દૈવ્યા હોતારા પ્રથમા સુવાચા મિમાના યજ્ઞં મનુષો યજધ્યૈ । પ્રચોદયન્તા વિદથેષુ કારૂ પ્રાચીનં જ્યોતિઃ પ્રદિશા દિશન્તા
દિવ્ય હોદારો, પ્રથમ અને વાક્પટુ, માનવ માટે યજ્ઞનું માપન કરે છે, સભામાં ગાયકને પ્રેરણા આપે છે અને પૂર્વ દિશાનું પ્રકાશ દર્શાવે છે.
આ નો યજ્ઞં ભારતી તૂયમ્ એત્વ્ ઇડા મનુષ્વદ્ ઇહ ચેતયન્તી । તિસ્રો દેવીર્ બર્હિર્ એદꣳ સ્યોનꣳ સરસ્વતી સ્વપસઃ સદન્તુ
ભારતી અમારી યજ્ઞમાં આવે, ઇડા માનવ જેવી ચેતનાથી અહીં હાજર રહે. ત્રણેય દેવીઓ, સરસ્વતી, આ પવિત્ર દર્ભ પર બેસે અને અમને કલ્યાણ આપે.
ય ઽ ઇમે દ્યાવાપૃથિવી જનિત્રી રૂપઇર્ અપિꣳશદ્ ભુવનાનિ વિશ્વા । તમ્ અદ્ય હોતર્ ઇષિતો યજીયાન્ દેવં ત્વષ્ટારમ્ ઇહ યક્ષિ વિદ્વાન્
જે પોતાના રૂપોથી આ આકાશ અને ધરતી, બંને માતાઓ સહિત બધાં જગતને ભરપૂર કરે છે, આજે, હે હોદાર, એ શ્રેષ્ઠ દેવ ત્વષ્ટારની અહીં નિર્દેશ મુજબ પૂજા કર.
ઉપાવ સૃજ ત્મન્યા સમઞ્જન્ દેવાનાં પાથ ઽ ઋતુથા હવીꣳષિ । વનસ્પતિઃ શમિતા દેવો ઽ અગ્નિઃ સ્વદન્તુ હવ્યં મધુના ઘૃતેન
વનસ્પતિ દેવ અગ્નિ, પોતે સ્થિર રહી, દેવતાઓ માટે યોગ્ય સમયે હવન તૈયાર કરે. એ સ્વાદિષ્ટ, મધ અને ઘીથી હવન ગ્રહણ કરે.
સદ્યો જાતો વ્યમિમીત યજ્ઞમ્ અગ્નિર્ દેવાનામ્ અભવત્ પુરોગાઃ । અસ્ય હોતુઃ પ્રદિશ્ય્ ઋતસ્ય વાચિ સ્વાહાકૃતꣳ હવિર્ અદન્તુ દેવાઃ
નવજાત અગ્નિએ યજ્ઞને માપ્યો અને દેવતાઓનો આગવો બન્યો. હોદારના નિર્દેશ અને સત્ય વાણીથી, દેવતાઓ સ્વાહા સાથે કરાયેલ હવનને ગ્રહણ કરે.
કેતું કૃણ્વન્ન્ અકેતવે પેશો મર્યા ઽ અપેશસે । સમ્ ઉષદ્ભિર્ અજાયથાઃ
અદૃષ્ટને સંકેત આપનાર, તું મરનાર માટે શોભા છે, શુભ્રતા વિનાના માટે નહીં. તું ઉષા સાથે જન્મ્યો હતો.
જીમૂતસ્યેવ ભવતિ પ્રતીકં યદ્ વર્મી યાતિ સમદામ્ ઉપસ્થે । અનાવિદ્ધયા તન્વા જય ત્વꣳ સ ત્વા વર્મણો મહિમા પિપર્તુ
જેમ વીજળીના વાદળને સ્વરૂપ હોય છે, તેમ શસ્ત્રધારી યોદ્ધા શાંત મનથી યુદ્ધના મેદાનમાં જાય છે. એના શરીર પર કોઈ ઘા ન પડે અને એ વિજયી થાય—આ શસ્ત્રનું મહત્ત્વ તને હંમેશા રક્ષે.
ધન્વના ગા ધન્વનાજિં જયેમ ધન્વના તીવ્રાઃ સમદો જયેમ । ધનુઃ શત્રોર્ અપકામં કૃણોતિ ધન્વના સર્વાઃ પ્રદિશો જયેમ
ધનુષ્ય વડે આપણે ગાયો જીતીએ, ધનુષ્ય વડે જ યુદ્ધ જીતીએ; ધનુષ્યથી જ કઠિન સ્પર્ધાઓમાં વિજય મેળવીએ. ધનુષ્ય દુશ્મનના ઇરાદા નિષ્ફળ કરે—ધનુષ્યથી આપણે સર્વ દિશાઓમાં વિજય મેળવીએ.
વક્ષ્યન્તીવેદ્ આ ગનીગન્તિ કર્ણં પ્રિયꣳ સખાયં પરિષસ્વજાના । યોષેવ શિઙ્ક્તે વિતતાધિ ધન્વન્ જ્યા ઇયꣳ સમને પારયન્તી
જેમ ધનુષ્યની ડોરી બોલતી હોય તેમ, તે કાન પાસે આવી પોતાના પ્રિય સાથીને વળગી જાય છે. સ્ત્રી જેવી, તે ખેંચાયેલા ધનુષ્યમાંથી તીરોને સાથે લઈ આગળ વધે છે.
તે ઽ આચરન્તી સમનેવ યોષા માતેવ પુત્રં બિભૃતામ્ ઉપસ્થે । અપ શત્રૂન્ વિધ્યતાꣳ સંવિદાને ઽ આર્ત્ની ઇમે વિષ્ફુરન્તી ઽ અમિત્રાન્
આ બે ધનુષ્યની ડોરીઓ, સ્ત્રીની જેમ, માતા પોતાના પુત્રને છાતીએ રાખે તેમ, એકસાથે કાર્ય કરે છે. જ્યારે છોડી દેવામાં આવે ત્યારે, એ દુશ્મનોને ભેદી નાખે—આ ડોરીઓના ઝણઝણાટથી દુશ્મનો વિખેરાઈ જાય છે.
બહ્વીનાં પિતા બહુર્ અસ્ય પુત્રશ્ ચિશ્ચા કૃણોતિ સમનાવગત્ય । ઇષુધિઃ સઙ્કાઃ પૃતનાશ્ ચ સર્વાઃ પૃષ્ઠે નિનદ્ધો જયતિ પ્રસૂતઃ
એ અનેકનો પિતા છે, એના અનેક પુત્રો છે; યુદ્ધના મેદાનમાં એકઠા થઈને એ કાર્ય કરે છે. એના પીઠ પર બાંધી દેવાયેલા તૂણીર, તીરો અને આખા સૈન્યે, બહાર આવીને વિજય મેળવે છે.
રથે તિષ્ઠન્ નયતિ વાજિનઃ પુરો યત્ર-યત્ર કામયતે સુષારથિઃ । અભીશૂનાં મહિમાનં પનાયત મનઃ પશ્ચાદ્ અનુ યચ્છન્તિ રશ્મયઃ
રથ પર ઊભો રહી, કુશળ સારથી ઘોડાઓને જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં લઈ જાય છે. વાઘાની મહત્તા દોરીઓ બતાવે અને મન પણ દોરીઓની પાછળ-પાછળ ચાલે.
તીવ્રાન્ ઘોષાન્ કૃણ્વતે વૃષપાણયો ઽશ્વા રથેભિઃ સહ વાજયન્તઃ । અવક્રામન્તઃ પ્રપદૈર્ અમિત્રાન્ ક્ષિણન્તિ શત્રૂꣳ૧ઽ રનપવ્યયન્તઃ
મજબૂત હાથવાળા ઘોડાઓ રથ સાથે દોડે છે અને તેજ અવાજ કરે છે. પોતાના ખુરથી દુશ્મનો સામે આગળ વધે છે અને યુદ્ધમાં દુશ્મનોને વિખેરીને નાશ કરે છે.
રથવાહનꣳ હવિર્ અસ્ય નામ યત્રાયુધં નિહિતમ્ અસ્ય વર્મ । તત્રા રથમ્ ઉપ શગ્મꣳ સદેમ વિશ્વાહા વયꣳ સુમનસ્યમાનાઃ
રથની ચાલ એનું હવન છે, જ્યાં એના શસ્ત્રો અને કવચ રાખવામાં આવ્યા છે. ત્યાં આપણે સૌ હંમેશા આનંદિત મનથી રથ પાસે જઈએ.
સ્વાદુષꣳસદઃ પિતરો વયોધાઃ કૃચ્છ્રેશ્રિતઃ શક્તીવન્તો ગભીરાઃ । ચિત્રસેના ઽ ઇષુબલા ઽ અમૃધ્રાઃ સતોવીરા ઽ ઉરવો વ્રાતસાહાઃ
પૂર્વજો, મજબૂત અને વિરતા, જેમણે અમૃત પાન કર્યું, મુશ્કેલી સહન કરી, શક્તિશાળી અને ઊંડા વિચારોવાળા, વિવિધ સૈન્ય ધરાવતા, તીરમાં પારંગત, અડગ, સાચા વીર, વિશાળ અને જૂથમાં વિજયી હતા.
બ્રાહ્મણાસઃ પિતરઃ સોમ્યાસઃ શિવે નો દ્યાવાપૃથિવી ઽ અનેહસા । પૂષા નઃ પાતુ દુરિતાદ્ ઋતાવૃધો રક્ષા માકિર્ નો ઽ અઘશꣳસ ઽ ઈશત
બ્રાહ્મણ પૂર્વજો, સોમ જેવા શાંત, દ્યાઉ અને પૃથ્વી અમારે માટે શુભ અને નિર્વિઘ્ન રહે. પૂષા અમને દુઃખથી બચાવે, સત્યના રક્ષક અમને રક્ષા કરે—કોઈ દુશ્મન અમારે ઉપર અધિકાર ન મેળવે.
સુપર્ણં વસ્તે મૃગો ઽ અસ્યા દન્તો ગોભિઃ સંનદ્ધા પતતિ પ્રસૂતા । યત્રા નરઃ સં ચ વિ ચ દ્રવન્તિ તત્રાસ્મભ્યમ્ ઇષવઃ શર્મ યꣳસન્
પંખીનું પાંખ ધારણ કરેલું પ્રાણી, એના દાંત એનું શસ્ત્ર છે; ગાયના ચામડાથી બંધાયેલું, છૂટતાં જ એ ઉડી જાય છે. જ્યાં લોકો એકઠા થાય અને વિખરે, ત્યાં એ તીરો અમને સુરક્ષા આપે.
ઋજીતે પરિ વૃઙ્ધિ નો ઽશ્મા ભવતુ નસ્ તનૂઃ । સોમો ઽ અધિ બ્રવીતુ નો ઽદિતિઃ શર્મ યચ્છતુ
અમને બળથી ઘેરી લો, અમારું શરીર પથ્થર જેવું મજબૂત રહે. સોમ અમારો પક્ષ લે અને અદિતિ અમને સુરક્ષા આપે.
આ જઙ્ઘન્તિ સાન્વ્ એષાં જઘનાꣳ૨ઽ ઉપ જિઘ્નતે । અશ્વાજનિ પ્રચેતસો ઽશ્વાન્ત્ સમત્સુ ચોદય
એના જાંઘો દોડે છે, એના નિતંબો ઘા કરે છે; ઘોડાઓમાંથી જ બુદ્ધિશાળી જન્મે છે—યુદ્ધમાં ઘોડાઓને આગળ ધપાવો.
અહિર્ ઇવ ભોગૈઃ પર્ય્ એતિ બાહું જ્યાયા હેતિં પરિબાધમાનઃ । હસ્તઘ્નો વિશ્વા વયુનાનિ વિદ્વાન્ પુમાન્ પુમાꣳસં પરિ પાતુ વિશ્વતઃ
જેમ સાપ પોતાના ફણથી હાથને ઘેરી લે છે, તેમ ધનુષ્યની ડોરી હાથને ઘેરી તીરને રોકે છે. સર્વ કળામાં નિપુણ ધનુર્ધારી, સર્વ દિશામાં મનુષ્યની રક્ષા કરે.
વનસ્પતે વીડ્વઙ્ગો હિ ભૂયા ઽ અસ્મત્સખા પ્રતરણઃ સુવીરઃ । ગોભિઃ સંનદ્ધો ઽ અસિ વીડયસ્વાસ્થાતા તે જયતુ જેત્વાનિ
હે વૃક્ષ, તું મજબૂત અંગોવાળું, અમારો મિત્ર અને ઉત્તમ માર્ગદર્શક બન. ગાયના ચામડાથી બંધાયેલું, તું સ્થિર રહેજે—જે તારા પર ઊભો રહે એ વિજય મેળવે.
દિવઃ પૃથિવ્યાઃ પર્ય્ ઓજ ઽ ઉદ્ભૃતં વનસ્પતિભ્યઃ પર્ય્ આભૃતꣳ સહઃ । અપામ્ ઓજ્માનં પરિ ગોભિર્ આવૃતમ્ ઇન્દ્રસ્ય વજ્રꣳ હવિષા રથં યજ
આકાશ અને પૃથ્વીમાંથી બળ લેવામાં આવ્યું છે, વૃક્ષોમાંથી શક્તિ એકઠી કરવામાં આવી છે; ગાયના ચામડાથી બંધાયેલું, ઇન્દ્રનું વજ્ર, હવનરૂપે રથ અર્પણ કરો.
ઇન્દ્રસ્ય વજ્રો મરુતામ્ અનીકં મિત્રસ્ય ગર્ભો વરુણસ્ય નાભિઃ । સેમાં નો હવ્યદાતિં જુષાણો દેવ રથ પ્રતિ હવ્યા ગૃભાય
ઇન્દ્રનું વજ્ર, મરુતોનું સૈન્ય, મિત્રનું બીજ, વરુણની નાભિ—હે દેવ, આ હવન સ્વીકારો અને અમારા હિત માટે રથને પકડી લો.
ઉપ શ્વાસય પૃથિવીમ્ ઉત દ્યાં પુરુત્રા તે મનુતાં વિષ્ઠિતં જગત્ । સ દુન્દુભે સજૂર્ ઇન્દ્રેણ દેવૈર્ દૂરાદ્ દવીયો ઽ અપ સેધ શત્રૂન્
પૃથ્વી અને આકાશને ધ્વનિત કરો, તું સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થા; હે દુંદુભી, ઇન્દ્ર અને દેવતાઓ સાથે, દુશ્મનોને દૂર હાંકી કાઢ.
આ ક્રન્દય બલમ્ ઓજો ન ઽ આ ધા નિ ષ્ટનિહિ દુરિતા બાધમાનઃ । અપ પ્રોથ દુન્દુભે દુચ્છુના ઽ ઇત ઽ ઇન્દ્રસ્ય મુષ્ટિર્ અસિ વીડયસ્વ
હે ઢોલ, તું તાકાત અને ઉમંગથી ગાજ, દુઃખને દૂર હાંકી દે, દુર્ભાગ્યને દૂર કરી દે. હે ઢોલ, તું ઇન્દ્રનો મુક્કો છે, દુષ્ટાઈને દૂર ફેંકી દે અને જોરથી ગાજ.
આમૂર્ અજ પ્રત્યા વર્તયેમાઃ કેતુમદ્ દુન્દુભિર્ વાવદીતિ । સમ્ અશ્વપર્ણાશ્ ચરન્તિ નો નરો ઽસ્માકમ્ ઇન્દ્ર રથિનો જયન્તુ
હે ઢોલ, તું સ્પષ્ટ સંકેત સાથે વારંવાર વાગ, તારો અવાજ ફરી ફરી સંભળાય. હે ઇન્દ્ર, અમારા રથચાલકો ઘોડા સાથે વિજય મેળવે અને આગળ વધે.
આગ્નેયઃ કૃષ્ણગ્રીવઃ સારસ્વતી મેષી બભ્રુઃ સૌમ્યઃ પૌષ્ણઃ શ્યામઃ શિતિપૃષ્ઠો બાર્હસ્પત્યઃ શિલ્પો વૈશ્વદેવ ઽ ઐન્દ્રો ઽરુણો મારુતઃ કલ્માષ ઽ ઐન્દ્રાગ્નઃ સꣳહિતો ઽધોરામઃ સાવિત્રો વારુણઃ કૃષ્ણ ઽ એકશિતિપાત્ પેત્વઃ
અગ્નયે ઽનીકવતે રોહિતાઞ્જિર્ અનડ્વાન્ અધોરામૌ સાવિત્રૌ પૌષ્ણૌ રજતનાભી વૈશ્વદેવૌ પિશંગૌ તૂપરુ મારુતઃ કલ્માષ ઽ આગ્નેયઃ કૃષ્ણો ઽજઃ સારસ્વતી મેષી વારુણઃ પેત્વઃ
અગ્નિ માટે લાલ ખુરવાળો બળદ, અનીકવત માટે લાલ પગવાળો બળદ, લટકતાં હોઠવાળા સાવિત્ર અને પુષણના, ચાંદીના નાભીવાળા વિશ્વદેવોના, બે ચિતરેલા તૂપરુના, ચિતરેલો મારુતનો, કાળો અગ્નિનો, બકરો સરસ્વતીનો, ઘેટો મેષીનો, અને ચિતરેલો વરુણનો છે.
દેવ સવિતઃ પ્ર સુવ યજ્ઞં પ્ર સુવ યજ્ઞપતિં ભગાય । દિવ્યો ગન્ધર્વઃ કેતુપૂઃ કેતં નઃ પુનાતુ વાચસ્પતિર્ વાજં નઃ સ્વદતુ
હે દેવ સવિતા, યજ્ઞને પ્રેરણા આપ, યજ્ઞપતિને શુભ માટે પ્રેરણા આપ. સ્વર્ગીય ગંધર્વ, સંકેત લાવનાર, અમારો સંકેત શુદ્ધ કરે. વાક્પતિ અમને બળ આપે.
કાળાં ગળાવાળો અગ્નિનો છે, ચિતરેલો સરસ્વતીનો છે, ધોળો ઘેટો મેષીનો છે, કથ્થાઈ રંગનો સોમનો છે, શ્યામ રંગનો પુષણનો છે, રાખોડી પીઠવાળો બૃહસ્પતિનો છે, ચિતરેલો વિશ્વદેવોનો છે, લાલ રંગનો ઇન્દ્રનો છે, ચિતરેલો મારુતનો છે, મિશ્ર રંગવાળો ઇન્દ્ર-અગ્નિનો છે, લટકતાં હોઠવાળા સાવિત્ર અને વરુણના છે, કાળો એકશિતિનો છે, અને ચિતરેલો પેટ્વાનો છે.
અગ્નયે ગાયત્રાય ત્રિવૃતે રાથન્તરાયાષ્ટાકપાલ ઽ ઇન્દ્રાય ત્રૈષ્ટુભાય પઞ્ચદશાય બર્હતાયૈકાદશકપાલો વિશ્વેભ્યો દેવેભ્યો જાગતેભ્યઃ સપ્તદશેભ્યો વૈરૂપેભ્યો દ્વાદશકપાલો મિત્રાવરુણાભ્યામ્ આનુષ્ટુભાભ્યામ્ એકવિꣳશાભ્યાં વૈરાજાભ્યાં પયસ્યા બૃહસ્પતયે પાઙ્ક્તાય ત્રિણવાય શાક્વરાય ચરુઃ સવિત્ર ઽ ઔષ્ણિહાય ત્રયસ્ત્રિꣳશાય રૈવતાય દ્વાદશકપાલઃ પ્રાજાપત્યશ્ ચરુર્ અદિત્યૈ વિષ્ણુપત્ન્યૈ ચરુર્ અગ્નયે વૈશ્વાનરાય દ્વાદશકપાલો ઽનુમત્યા ઽ અષ્ટાકપાલઃ
અગ્નિ માટે ગાયત્રી ત્રણ પદવાળી, રાથંતર માટે આઠ પાત્રવાળી, ઇન્દ્ર માટે ત્રિષ્ટુપ પંદર પદવાળી, બર્હત માટે અગિયાર પાત્રવાળી, બધા દેવો માટે જગતી સત્તર પદવાળી, વૈરૂપ માટે બાર પાત્રવાળી, મિત્ર અને વરુણ માટે અનુષ્ટુપ એકવીસ પદવાળી, વૈરાજ માટે પોષક, બૃહસ્પતિ માટે પંક્તિ ઓગણચાલીસ પદવાળી, શાક્વર માટે ચરુ, સવિતા માટે ઉષ્ણિહ ત્રેત્રીસ પદવાળી, રૈવત માટે બાર પાત્રવાળી, પ્રજાપતિ માટે ચરુ, અદિતિ અને વિષ્ણુપત્ની માટે ચરુ, અગ્નિ વૈશ્વાનર માટે બાર પાત્રવાળી, અનુમતિ માટે આઠ પાત્રવાળી.