તત્ સવિતુર્ વરેણ્યં ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ । ધિયો યો નઃ પ્રચોદયત્
અમે સવિતાના શ્રેષ્ઠ દેવતાના તેજને ધ્યાનમાં લઈએ છીએ; એ અમારો બુદ્ધિને પ્રેરણા આપે.
વિશ્વાનિ દેવ સવિતર્ દુરિતાનિ પરા સુવ । યદ્ ભદ્રં તન્ ન ઽ આ સુવ
હે દેવ સવિતા, બધા દુઃખો દૂર કરી દે; જે શુભ છે, એ અમને આપ.
વિભક્તારꣳ હવામહે વસોશ્ ચિત્રસ્ય રાધસઃ । સવિતારં નૃચક્ષસમ્
અમે વસુના સુંદર ધનના વિતરણકર્તા, સર્વને જોનારા સવિતાને બોલાવીએ છીએ.
બ્રહ્મણે બ્રાહ્મણં ક્ષત્રાય રાજન્યં મરુદ્ભ્યો વૈશ્યં તપસે શૂદ્રં તમસે તસ્કરં નારકાય વીરહણં પાપ્મને ક્લીબમ્ આક્રયાયા ઽ અયોગું કામાય પુꣳશ્ચલૂમ્ અતિક્રુષ્ટાય માગધમ્
બ્રાહ્મણત્વ માટે બ્રાહ્મણ, રાજસત્તા માટે ક્ષત્રિય, મારુતો માટે વૈશ્ય, તપ માટે શૂદ્ર, અંધકાર માટે ચોર, નરક માટે વીરહંત, પાપ માટે નિર્બળ, વેચાણ માટે લોહારી, ઇચ્છા માટે વેશ્યા, અને અતિવર્ણ માટે માગધ.
નૃત્તાય સૂતં ગીતાય શૈલૂષં ધર્માય સભાચરં નરિષ્ઠાયૈ ભીમલં નર્માય રેભꣳ હસાય કારિમ્ આનન્દાય સ્ત્રીષખં પ્રમદે કુમારીપુત્રં મેધાયૈ રથકારં ધૈર્યાય તક્ષાણમ્
નૃત્ય માટે સુત, ગીત માટે શૈલૂષ, ધર્મ માટે સભાસદ, દુર્ભાગ્ય માટે ભીમલ, રમૂજ માટે રેબ, હાસ્ય માટે કારિ, આનંદ માટે સ્ત્રીમિત્ર, આનંદ માટે કુમારીપુત્ર, બુદ્ધિ માટે રથકાર, અને ધૈર્ય માટે તક્ષણ.
તપસે કૌલાલં માયાયૈ કર્મારꣳ રૂપાય મણિકારꣳ શુભે વપꣳ શરવ્યાયા ઽ ઇષુકારꣳ હેત્યૈ ધનુષ્કારં કર્મણે જ્યાકારં દિષ્ટાય રજ્જુસર્જં મૃત્યવે મૃગયુમ્ અન્તકાય શ્વનિનમ્
તપ માટે કુંભાર, માયા માટે લોહારી, રૂપ માટે મણિકાર, શુભ માટે વણકર, તીરસ માટે બાણ બનાવનાર, શસ્ત્ર માટે ધનુષ્ય બનાવનાર, કામ માટે દોરી બનાવનાર, ભાગ્ય માટે દોરી વણનાર, મૃત્યુ માટે શિકારી, અને વિનાશ માટે શ્વાનપાલક.
નદીભ્યઃ પૌઞ્જિષ્ઠમ્ ઋક્ષીકાભ્યો નૈષાદં પુરુષવ્યાઘ્રાય દુર્મદં ગન્ધર્વાપ્સરોભ્યો વ્રાત્યં પ્રયુગ્ભ્ય ઽ ઉન્મત્તꣳ સર્પદેવજનેભ્યો ઽપ્રતિપદમયેભ્યઃ કિતવમ્ ઈર્યતાયા ઽ અકિતવં પિશાચેભ્યો બિદલકારીં યાતુધાનેભ્યઃ કણ્ટકીકારીમ્
નદીઓ માટે માછીમાર, રીંછ શિકારી માટે નૈષાદ, પુરુષોમાં વાઘ માટે દુર્મદ, ગંધર્વ-અપ્સરાઓ માટે વ્રાત્ય, સહયોગીઓ માટે ઉન્મત, સાપદેવતાઓ માટે ઘરવિહિન, જુગારીઓ માટે કપટી, અજુગારીઓ માટે પિશાચ, પિશાચો માટે વિદાળ બનાવનાર, યાતુધાનો માટે કાંટા બનાવનાર.
સંધયે જારં ગેહાયોપપતિમ્ આર્ત્યૈ પરિવિત્તં નિર્ઋત્યૈ પરિવિવિદાનમ્ અરાદ્ધ્યા ઽ એદિધિષુઃપતિં નિષ્કૃત્યૈ પેશસ્કારીꣳ સંજ્ઞાનાય સ્મરકારીં પ્રકામોદ્યાયોપસદં વર્ણાયાનુરુધં બલાયોપદામ્
મિલન માટે પરપુરુષગામી, ઘર માટે ઉપપતિ, દુઃખ માટે પરિત્યક્ત, વિનાશ માટે દગાબાજ, દુર્ભાગ્ય માટે વંધ્યા સ્ત્રીનો પતિ, પ્રાયશ્ચિત્ત માટે કુશળકાર, જ્ઞાન માટે સ્મૃતિકાર, અભિલાષા માટે પ્રેમી, રંગ માટે અનુરૂપ, બળ માટે સહાયક.
ઉત્સાદેભ્યઃ કુબ્જં પ્રમુદે વામનં દ્વાર્ભ્યઃ સ્રામꣳ સ્વપ્નાયાન્ધમ્ અધર્માય બધિરં પવિત્રાય ભિષજં પ્રજ્ઞાનાય નક્ષત્રદર્શમ્ આશિક્ષાયૈ પ્રશ્નિનમ્ ઉપશિક્ષાયા ઽ અભિપ્રશ્નિનં મર્યાદાયૈ પ્રશ્નવિવાકમ્
અપંગતા માટે કુબડ, આનંદ માટે વામન, દરવાજા માટે લંગડા, ઊંઘ માટે અંધ, અધર્મ માટે બહેરો, શુદ્ધિ માટે વૈદ્ય, જ્ઞાન માટે તારાવિદ, શિક્ષા માટે પ્રશ્નકર્તા, વધુ શિક્ષા માટે પુછપરછ કરનાર, સીમા માટે ન્યાયાધીશ.
અર્મેભ્યો હસ્તિપં જવાયાશ્વપં પુષ્ટ્યૈ ગોપાલં વીર્યાયાવિપાલં તેજસે ઽજપાલમ્ ઇરાયૈ કીનાશં કીલાલાય સુરાકારં ભદ્રાય ગૃહપꣳ શ્રેયસે વિત્તધમ્ આધ્યક્ષ્યાયાનુક્ષત્તારમ્
હાથી માટે હાથીપાલક, ઝડપ માટે ઘોડાપાલક, પોષણ માટે ગોપાળ, બળ માટે ધોપાળ, તેજ માટે બકરાપાલક, અનાજ માટે હલવાઈ, પીણું માટે માદ્યપાન બનાવનાર, શુભ માટે ગૃહપતિ, સમૃદ્ધિ માટે ખજાનچی, દેખરેખ માટે અધિકારી.
ભાયૈ દાર્વાહારં પ્રભાયા ઽ અગ્ન્યેધં બ્રધ્નસ્ય વિષ્ટપાયાભિષેક્તારં વર્ષિષ્ઠાય નાકાય પરિવેષ્ટારં દેવલોકાય પેશિતારં મનુષ્યલોકાય પ્રકરિતારꣳ સર્વેભ્યો લોકેભ્યો ઽ ઉપસેક્તારમ્ અવ ઽ ઋત્યૈ વધાયોપમન્થિતારં મેધાય વાસઃપલ્પૂલીં પ્રકામાય રજયિત્રીમ્
પ્રકાશ માટે લાકડાવાળો, તેજ માટે અગ્નિપ્રજ્વાલક, બલિ માટે અભિષેકકર્તા, સમૃદ્ધિ માટે પરિચારક, સર્વોચ્ચ લોક માટે સેવક, દેવલોક માટે દૂત, મનુષ્યલોક માટે જાહેરકર્તા, બધા લોક માટે સહાયક, પરતવા માટે પીસનાર, બુદ્ધિ માટે કપડાં ધોવનાર, ઇચ્છા માટે રંગનાર.
ઋતયે સ્તેનહૃદયં વૈરહત્યાય પિશુનં વિવિક્ત્યૈ ક્ષત્તારમ્ ઔપદ્રષ્ટ્ર્યાયાનુક્ષત્તારં બાલાયાનુચરં ભૂમ્ને પરિષ્કન્દં પ્રિયાય પ્રિયવાદિનમ્ અરિષ્ટ્યા ઽ અશ્વસાદꣳ સ્વર્ગાય લોકાય ભાગદુઘં વર્ષિષ્ઠાય નાકાય પરિવેષ્ટારમ્
સત્ય માટે ચોરમન, દુશ્મનના વિનાશ માટે ચુગલખોર, વિભાજન માટે વ્યવસ્થાપક, દેખરેખ માટે અધિકારી, બાળક માટે સહાયક, સમૃદ્ધિ માટે ફરતો, પ્રેમ માટે મીઠું બોલનાર, સુરક્ષા માટે ઘોડા પાળનાર, સ્વર્ગલોક માટે દૂધદેનાર, સર્વોચ્ચ લોક માટે સેવક.
મન્યવે ઽયસ્તાપં ક્રોધાય નિસરં યોગાય યોક્તારꣳ શોકાયાભિસર્તારં ક્ષેમાય વિમોક્તારમ્ ઉત્કીલેભ્યસ્ ત્રિષ્ઠિનં વપુષે માનસ્કૃતꣳ શીલાયાઞ્જનીકારીં નિર્ઋત્યૈ કોશકારીં યમાયાસૂમ્
ક્રોધ માટે તે જે દહાડે છે; રોષ માટે તે જે તત્કાળ ધસી આવે છે; નિયમ માટે તે જે બાંધે છે; દુઃખ માટે તે જે પીછો કરે છે; કલ્યાણ માટે તે જે મુક્ત કરે છે; ત્રણ ટોચાવાળો કીલો; તેજ માટે મનથી ઘડાયેલો; આચાર માટે કાજળ લગાવનાર; વિનાશ માટે આવરણ બનાવનાર; સંયમ માટે દોરો.
યમાય યમસૂમ્ અથર્વભ્યો ઽવતોકાꣳ સંવત્સરાય પર્યાયિણીં પરિવત્સરાયાવિજાતામ્ ઇદાવત્સરાયાતીત્વરીમ્ ઇદ્વત્સરાયાતિષ્કદ્વરીં વત્સરાય વિજર્જરાꣳ સંવત્સરાય પલિક્નીમ્ ઋભુભ્યો ઽજિનસંધꣳ સાધ્યેભ્યશ્ ચર્મમ્નમ્
સંયમ માટે દોરો; અથર્વણો માટે રક્ષિત; વર્ષ માટે ફરતું; અર્ધવર્ષ માટે જન્મે નહિ તેવું; વર્તમાન વર્ષ માટે વિદાય લેતું; ગયા વર્ષ માટે વિલિન; વર્ષ માટે જૂનું; વર્ષ માટે પાંખું; ઋભુઓ માટે ચામડું જોડનાર; સાધ્યો માટે ચામડું ખેંચનાર.
સરોભ્યો ધૈવરમ્ ઉપસ્થાવરાભ્યો દાશં વૈશન્તાભ્યો બૈન્દં નડ્વલાભ્યઃ શૌષ્કલં પારાય માર્ગારમ્ અવરાય કેવર્તં તીર્થેભ્ય ઽ આન્દં વિષમેભ્યો મૈનાલꣳ સ્વનેભ્યઃ પર્ણકં ગુહાભ્યઃ કિરાતꣳ સાનુભ્યો જમ્ભકં પર્વતેભ્યઃ કિમ્પૂરુષમ્
સરોવરો માટે માછીમાર; સ્થિર જળ માટે સ્થિર રહેવાવાળો; કાદવવાળા માટે સેવા કરનાર; નળવાળા માટે નળ કાપનાર; સૂકા પ્રદેશ માટે નાવિક; પાર માટે નાવ ચલાવનાર; ઘાટ માટે પાર ઉતારનાર; અઘરા સ્થળ માટે ખાણકામ કરનાર; ગૂંજવાળા માટે પાંદડું ફૂંકનાર; ગુફાઓ માટે શિકારી; ઢાળ માટે પીસનાર; પર્વતો માટે કિમ્પુરુષ.
બીભત્સાયૈ પૌલ્કસં વર્ણાય હિરણ્યકારં તુલાયૈ વાણિજં પશ્ચાદોષાય ગ્લાવિનં વિશ્વેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સિધ્મલં ભૂત્યૈ જાગરણમ્ અભૂત્યૈ સ્વપનમ્ આર્ત્યૈ જનવાદિનં વ્યૃદ્ધ્યા ઽ અપગલ્ભꣳ સꣳશરાય પ્રચ્છિદમ્
ઘૃણા માટે પૌલ્કસ; રંગ માટે સોનાર; તુલા માટે વેપારી; મોડા સાંજ માટે ગ્લાવિન; સર્વ જીવ માટે રાખવાળો; સમૃદ્ધિ માટે જાગૃત; દુર્ભાગ્ય માટે ઊંઘ; પીડા માટે બદનામ કરનાર; વૃદ્ધિ માટે ગર્વીલો; ઝઘડા માટે વિભાજક.
અક્ષરાજાય કિતવં કૃતાયાદિનવદર્શં ત્રેતાયૈ કલ્પિનં દ્વાપરાયાધિકલ્પિનમ્ આસ્કન્દાય સભાસ્થાણું મૃત્યવે ગોવ્યચ્છમ્ અન્તકાય ગોઘાતં ક્ષુધે યો ગાં વિકૃન્તન્તં ભિક્ષમાણ ઽ ઉપતિષ્ઠતિ દુષ્કૃતાય ચરકાચાર્યં પાપ્મને સૈલગમ્
જુઆના રાજા માટે જુગારી; જીત માટે તાજું પાંસું; ત્રીજા પાંસા માટે ગોઠવનાર; ચોથા પાંસા માટે વધુ ગોઠવનાર; ઉછળવા માટે સભામાં થાંભલો; મૃત્યુ માટે ગાય મારનાર; અંત માટે ગાય કાપનાર; ભૂખ માટે ગાય કાપનાર પાસે ભિક્ષા માંગતો; દુષ્કર્મ માટે ફરતો ગુરુ; પાપ માટે પર્વતવાસી.
પ્રતિશ્રુત્કાયા ઽ અર્તનં ઘોષાય ભષમ્ અન્તાય બહુવાદિનમ્ અનન્તાય મૂકꣳ શબ્દાયાડમ્બરાઘાતં મહસે વીણાવાદં ક્રોશાય તૂણવધ્મમ્ અવરસ્પરાય શઙ્ખધ્મં વનાય વનપમ્ અન્યતોરણ્યાય દાવપમ્
પ્રતિધ્વનિ માટે બૂમ પાડનાર; અવાજ માટે ભૂંકનાર; અંત માટે વધુ બોલનાર; અનંત માટે મૌન; ધ્વનિ માટે ઢોલ વગાડનાર; મહિમા માટે વીણા વગાડનાર; રડવા માટે વાંસળી વગાડનાર; નીચા અવાજ માટે શંખ વગાડનાર; વન માટે વનપાલ; બીજું જંગલ માટે અગ્નિ પ્રગટાવનાર.
નર્માય પુꣳશ્ચલૂꣳ હસાય કારિં યાદસે શાબલ્યાં ગ્રામણ્યં ગણકમ્ અભિક્રોશકં તાન્ મહસે વીણાવાદં પાણિઘ્નં તૂણવધ્મં તાન્ નૃતાયાનન્દાય તલવમ્
મજાક માટે વેશ્યા; હાસ્ય માટે રમૂજી; યાદવ માટે ચિતરાયેલો; ગામ માટે ગણક; રડનાર માટે એ લોકો; મહિમા માટે વીણા વગાડનાર; હાથ મારનાર માટે વાંસળી વગાડનાર; નૃત્ય અને આનંદ માટે તાલ વગાડનાર.
અગ્નયે પીવાનં પૃથિવ્યૈ પીઠસર્પિણં વાયવે ચાણ્ડાલમ્ અન્તરિક્ષાય વꣳશનર્તિનં દિવે ખલતિꣳ સૂર્યાય હર્યક્ષં નક્ષત્રેભ્યઃ કિર્મિરં ચન્દ્રમસે કિલાસમ્ અહ્ને શુક્લં પિઙ્ગાક્ષꣳ રાત્ર્યૈ કૃષ્ણં પિઙ્ગાક્ષમ્
અગ્નિ માટે જાડો; પૃથ્વી માટે બેઠકે પાથરનાર; વાયુ માટે ચંડાળ; આકાશ માટે વાંસ નૃત્ય કરનાર; દિશા માટે ખોદનાર; સૂર્ય માટે પીળો ઘોડો; તારાઓ માટે જીવાત; ચંદ્ર માટે ફોલિયાવાળો; દિવસ માટે સફેદ પીળા આંખોવાળો; રાત્રિ માટે કાળો પીળા આંખોવાળો.
અથૈતાન્ અષ્ટૌ વિરૂપાન્ આ લભતે ઽતિદીર્ઘં ચાતિહ્રસ્વં ચાતિસ્થૂલં ચાતિકૃશં ચાતિશુક્લં ચાતિકૃષ્ણં ચાતિકુલ્વં ચાતિલોમશં ચ । અશૂદ્રા ઽ અબ્રાહ્મણાસ્ તે પ્રાજાપત્યાઃ । માગધઃ પુꣳશ્ચલી કિતવઃ ક્લીબો ઽશૂદ્રા ઽ અબ્રાહ્મણાસ્ તે પ્રાજાપત્યાઃ
હવે આ આઠ વિકૃત સ્વરૂપો મળે છે: બહુ ઊંચો, બહુ નાનો, બહુ જાડો, બહુ પાતળો, બહુ સફેદ, બહુ કાળો, બહુ ટકલો અને બહુ વાળવાળો. એ શૂદ્ર નથી, બ્રાહ્મણ પણ નથી—એ પ્રજાપતિના છે. માગધ, વેશ્યા, જુગારી, નિર્લિંગ—આ પણ શૂદ્ર કે બ્રાહ્મણ નથી, એ પ્રજાપતિના છે.
સહસ્રશીર્ષા પુરુષઃ સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્ । સ ભૂમિꣳ સર્વત સ્પૃત્વાત્ય્ અતિષ્ઠદ્ દશાઙ્ગુલમ્
એ પુરુષના હજારો માથા, હજારો આંખો અને હજારો પગ છે. એ સર્વ દિશામાં પૃથ્વીને વ્યાપી, દસ આંગળ જેટલો ઊંચો ઊભો રહ્યો.
પુરુષઽએવેદꣳ સર્વં યદ્ ભૂતં યચ્ ચ ભાવ્યમ્ । ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદ્ અન્નેનાતિરોહતિ
આ બધું એ પુરુષ જ છે—જે થયું અને જે થવાનું છે. એ અમરત્વનો પણ સ્વામી છે, જે અન્નથી વધે છે.
એતાવાન્ અસ્ય મહિમાતો જ્યાયાꣳશ્ ચ પૂરુષઃ । પાદો ઽસ્ય વિશ્વા ભૂતાનિ ત્રિપાદ્ અસ્યામૃતં દિવિ
એનો મહિમા એટલો છે, પણ પુરુષ તો એથી પણ મહાન છે. સર્વ જીવ માત્ર એના એક ચોથા ભાગ છે; ત્રણ ચોથા ભાગ સ્વર્ગમાં અમર છે.
ત્રિપાદ્ ઊર્ધ્વ ઉદ્ ઐત્ પુરુષઃ પાદો ઽસ્યેહાભવત્ પુનઃ । તતો વિષ્વઙ્ વ્યક્રામત્ સાશનાનશને ઽ અભિ
એ પુરુષના ત્રણ ભાગ ઉપર ઉઠી ગયા; એક ભાગ ફરીથી અહીં જન્મ્યો. એમાંથી એ સર્વ દિશામાં ફેલાયો—ખાવાવાળામાં અને ના ખાવાવાળામાં.
તસ્માદ્ વિરાડ્ અજાયત વિરાજો ઽ અધિ પૂરુષઃ । સ જાતો ઽ અત્ય્ અરિચ્યત પશ્ચાદ્ ભૂમિમ્ અથો પુરઃ
એમાંથી વિરાટ જન્મ્યો, વિરાટમાંથી પુરુષ. જન્મ્યા પછી એ પૃથ્વીના પછાડે અને આગળ, બંને તરફ ફેલાયો.
તસ્માદ્ યજ્ઞાત્ સર્વહુતઃ સમ્ભૃતં પૃષદાજ્યમ્ । પશૂꣳસ્ તાꣳશ્ ચક્રે વાયવ્યાન્ આરણ્યા ગ્રામ્યાશ્ ચ યે
એ સર્વહુત યજ્ઞમાંથી ઘી એકત્ર થયું. એણે પશુઓ બનાવ્યા—હવામાં ઉડતાં, જંગલમાં રહેતાં અને ગામમાં રહેતાં.
તસ્માદ્ યજ્ઞાત્ સર્વહુત ઽ ઋચઃ સામાનિ જજ્ઞિરે । છન્દાꣳસિ જજ્ઞિરે તસ્માદ્ યજુસ્ તસ્માદ્ અજાયત
એ સર્વહુત યજ્ઞમાંથી ઋચા અને સામ ગાન જન્મ્યા; એમાંથી છંદો જન્મ્યા; એમાંથી યજુર પણ જન્મ્યું.
તસ્માદ્ અશ્વા ઽ અજાયન્ત યે કે ચોભયાદતઃ । ગાવો હ જજ્ઞિરે તસ્માત્ તસ્માજ્ જાતા ઽ અજાવયઃ
એમાંથી ઘોડા જન્મ્યા, અને જે પ્રાણીઓના બે પાંસળીના પંક્તિઓ હોય તે પણ; એમાંથી ગાયો જન્મી, અને એમાંથી બકરા અને ઘેટાં પણ.
તં યજ્ઞં બર્હિષિ પ્રૌક્ષન્ પુરુષં જાતમ્ અગ્રતઃ । તેન દેવા ઽ અયજન્ત સાધ્યા ઽ ઋષયશ્ ચ યે
એ યજ્ઞને બર્હિ પર છાંટ્યું—એ પુરુષ, જે શરૂઆતમાં જન્મ્યો હતો. એ યજ્ઞથી દેવતાઓ, સાધ્ય અને ઋષિઓએ યજ્ઞ કર્યો.