અર્ધમાસાઃ પરૂꣳષિ તે માસા ઽ આ ચ્છ્યન્તુ શમ્યન્તઃ । અહોરાત્રાણિ મરુતો વિલિષ્ટꣳ સૂદયન્તુ તે
અર્ધમાસો અને તારા અંગો તને બાંધે; માસો તને બાંધતાં કાપે; દિવસ-રાત અને મારુતો તને દબાવે અને તોડી નાખે.
દૈવ્યા ઽ અધ્વર્યવસ્ ત્વા છ્યન્તુ વિ ચ આસતુ । ગાત્રાણિ પર્વશસ્ તે સિમાઃ કૃણ્વન્તુ શમ્યન્તીઃ
દૈવી યજ્ઞકરતાઓ તને કાપે અને નિયંત્રિત કરે; તારા અંગો સંધિ-સ્થળે સીમા બનાવે અને મજબૂત બાંધે.
દ્યૌસ્ તે પૃથિવ્યન્તરિક્ષં વાયુશ્ છિદ્રં પૃણાતુ તે । સૂયસ્ તે નક્ષત્રૈઃ સહ લોકં કૃણોતુ સાધુયા
આકાશ, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને વાયુ તારા ખોલાને પૂરાં કરે; સૂર્ય અને તારાઓ સાથે તારો લોક શુભ બનાવે.
શં તે પરેભ્યો ગાત્રેભ્યઃ શમ્ અસ્ત્વ્ અવરેભ્યઃ । શમ્ અસ્થભ્યો મજ્જભ્યઃ શમ્ વ્ અસ્તુ તન્વૈ તવ
તારા ઉપરના અંગોને શાંતિ મળે, નીચેના અંગોને પણ શાંતિ મળે; હાડકાં અને મજ્જામાં શાંતિ રહે, તારા શરીરમાં શાંતિ રહે.
કઃ સ્વિદ્ એકાકી ચરતિ ક ઽ ઉ સ્વિજ્ જાયતે પુનઃ । કિꣳ સ્વિદ્ધિમસ્ય ભેષજં કિમ્ વ્ આવપનં મહત્
કોણ એકલો ચાલે છે? કોણ ફરીથી જન્મે છે? શિયાળાનું દવા શું છે? મહાન આવરણ શું છે?
સૂર્ય ઽ એકાકી ચરતિ ચન્દ્રમા જાયતે પુનઃ । અગ્નિર્ હિમસ્ય ભેષજં ભૂમિર્ આવપનં મહત્
સૂર્ય એકલો ચાલે છે; ચંદ્ર ફરીથી જન્મે છે; અગ્નિ શિયાળાનું દવા છે; પૃથ્વી મહાન આવરણ છે.
કિꣳ સ્વિત્ સૂર્યસમં જ્યોતિઃ કિꣳ સમુદ્રસમꣳ સરઃ । કિꣳ સ્વિત્ પૃથિવ્યૈ વર્ષીયઃ કસ્ય માત્રા ન વિદ્યતે
સૂર્યના પ્રકાશ જેટલું તેજ શું છે? સમુદ્ર જેટલું સરોવર શું છે? પૃથ્વીથી વિશાળ શું છે? અને કોનું માપ જાણી શકાય તેમ નથી?
બ્રહ્મ સૂર્યસમં જ્યોતિર્ દ્યૌઃ સમુદ્રસમꣳ સરઃ । ઇન્દ્રઃ પૃથિવ્યૈ વર્ષીયાન્ ગોસ્ તુ માત્રા ન વિદ્યતે
બ્રહ્મા સૂર્યના પ્રકાશ જેટલું તેજ છે; આકાશ સમુદ્ર જેટલું સરોવર છે; ઇન્દ્ર પૃથ્વીથી વિશાળ છે; ગાયનું માપ જાણી શકાય તેમ નથી.
પૃચ્છામિ ત્વા ચિતયે દેવસખ યદિ ત્વમ્ અત્ર મનસા જગન્થ । યેષુ વિષ્ણુસ્ ત્રિષુ પદેષ્વ્ એષ્ટસ્ તેષુ વિશ્વં ભુવનમ્ આ વિવેશાꣳ૩ઽ
હું તને સમજ માટે પૂછું છું, દેવમિત્ર, જો તું મનથી આ જાણ્યું હોય; જેમાં ત્રણ પગલાંમાં વિષ્ણુની પૂજા થઈ, એમાં આખું જગત પ્રવેશ્યું.
અપિ તેષુ ત્રિષુ પદેષ્વ્ અસ્મિ યેષુ વિશ્વં ભુવનમ્ આવિવેશ । સદ્યઃ પર્ય્ એમિ પૃથિવીમ્ ઉત દ્યામ્ એકેનાઙ્ગેન દિવો ઽ અસ્ય પૃષ્ઠમ્
હું એ જ ત્રણ પગલાંમાં છું, જેમાં આખું જગત પ્રવેશ્યું; હું પૃથ્વી અને આકાશને તરત જ ફેરી આવું છું, આ સ્વર્ગના એક ભાગથી.
કેષ્વ્ અન્તઃ પુરુષ ઽ આ વિવેશ કાન્ય્ અન્તઃ પુરુષે ઽ અર્પિતાનિ । એતદ્ બ્રહ્મન્ન્ ઉપવલ્હામસિ ત્વા કિꣳ સ્વિન્ નઃ પ્રતિ વોચાસ્ય્ અત્ર
કયાંમાં પુરુષ પ્રવેશ્યો? કયાં વસ્તુઓ પુરુષમાં રાખવામાં આવી? બ્રહ્મન, અમે તને આ વિષયમાં પૂછીએ છીએ; તું અમને શું કહેશે?
પઞ્ચસ્વ્ અન્તઃ પુરુષ ઽ આ વિવેશ તાન્ય્ અન્તઃ પુરુષે ઽ અર્પિતાનિ । એતત્ ત્વાત્ર પ્રતિમન્વાનો ઽ અસ્મિ ન માયયા ભવસ્ય્ ઉત્તરો મત્
પાંચમાં પુરુષ પ્રવેશ્યો; એ બધું પુરુષમાં જ રાખવામાં આવ્યું છે; હું તને અહીં શોધું છું, માયાથી નહીં, તું વિચારમાં શ્રેષ્ઠ નથી.
કા સ્વિદ્ આસીત્ પૂર્વચિત્તિઃ કિꣳ સ્વિદ્ આસીદ્ બૃહદ્ વયઃ । કા સ્વિદ્ આસીત્ પિલિપ્પિલા કા સ્વિદ્ આસીત્ પિશઙ્ગિલા
પૂર્વ ઈચ્છા શું હતી? મહાન ઝડપ શું હતી? પિલિપિલા શું હતી? પિશંગિલા શું હતી?
દ્યૌર્ આસીત્ પૂર્વચિત્તિઃ અશ્વઽ આસીદ્ બૃહદ્ વયઃ । અવિર્ આસીત્ પિલિપ્પિલા રાત્રિર્ આસીત્ પિશઙ્ગિલા
આકાશ પૂર્વ ઈચ્છા હતી; ઘોડો મહાન ઝડપ હતો; બકરો પિલિપિલા હતો; રાત પિશંગિલા હતી.
કા ઽ ઈમરે પિશંગિલા કા ઽ ઈં કુરુપિશંગિલા । ક ઽ ઈમ્ આસ્કન્દમ્ અર્ષતિ ક ઽ ઈં પન્થાં વિ સર્પતિ
આ કોણ છે પિશંગિલા? આ કોણ છે કુરુપિશંગિલા? કોણ ડાળ પર કૂદે છે? કોણ રસ્તા પર સરકે છે?
અજારે પિશંગિલા શ્વાવિત્ કુરુપિશંગિલા । શશ આસ્કન્દમ્ અર્ષત્ય્ અહિઃ પન્થાં વિ સર્પતિ
માદ બકરી પિશંગિલા છે, કૂતરો કુરુપિશંગિલા છે. સસલું ડાળ પર કૂદે છે, સાપ રસ્તા પર સરકે છે.
કત્ય્ અસ્ય વિષ્ઠાઃ કત્ય્ અક્ષરાણિ કતિ હોમાસઃ કતિધા સમિદ્ધઃ । યજ્ઞસ્ય ત્વા વિદથા પૃચ્છમ્ અત્ર કતિ હોતાર ઽ ઋતુશો યજન્તિ
એના કેટલા બગાડ છે? કેટલા અક્ષરો છે? કેટલા હોમ છે? કેટલા રીતે અગ્નિ પ્રગટે છે? હું તને યજ્ઞસભામાં પૂછું છું—કેટલા પુરૂહિત ઋતુ પ્રમાણે યજ્ઞ કરે છે?
ષડ્ અસ્ય વિષ્ઠાઃ શતમ્ અક્ષરાણ્ય્ અશીતિર્ હોમાઃ સમિધો હ તિસ્રઃ । યજ્ઞસ્ય તે વિદથા પ્ર બ્રવીમિ સપ્ત હોતાર ઋતુશો યજન્તિ
એના છ બગાડ છે, સો અક્ષરો છે, એંસી હોમ છે, અને ત્રણ સમિધ છે. યજ્ઞસભામાં હું તને કહું છું—સાત પુરૂહિત ઋતુ પ્રમાણે યજ્ઞ કરે છે.
કો ઽ અસ્ય વેદ ભુવનસ્ય નાભિં કો દ્યાવાપૃથિવી ઽ અન્તરિક્ષમ્ । કઃ સૂર્યસ્ય વેદ બૃહતો જનિત્રં કો વેદ ચન્દ્રમસં યતોજાઃ
કોણ જાણે છે જગતનું નાભિ? કોણ જાણે છે આકાશ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ? કોણ જાણે છે સૂર્યનું મહાન મૂળ? કોણ જાણે છે ચંદ્ર ક્યાંથી જન્મ્યો?
વેદાહમ્ અસ્ય ભુવનસ્ય નાભિં વેદ દ્યાવાપૃથિવી ઽ અન્તરિક્ષમ્ । વેદ સૂર્યસ્ય બૃહતો જનિત્રં અથો વેદ ચન્દ્રમસં યતોજાઃ
હું જાણું છું જગતનું નાભિ. હું જાણું છું આકાશ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ. હું જાણું છું સૂર્યનું મહાન મૂળ, અને હું જાણું છું ચંદ્ર ક્યાંથી જન્મ્યો.
પૃચ્છામિ ત્વા પરમ્ અન્તં પૃથિવ્યાઃ પૃચ્છામિ યત્ર ભુવનસ્ય નાભિઃ । પૃચ્છામિ ત્વા વૃષ્ણો ઽ અશ્વસ્ય રેતઃ પૃચ્છામિ વાચઃ પરમં વ્યોમ
હું તને પૃથ્વીનો અંત પૂછું છું; હું તને પૂછું છું કે જગતનું નાભિ ક્યાં છે. હું તને પુષ્કળ ઘોડાનું બીજ પૂછું છું; હું તને વાણીના સર્વોચ્ચ સ્થાન વિશે પૂછું છું.
ઇયં વેદિઃ પરો ઽ અન્તઃ પૃથિવ્યા ઽ અયં યજ્ઞો યત્ર ભુવનસ્ય નાભિઃ । અયꣳ સોમો વૃષ્ણો ઽ અશ્વસ્ય રેતઃ બ્રહ્માયં વાચઃ પરમં વ્યોમ
આ વેદી પૃથ્વીનો અંત છે; આ યજ્ઞ એ જગતનું નાભિ છે. આ સોમ પુષ્કળ ઘોડાનું બીજ છે; આ બ્રહ્મા વાણીનું સર્વોચ્ચ સ્થાન છે.
સુભૂઃ સ્વયમ્ભૂઃ પ્રથમો ઽન્તર્ મહત્ય્ અર્ણવે । દધે હ ગર્ભમ્ ઋત્વિયં યતો જાતઃ પ્રજાપતિઃ
સુભૂ, સ્વયંભૂ, જે મહા સમુદ્રમાં પ્રથમ હતો, તેણે યજ્ઞનો બીજ મૂક્યો, જેના પરથી પ્રજાપતિ જન્મ્યા.
હોતા યક્ષત્ પ્રજાપતિꣳ સોમસ્ય મહિમ્નઃ । જુષતાં પિબતુ સોમꣳ હોતર્ યજ
પુરૂહિત સોમની મહિમાથી પ્રજાપતિને બોલાવે છે. તે પ્રસન્ન થાય, પુરૂહિત યજ્ઞ કરે અને સોમ પીએ.
પ્રજાપતે ન ત્વદ્ એતાન્ય્ અન્યો વિશ્વા રૂપાણિ પરિ તા બભૂવ । યત્કામાસ્ તે જુહુમસ્ તન્ નો ઽ અસ્તુ । વયꣳ સ્યામ પતયો રયીણામ્
હે પ્રજાપતિ, તારા સિવાય બીજાએ આ બધાં રૂપો ઘેરી લીધાં નથી. જે ઇચ્છા માટે અમે આહુતિ આપીએ છીએ, તે અમારે થાય. અમે ધનની માલિકી મેળવીએ.
રોહિતો ધૂમ્રરોહિતઃ કર્કન્ધુરોહિતસ્ તે સૌમ્યા બભ્રુર્ અરુણબભ્રુઃ શુકબભ્રુસ્ તે વારુણાઃ શિતિરન્ધ્રો ઽન્યતઃશિતિરન્ધ્રઃ સમન્તશિતિરન્ધ્રસ્ તે સાવિત્રાઃ શિતિબાહુર્ અન્યતઃશિતિબાહુઃ સમન્તશિતિબાહુસ્ તે બાર્હસ્પત્યાઃ પૃષતી ક્ષુદ્રપૃષતી સ્થૂલપૃષતી તા મૈત્રાવરુણ્યઃ
લાલ, ધૂમ્રલાલ અને કર્કંધુ લાલ તારા છે, હે સોમ્ય; ભૂરા, લાલભૂરા, સફેદભૂરા વરુણના છે; સફેદ ચિન્હવાળા, બીજા સફેદ ચિન્હવાળા અને સર્વત્ર સફેદ ચિન્હવાળા સાવિત્રીના છે; સફેદ હાથવાળા, બીજા સફેદ હાથવાળા અને સર્વત્ર સફેદ હાથવાળા બૃહસ્પતિના છે; ચિતરાં, નાના ચિતરાં અને મોટા ચિતરાં મૈત્રાવરુણના છે.
શુદ્ધવાલઃ સર્વશુદ્ધવાલો મણિવાલસ્ ત ઽ આશ્વિનાઃ શ્યॆતઃ શ્યેતાક્ષો ઽરુણસ્ તે રુદ્રાય પશુપતયે કર્ણા યામા ઽ અવલિપ્તા રૌદ્રા નભોરૂપાઃ પાર્જન્યાઃ
શુદ્ધ વાળવાળા, સર્વે શુદ્ધ વાળવાળા, મણિવાળા અશ્વિનીકુમારોના છે; સફેદ, સફેદ આંખવાળા, લાલ રંગવાળા રુદ્ર, પશુપતિના છે; કાન યમના છે; લિપાયેલા રૌદ્રના છે; આકાશ જેવું રૂપ ધરાવનારા પાર્જન્યના છે.
પૃશ્નિસ્ તિરશ્ચીનપૃશ્નિર્ ઊર્ધ્વપૃશ્નિસ્ તે મારુતાઃ ફલ્ગૂર્ લોહિતોર્ણી પલક્ષી તાઃ સારસ્વત્યઃ પ્લીહાકર્ણઃ શુણ્ઠાકર્ણો ઽદ્ધ્યાલોહકર્ણસ્ તે ત્વાષ્ટ્રાઃ કૃષ્ણગ્રીવઃ શિતિકક્ષો ઽઞ્જિસક્થસ્ ત ઽ ઐન્દ્રાગ્નાઃ કૃષ્ણાઞ્જિર્ અલ્પાઞ્જિર્ મહાઞ્જિસ્ ત ઽ ઉષસ્યાઃ
ચિતરાં, આડાં ચિતરાં, ઊંચાં ચિતરાં મારુતોના છે; ફિક્કા, લાલ પૂંછવાળા, ચિતરાં સારસ્વતીના છે; પળીયાં કાનવાળા, સૂંડવાળા, ઉપર લોખંડિયા કાનવાળા ત્વષ્ટ્રના છે; કાળાં ગળાવાળા, સફેદ આંખવાળા, ચિન્હવાળા પગવાળા ઇન્દ્ર-અગ્નિના છે; કાળા આંગળાવાળા, નાના આંગળાવાળા, મોટા આંગળાવાળા ઉષાના છે.
શિલ્પા વૈશ્વદેવ્યો રોહિણ્યસ્ ત્ર્યવયો વાચે ઽવિજ્ઞાતા ઽ અદિત્યૈ સરૂપા ધાત્રે વત્સતર્યો દેવાનાં પત્નીભ્યઃ
શિલ્પી વૈશ્વદેવના છે, લાલ રોહિણીના છે, ત્રણ વર્ષના વાણીના છે, અજાણ્યા અદિતિના છે, સમાન રૂપવાળા ધાત્રના છે, વાછરડાં દેવીઓના છે.
અશ્વસ્ તૂપરો ગોમૃગસ્ તે પ્રાજાપત્યાઃ કૃષ્ણગ્રીવ ઽ આગ્નેયો રરાટે પુરસ્તાત્ સારસ્વતી મેષ્ય્ અધસ્તાદ્ધન્વોર્ આશ્વિનાવ્ અધોરામૌ બાહ્વોઃ સૌમપૌષ્ણઃ શ્યામો નાભ્યાꣳ સૌર્યયામૌ શ્વેતશ્ ચ કૃષ્ણશ્ ચ પાર્શ્વયોસ્ ત્વાષ્ટ્રૌ લોમશસક્થૌ સક્થ્યોર્ વાયવ્યઃ શ્વેતઃ પુચ્છ ઽ ઇન્દ્રાય સ્વપસ્યાય વેહદ્ વૈષ્ણવો વામનઃ
ઘોડું ઉપરનું અંગ છે, ગાય અને હરણ તારા છે, હે પ્રજાપતિપુત્ર. કાળાં ગળાવાળું અગ્નિનું છે, આગળ છે; સારસ્વતીની દેડકી નીચે રેતી નીચે છે; અશ્વિનીકુમારોના નીચેના પાંજરા છે; સોમ્ય અને પૌષ્ણના હાથ છે; કાળું નાભિ પર છે; સૂર્યના બાજુઓ છે; સફેદ અને કાળા બાજુઓ ત્વષ્ટ્રના છે; લમ્મટાં પગ વાયુના છે; સફેદ પૂંછડું ઇન્દ્ર માટે છે, સુંદર સ્વપસ્ય માટે છે; મોટું વૈષ્ણવ વામન છે.