પરિધયસ્ ત્રિઃ સપ્ત સમિધઃ કૃતાઃ । દેવા યદ્ યજ્ઞં તન્વાના ઽ અબધ્નન્ પુરુષં પશુમ્
યજ્ઞના સાત પરિધિદંડ હતા અને એકત્રીસ સમિદ્ધો તૈયાર કરી. દેવોએ યજ્ઞ કરતાં પુરુષને પશુ તરીકે બાંધ્યો.
યજ્ઞેન યજ્ઞમ્ અયજન્ત દેવાસ્ તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્ય્ આસન્ । તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્ત યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ
દેવોએ યજ્ઞથી જ યજ્ઞ કર્યો; એ જ પ્રથમ ધર્મો હતા. એ મહાન દેવો સ્વર્ગના શિખરે પહોંચ્યા, જ્યાં પૂર્વે સાધ્ય દેવો વસે છે.
અદ્ભ્યઃ સમ્ભૃતઃ પૃથિવ્યૈ રસાચ્ ચ વિશ્વકર્મણઃ સમ્ અવર્તતાગ્રે । તસ્ય ત્વષ્ટા વિદધદ્ રૂપમ્ એતિ તન્ મર્ત્યસ્ય દેવત્વમ્ આજાનમ્ અગ્રે
પાણીમાંથી પૃથ્વીનો રસ એકત્ર થયો અને એમાંથી સર્વ સર્જનહાર પ્રારંભે પ્રગટ થયા. ત્વષ્ટાએ તેનું સ્વરૂપ ઘડ્યું; એ શરૂઆતમાં જ મરણધર્મીનું દેવત્વ બન્યું.
વેદાહમ્ એતં પુરુષં મહાન્તમ્ આદિત્યવર્ણં તમસઃ પરસ્તાત્ । તમ્ એવ વિદિત્વાતિ મૃત્યુમ્ એતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાય
હું એ મહાન પુરુષને જાણું છું, જે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી છે અને અંધકારથી પર છે. એના જ જ્ઞાનથી મૃત્યુ પાર થાય છે; મુક્તિ માટે બીજો કોઈ માર્ગ નથી.
પ્રજાપતિશ્ ચરતિ ગર્ભે ઽઅન્તર્ અજાયમાનો બહુધા વિ જાયતે । તસ્ય યોનિં પરિ પશ્યન્તિ ધીરાસ્ તસ્મિન્ હ તસ્થુર્ ભુવનાનિ વિશ્વા
પ્રજાપતિ ગર્ભમાં વિહરે છે, જન્મ્યા વિના અનેક રીતે જન્મે છે. વિદ્વાનો એનું મૂળ જુએ છે; બધા લોક એમાં જ સ્થિર છે.