મરુતાꣳ સ્કન્ધા વિશ્વેષાં દેવાનાં પ્રથમા કીકસા રુદ્રાણાં દ્વિતીયાદિત્યાનાં તૃતીયા વાયોઃ પુચ્છમ્ અગ્નીષોમયોર્ ભાસદૌ ક્રુઞ્ચૌ શ્રોણિભ્યામ્ ઇન્દ્રાબૃહસ્પતી ઽ ઊરુભ્યાં મિત્રાવરુણાવ્ અલ્ગાભ્યામ્ આક્રમણꣳ સ્થૂરાભ્યાં બલં કુષ્ઠાભ્યામ્
મરુતોના ખભા, બધા દેવતાઓનો પહેલો ભાગ, રુદ્રોના બાંયાં, આદિત્યોનો બીજો ભાગ, વાયુનો ત્રીજો ભાગ; પૂંછ અગ્નિ અને સોમનો, જાંઘ કૃઞ્ચ પક્ષીઓના, કટિ ઇન્દ્ર અને બૃહસ્પતિની, ઘૂંટણ મિત્ર અને વરુણની, પિંડા આક્રમણ દેવતાઓના, બળ સ્તૂરોનું, ચામડી કુષ્ઠ દેવતાઓની છે.
પૂષણં વનિષ્ઠુનાન્ધાહીન્ત્ સ્થૂલગુદયા સર્પાન્ ગુદાભિર્ વિહ્રુત ઽ આન્ત્રૈર્ અપો વસ્તિના વૃષણમ્ આણ્ડાભ્યાં વાજિનꣳ શેપેન પ્રજાꣳ રેતસા ચાષાન્ પિત્તેન પ્રદરાન્ પાયુના કૂશ્માઞ્છકપિણ્ડૈઃ
પૂષણનું સંયોજન ગુદા સાથે, અંધ લોકોનું મોટું આંતરડું, સાપોનું ગુદા, વિહરતા દેવતાઓનું આંતરડું, જળોનું મૂત્રાશય, પુરૂષત્વ વૃત્તિ વૃષણમાં, ઝડપ શિશ્નમાં, સંતાન બીજમાં, કાગડા પિત્તમાં, પ્રવાહ પાયુમાં, ઘુવડના વિસર્જનમાં છે.
ઇન્દ્રસ્ય ક્રોડો ઽદિત્યૈ પાજસ્યં દિશાં જત્રવો ઽદિત્યૈ ભસજ્ જીમૂતાન્ હૃદયૌપશેનાન્તરિક્ષં પુરીતતા નભ ઽ ઉદર્યેણ ચક્રવાકૌ મતસ્નાભ્યાં દિવં વૃક્કાભ્યાં ગિરીન્ પ્લાશિભિર્ ઉપલાન્ પ્લીહ્ના વલ્મીકાન્ ક્લોમભિર્ ગ્લૌભિર્ ગુલ્માન્ હિરાભિઃ સ્રવન્તીર્ હ્રદાન્ કુક્ષિભ્યાꣳ સમુદ્રમ્ ઉદરેણ વૈશ્વાનરં ભસ્મના
ઇન્દ્રનું કૂક, અદિતીની શક્તિ, દિશાઓના ખભા, અદિતીનું આરોગ્ય, મેઘોના હૃદય, ફેફસાંમાં અંતરિક્ષ, પેટમાં આકાશ, ચક્રવાક પક્ષીઓના વૃક્ક, પર્વતોનું પળી, પથ્થરોનું પાંજર, વાંદળીનું ગ્રંથિ, પ્રવાહોનું પિત્ત, તળાવનું યકૃત, દરિયું પેટમાં, વૈશ્વાનર રાખમાં છે.
વિધૃતિં નાભ્યા ધૃતꣳ રસેનાપો યૂષ્ણા મરીચીર્ વિપ્રુડ્ભિર્ નીહારમૂષ્મણા શીનં વસયા પ્રુષ્વા ઽ અશ્રુભિર્ હ્રાદુનીર્ દૂષીકાભિર્ અસ્ના રક્ષાꣳસિ ચિત્રાણ્ય્ અઙ્ગૈર્ નક્ષત્રાણિ રૂપેણ પૃથિવીં ત્વચા જુમ્બકાય સ્વાહા
નાભિમાં આધાર, રસથી સ્થિરતા, જળમાં ઉષ્ણતા, કિરણોમાં ટીપાં, ધુમ્મસમાં તાપ, ઠંડકમાં ચરબી, પાંદડામાં આંસુ, ધ્વનિમાં દૂષ્ય, સ્નાયુમાં રક્ષા, અંગોમાં રંગીનતા, રૂપમાં તારાઓ, ચામડીમાં પૃથ્વી; જુંબકને સ્વાહા.
હિરણ્યગર્ભઃ સમ્ અવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિર્ એક ઽ આસીત્ । સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામ્ ઉતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
આ સૃષ્ટિના આરંભે હિરણ્યગર્ભ ઉત્પન્ન થયા; તે બધા જન્મેલા જીવનો એકમાત્ર સ્વામી હતા. તેમણે પૃથ્વી અને આ આકાશની સ્થાપના કરી—આપણે કયા દેવતાને આ હવન અર્પણ કરીએ?
યઃ પ્રાણતો નિમિષતો મહિત્વૈક ઽ ઇદ્ રાજા જગતો બભૂવ । ય ઽ ઈશે ઽ અસ્ય દ્વિપદશ્ ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જે એકમાત્ર સર્વ શ્વાસ લેતા અને પળકતા જીવનો રાજા છે, જે સમગ્ર જગત પર શાસન કરે છે—આપણે કયા દેવતાને આ હવન અર્પણ કરીએ?
યસ્યેમે હિમવન્તો મહિત્વા યસ્ય સમુદ્રꣳ રસયા સહાહુઃ । યસ્યેમાઃ પ્રદિશો યસ્ય બાહૂ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જેનાં મહિમા હિમાલય અને દરિયો પોતાની નદીઓ સાથે ગાય છે, જેની દિશાઓ અને બાહુઓ છે—આપણે કયા દેવતાને આ હવન અર્પણ કરીએ?
ય ઽ આત્મદા બલદા યસ્ય વિશ્વ ઽ ઉપાસતે પ્રશિષં યસ્ય દેવાઃ । યસ્ય છાયામૃતં યસ્ય મૃત્યુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જે આત્મા આપે છે, બળ આપે છે, જેને બધા દેવતાઓ પોતાના સ્વામી તરીકે પૂજે છે, જેના છાંયામાં અમરત્વ છે, જેના છાંયામાં મૃત્યુ છે—આપણે કયા દેવતાને આ હવન અર્પણ કરીએ?
આ નો ભદ્રાઃ ક્રતવો યન્તુ વિશ્વતો દબ્ધાસો ઽ અપરીતાસ ઽ ઉદ્ભિદઃ । દેવા નો યથા સદમ્ ઇદ્ વૃધે ઽ અસન્ન્ અપ્રાયુવો રક્ષિતારો દિવે-દિવે
દરેક દિશાથી શુભ વિચારો અમારી પાસે આવે, અવરોધ વિના, હંમેશા નવા અને સર્જનાત્મક. દેવતાઓ રોજે રોજ અમારો રક્ષણ કરે, અમને વૃદ્ધિ આપે અને દુઃખથી બચાવે.
દેવાનાં ભદ્રા સુમતિર્ ઋજૂયતાં દેવાનાꣳ રાતિર્ અભિ નો નિ વર્તતામ્ । દેવાનાꣳ સખ્યમ્ ઉપ સેદિમા વયં દેવા ન ઽ આયુઃ પ્ર તિરન્તુ જીવસે
દેવતાઓની શુભ કૃપા અમારે પર રહે, દેવતાઓની દયા અમને પાછી મળે. આપણે દેવતાઓની મિત્રતા પ્રાપ્ત કરીએ; દેવતાઓ અમને દીર્ઘ આયુષ્ય આપે.
તાન્ પૂર્વયા નિવિદા હૂમહે વયં ભગં મિત્રમ્ અદિતિં દક્ષમ્ અસ્રિધમ્ । અર્યમણં વરુણꣳ સોમમ્ અશ્વિના સરસ્વતી નઃ સુભગા મયસ્ કરત્
પ્રાચીન સ્તુતિથી અમે ભાગ, મિત્ર, અદિતિ, અશ્રમણશીલ દક્ષ, અર્યમાન, વરુણ, સોમ અને અશ્વિનીકુમારોને બોલાવીએ છીએ; શુભાશિષ્કારી સરસ્વતી અમને સુખ આપે.
તન્ નો વાતો મયોભુ વાતુ ભેષજં તન્ માતા પૃથિવી તત્ પિતા દ્યૌઃ । તદ્ ગ્રાવાણઃ સોમસુતો મયોભુવસ્ તદ્ અશ્વિના શૃણુતં ધિષ્ણ્યા યુવમ્
વાતુ, આનંદદાયક પવન અમને આરોગ્ય આપે; માતા પૃથ્વી અને પિતા આકાશ પણ એ જ કરે. સોમના સંતાનો પથ્થરો અમને આનંદ આપે; અશ્વિનીકુમારો, મહાન દેવતાઓ, તમે અમારું શ્રવણ કરો.
તમ્ ઈશાનં જગતસ્ તસ્થુષસ્ પતિં ધિયંજિન્વમ્ અવસે હૂમહે વયમ્ । પૂષા નો યથા વેદસામ્ અસદ્ વૃધે રક્ષિતા પાયુર્ અદબ્ધઃ સ્વસ્તયે
આ જગતના ચાલતા અને સ્થિર સર્વના સ્વામી, બુદ્ધિને પ્રેરણા આપનાર ભગવાનને અમે સહાય માટે બોલાવીએ છીએ. માર્ગો જાણનારા પૂષણ અમને વૃદ્ધિ આપે, અમને નિરંતર રક્ષે અને સુખ આપે.
સ્વસ્તિ ન ઽ ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાઃ સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ । સ્વસ્તિ નસ્ તાર્ક્ષ્યો ઽ અરિષ્ટનેમિઃ સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્ દધાતુ
વિખ્યાત ઇન્દ્ર અમને કલ્યાણ આપે; સર્વજ્ઞ પૂષણ અમને કલ્યાણ આપે; અખંડ ચક્રવાળ તાર્ક્ષ્ય અમને કલ્યાણ આપે; બૃહસ્પતિ અમને કલ્યાણ આપે.
પૃષદશ્વા મરુતઃ પૃશ્નિમાતરઃ શુભંયાવાનો વિદથેષુ જગ્મયઃ । અગ્નિજિહ્વા મનવઃ સૂરચક્ષસો વિશ્વે નો દેવા ઽ અવસા ગમન્ન્ ઇહ
પૃષ્ણીથી જન્મેલા, ચિતરેલા ઘોડાવાળા મરુતો, સભામાં તેજસ્વી; અગ્નિજિહ્વા મનુષ્યો, સૂર્યદ્રષ્ટા—બધા દેવતાઓ અહીં અમારી સહાય માટે આવે.
ભદ્રં કર્ણેભિઃ શૃણુયામ દેવા ભદ્રં પશ્યેમાક્ષભિર્ યજત્રાઃ । સ્થિરૈર્ અઙ્ગૈસ્ તુષ્ટુવાꣳસસ્ તનૂભિર્ વ્યશેમહિ દેવહિતં યદ્ આયુઃ
દેવતાઓ, અમે અમારા કાનથી શુભ સાંભળીએ, પૂજનીયો, અમે અમારી આંખોથી શુભ જોયે. મજબૂત અંગો અને દેહથી, અમે તમારું સ્તવન કરીએ અને દેવતાઓએ આપેલું આયુષ્ય જીવીયે.
શતમ્ ઇન્ નુ શરદો ઽ અન્તિ દેવા યત્રા નશ્ ચક્રા જરસં તનૂનામ્ । પુત્રાસો યત્ર પિતરો ભવન્તિ મા નો મધ્યા રીરિષતાયુર્ ગન્તોઃ
દેવતાઓ અમને સો વર્ષ સુધી આયુષ્ય આપે, જ્યાં વૃદ્ધાવસ્થાના ચક્રો આપણા શરીરને ન ઘસે; જ્યાં પુત્રો પિતર બની જાય છે—અમારી આયુષ્ય મધ્યમાં ટૂટી ન જાય.
અદિતિર્ દ્યૌર્ અદિતિર્ અન્તરિક્ષમ્ અદિતિર્ માતા સ પિતા સ પુત્રઃ । વિશ્વે દેવા ઽ અદિતિઃ પઞ્ચ જના ઽ અદિતિર્ જાતમ્ અદિતિર્ જનિત્વમ્
અદિતિ આકાશ છે, અદિતિ અંતરિક્ષ છે, અદિતિ માતા છે, પિતા છે અને પુત્ર પણ છે; બધા દેવતાઓ અદિતિ છે, પાંચ જાતિઓ પણ અદિતિ છે, જે જન્મે છે તે અદિતિ છે અને સર્જન પણ અદિતિ જ છે.
મા નો મિત્રો વરુણો ઽ અર્યમાયુર્ ઇન્દ્ર ઽ ઋભુક્ષા મરુતઃ પરિ ખ્યન્ । યદ્ વાજિનો દેવજાતસ્ય સપ્તેઃ પ્રવક્ષ્યામો વિદથે વીર્યાણિ
મિત્ર, વરુણ, અર્યમા, ઇન્દ્ર, ઋભુ અને મરુત અમારા આયુષ્યને ઓછું ન કરે; જેમ આપણે દેવજાતના વીર્યકર્મો સંભળાવીએ છીએ, તેમ સભામાં તેમના શૌર્યકથાઓ ઉચ્ચારીયે.
યન્ નિર્ણિજા રેક્ણસા પ્રાવૃતસ્ય રાતિં ગૃભીતાં મુખતો નયન્તિ । સુપ્રાઙ્ અજો મેમ્યદ્ વિશ્વરૂપ ઽ ઇન્દ્રાપૂષ્ણોઃ પ્રિયમ્ અપ્ય્ એતિ પાથઃ
જ્યારે માર્ગદર્શક દોરીથી ઢાંકાયેલા પાસેથી મેળવેલી ભેટને આગળ લાવવામાં આવે છે, ત્યારે સર્વરૂપ ધારણ કરતો સુમાર્ગી બકરો ઇન્દ્ર અને પુષણના પ્રિય માર્ગે પહોંચે છે.
એષ છાગઃ પુરો ઽ અશ્વેન વાજિના પૂષ્ણો ભાગો નીયતે વિશ્વદેવ્યઃ । અભિપ્રિયં યત્ પુરોડાશમ્ અર્વતા ત્વષ્ટેદ્ એનꣳ સૌશ્રવસાય જિન્વતિ
આ બકરો, દોડતા ઘોડા સાથે આગળ લાવવામાં આવે છે, એ પુષણનો ભાગ છે, જે સર્વદેવતાઓ માટે અર્પણ થાય છે; જેમ પ્રિય પિઠા ઘોડા દ્વારા લાવવામાં આવે છે, તેમ ત્વષ્ટા તેને સૌશ્રવસ માટે પ્રેરિત કરે છે.
યદ્ધવિષ્યમ્ ઋતુશો દેવયાનં ત્રિર્ માનુષાઃ પર્ય્ અશ્વં નયન્તિ । અત્રા પૂષ્ણઃ પ્રથમો ભાગ ઽ એતિ યજ્ઞં દેવેભ્યઃ પ્રતિવેદયન્ન્ અજઃ
જ્યારે યોગ્ય સમયે, માનવો ઘોડાને ત્રણ વખત દેવતાઓ માટેની અર્પણ સાથે ફેરવે છે, ત્યારે પુષણનો પહેલો ભાગ આગળ જાય છે અને બકરો યજ્ઞને દેવતાઓ સુધી પહોંચાડે છે.
હોતાધ્વર્યુર્ આવયા ઽ અગ્નિમિન્ધો ગ્રાવગ્રાભ ઽ ઉત શꣳસ્તા સુવિપ્રઃ । તેન યજ્ઞેન સ્વરંકૃતેન સ્વિષ્ટેન વક્ષણા આ પૃણધ્વમ્
હોતૃ, અધ્વર્યુ, અગ્નિ પ્રજ્વલક, પથ્થર પકડનાર અને વિદ્વાન સ્તોત્ર—આ બધા, સુંદર રીતે ગોઠવાયેલા અને યોગ્ય રીતે અર્પિત યજ્ઞથી, પાત્રોને પુષ્ટિથી ભરાવે છે.
યૂપવ્રસ્કા ઽ ઉત યે યૂપવાહાશ્ ચષાલં યે ઽ અશ્વયૂપાય તક્ષતિ । યે ચાર્વતે પચનꣳ સમ્ભરન્ત્ય્ ઉતો તેષામ્ અભિગૂર્તિર્ ન ઽ ઇન્વતુ
જે યૂપના થાંભલા તૈયાર કરે છે, જે યૂપ વહન કરે છે, જે ઘોડાના યૂપને ઘડે છે અને જે ઘોડા માટે રસોઈ એકઠી કરે છે—તેમની પ્રશંસા નિષ્ફળ ન જાય.
ઉપ પ્રાગાત્ સુમન્ મે ધાયિ મન્મ દેવાનામ્ આશા ઽ ઉપ વીતપૃષ્ઠઃ । અન્વ્ એનં વિપ્રા ઽ ઋષયો મદન્તિ દેવાનાં પુષ્ટે ચકૃમા સુબન્ધુમ્
મારી પ્રાર્થના શુભ રીતે આગળ વધે, દેવતાઓની આશા પૂર્ણ થાય, અને તે વણાયેલા આસન સુધી પહોંચે; વિદ્વાનો અને ઋષિઓ તેમાં આનંદ પામે છે, અને અમે દેવતાઓની પુષ્ટિમાં તેને મજબૂત મિત્ર બનાવ્યો છે.
યદ્ વાજિનો દામ સંદાનમ્ અર્વતો યા શીર્ષણ્યા રશના રજ્જુર્ અસ્ય । યદ્ વા ઘાસ્ય પ્રભૃતમ્ આસ્યે તૃણꣳ સર્વા તા તે ઽ અપિ દેવેષ્વ્ અસ્તુ
ઘોડાની લગામ, બંધન, માથાની દોરી, વાળ અને તેના મોઢામાં મૂકેલું ઘાસ—આ બધું પણ દેવતાઓને સમર્પિત થાય.
યદ્ અશ્વસ્ય ક્રવિષો મક્ષિકાશ યદ્ વા સ્વરૌ સ્વધિતૌ રિપ્તમ્ અસ્તિ । યદ્ધસ્તયોઃ શમિતુર્ યન્ નખેષુ સર્વા તા તે ઽ અપિ દેવેષ્વ્ અસ્તુ
ઘોડાના માંસને જે માખીઓ સ્પર્શે છે, કસાઈના કટારથી કે છરીથી જે ઉતરાય છે, તૈયાર કરનારના હાથમાં કે ઘોડાના ખુરમાં જે હોય—આ બધું પણ દેવતાઓને સમર્પિત થાય.
યદ્ ઊવધ્યમ્ ઉદરસ્યાપવાતિ ય ઽ આમસ્ય ક્રવિષો ગન્ધો ઽ અસ્તિ । સુકૃતા તચ્છમિતારઃ કૃણ્વન્તૂત મેધꣳ શૃતપાકં પચન્તુ
ઘોડાના પેટમાંથી જે બાકાત કાઢવામાં આવે છે, કે માંસમાંથી જે સુગંધ આવે છે, તે કુશળ રસોઈયાઓ સંભાળે અને યજ્ઞ માટેનું માંસ સારી રીતે રાંધે.
યત્ તે ગાત્રાદ્ અગ્નિના પચ્યમાનાદ્ અભિ શૂલં નિહતસ્યાવધાવતિ । મા તદ્ ભૂમ્યામ્ આ શ્રિષન્ મા તૃણેષુ દેવેભ્યસ્ તદ્ ઉશદ્ભ્યો રાતમ્ અસ્તુ
તને અગ્નિમાં રાંધવામાંથી જે દુઃખ રહ્યું હોય, કે મારવામાંથી જે ઘા બાકી હોય—તે જમીન કે ઘાસ પર ન રહે, પણ તે દેવતાઓ અને યજ્ઞાગ્નિમાં જ સમર્પિત થાય.
યે વાજિનં પરિપશ્યન્તિ પક્વં ય ઽ ઈમ્ આહુઃ સુરભિર્ નિર્ હરેતિ । યે ચાર્વતો માꣳસભિક્ષામ્ ઉપાસત ઽ ઉતો તેષામ્ અભિગૂર્તિર્ ન ઽ ઇન્વતુ
જે ઘોડાને રાંધાયેલું જોઈ રહ્યા છે, જે કહે છે કે તે સુગંધિત છે અને લઈ જવામાં આવ્યું છે, કે જે ઘોડાના માંસની માંગ કરે છે—તેમની પ્રશંસા નિષ્ફળ ન જાય.