યદ્ધરિણો યવમ્ અત્તિ ન પુષ્ટં બહુ મન્યતે । શૂદ્રો યદ્ અર્યાયૈ જારો ન પોષમ્ અનુ મન્યતે
જ્યારે હરણ જવાર ખાય છે, ત્યારે એ વધારે પોષણ માનેતો નથી. જેમ શૂદ્ર આર્ય સ્ત્રીનો પ્રેમી બને છે, ત્યારે એ એને પોષણ માનેતો નથી.
દધિક્રાવ્ણો ઽ અકારિષં જિષ્ણોર્ અશ્વસ્ય વાજિનઃ । સુરભિ નો મુખા કરત્ પ્ર ણ ઽ આયૂꣳષિ તારિષત્
મેં દધિક્રાવણ, વિજયી અને ઝડપી ઘોડો તૈયાર કર્યો છે. એનું મુખ અમારે સુગંધિત થાય અને એ અમને દીર્ઘ આયુષ્ય સુધી લઈ જાય.
ગાયત્રી ત્રિષ્ટુબ્ જગત્ય્ અનુષ્ટુપ્ પઙ્ક્ત્યા સહ । બૃહત્ય્ ઉષ્ણિહા કકુપ્ સૂચીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા
ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુપ, જગતી, અનુષ્ટુપ અને પંક્તિ, સાથે બૃહતી, ઉષ્ણિહ, કકુભ અને સૂચી છંદો તને શાંત કરે.
દ્વિપદા યાશ્ ચતુષ્પદાસ્ ત્રિપદા યાશ્ ચ ષટ્પદાઃ । વિચ્છન્દા યાશ્ ચ સચ્છન્દાઃ સૂચીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા
બે પગવાળા, ચાર પગવાળા, ત્રણ પગવાળા અને છ પગવાળા, અનિયમિત અને નિયમિત છંદો, સૂચી છંદ સાથે તને શાંત કરે.
મહાનામ્ન્યો રેવત્યો વિશ્વા આશાઃ પ્રભૂવરીઃ । મૈઘીર્ વિદ્યુતો વાચઃ સૂચીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા
મહાન, તેજસ્વી, સર્વ દિશાઓ, શક્તિશાળી, વાદળ જેવા અને વીજળી જેવા અવાજો, સૂચી છંદ સાથે તને શાંત કરે.
નાર્યસ્ તે પત્ન્યો લોમ વિચિન્વન્તુ મનીષયા । દેવાનાં પત્ન્યો દિશઃ સૂચીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા
હે પુરુષ, તારી પત્નીઓ બુદ્ધિપૂર્વક તારા વાળ વિંધી આપે; દેવતાઓની પત્નીઓ, દિશાઓ, સૂચી છંદ સાથે તને શાંત કરે.
રજતા હરિણીઃ સીસા યુજો યુજ્યન્તે કર્મભિઃ । અશ્વસ્ય વાજિનસ્ ત્વચિ સિમાઃ શમ્યન્તુ શમ્યન્તીઃ
ચાંદી, હરણ, સીસું અને જૂઆ—all કામથી જોડાય છે. ઘોડાની ચામડી પરના બંધાણાં અને પટ્ટા મજબૂત બાંધવામાં આવે—એવી પ્રાર્થના છે.
કુવિદ્ અઙ્ગ યવમન્તો યવં ચિદ્ યથા દાન્ત્ય્ અનુપૂર્વં વિયૂય । ઇહેહૈષાં કૃણુહિ ભોજનાનિ યે બર્હિષો નમ ઽ ઉક્તિં યજન્તિ
શક્ય છે કે જેઓ જવાર ધરાવે છે, અથવા જવાર પોતે પણ, જેમ ક્રમશઃ પીસાય છે; અહીં, જે યજ્ઞકુશ પર નમન સાથે હવન કરે છે, એમના માટે ભોજન તૈયાર કર.
કસ્ ત્વા છ્યતિ કસ્ ત્વા વિ શાસ્તિ કસ્ તે ગાત્રાણિ શમ્યતિ । ક ઽ ઉ તે શમિતા કવિઃ
કોણ તને કાપે છે? કોણ તને આદેશ આપે છે? કોણ તારા અંગોને બાંધે છે? કોણ છે એ જ્ઞાની, તારો સાચો બંધનાર?
ઋતવસ્ત ઽ ઋતુથા પર્વ શમિતારો વિ શાસતુ । સંવત્સરસ્ય તેજસા શમીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા
ઋતુઓ અને ઋતુ પ્રમાણેના સંધિઓ તને નિયંત્રિત કરે; વર્ષની શક્તિથી અને બંધાણાંથી તને મજબૂત બાંધવામાં આવો.
અર્ધમાસાઃ પરૂꣳષિ તે માસા ઽ આ ચ્છ્યન્તુ શમ્યન્તઃ । અહોરાત્રાણિ મરુતો વિલિષ્ટꣳ સૂદયન્તુ તે
અર્ધમાસો અને તારા અંગો તને બાંધે; માસો તને બાંધતાં કાપે; દિવસ-રાત અને મારુતો તને દબાવે અને તોડી નાખે.
દૈવ્યા ઽ અધ્વર્યવસ્ ત્વા છ્યન્તુ વિ ચ આસતુ । ગાત્રાણિ પર્વશસ્ તે સિમાઃ કૃણ્વન્તુ શમ્યન્તીઃ
દૈવી યજ્ઞકરતાઓ તને કાપે અને નિયંત્રિત કરે; તારા અંગો સંધિ-સ્થળે સીમા બનાવે અને મજબૂત બાંધે.
દ્યૌસ્ તે પૃથિવ્યન્તરિક્ષં વાયુશ્ છિદ્રં પૃણાતુ તે । સૂયસ્ તે નક્ષત્રૈઃ સહ લોકં કૃણોતુ સાધુયા
આકાશ, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને વાયુ તારા ખોલાને પૂરાં કરે; સૂર્ય અને તારાઓ સાથે તારો લોક શુભ બનાવે.
શં તે પરેભ્યો ગાત્રેભ્યઃ શમ્ અસ્ત્વ્ અવરેભ્યઃ । શમ્ અસ્થભ્યો મજ્જભ્યઃ શમ્ વ્ અસ્તુ તન્વૈ તવ
તારા ઉપરના અંગોને શાંતિ મળે, નીચેના અંગોને પણ શાંતિ મળે; હાડકાં અને મજ્જામાં શાંતિ રહે, તારા શરીરમાં શાંતિ રહે.
કઃ સ્વિદ્ એકાકી ચરતિ ક ઽ ઉ સ્વિજ્ જાયતે પુનઃ । કિꣳ સ્વિદ્ધિમસ્ય ભેષજં કિમ્ વ્ આવપનં મહત્
કોણ એકલો ચાલે છે? કોણ ફરીથી જન્મે છે? શિયાળાનું દવા શું છે? મહાન આવરણ શું છે?
સૂર્ય ઽ એકાકી ચરતિ ચન્દ્રમા જાયતે પુનઃ । અગ્નિર્ હિમસ્ય ભેષજં ભૂમિર્ આવપનં મહત્
સૂર્ય એકલો ચાલે છે; ચંદ્ર ફરીથી જન્મે છે; અગ્નિ શિયાળાનું દવા છે; પૃથ્વી મહાન આવરણ છે.
કિꣳ સ્વિત્ સૂર્યસમં જ્યોતિઃ કિꣳ સમુદ્રસમꣳ સરઃ । કિꣳ સ્વિત્ પૃથિવ્યૈ વર્ષીયઃ કસ્ય માત્રા ન વિદ્યતે
સૂર્યના પ્રકાશ જેટલું તેજ શું છે? સમુદ્ર જેટલું સરોવર શું છે? પૃથ્વીથી વિશાળ શું છે? અને કોનું માપ જાણી શકાય તેમ નથી?
બ્રહ્મ સૂર્યસમં જ્યોતિર્ દ્યૌઃ સમુદ્રસમꣳ સરઃ । ઇન્દ્રઃ પૃથિવ્યૈ વર્ષીયાન્ ગોસ્ તુ માત્રા ન વિદ્યતે
બ્રહ્મા સૂર્યના પ્રકાશ જેટલું તેજ છે; આકાશ સમુદ્ર જેટલું સરોવર છે; ઇન્દ્ર પૃથ્વીથી વિશાળ છે; ગાયનું માપ જાણી શકાય તેમ નથી.
પૃચ્છામિ ત્વા ચિતયે દેવસખ યદિ ત્વમ્ અત્ર મનસા જગન્થ । યેષુ વિષ્ણુસ્ ત્રિષુ પદેષ્વ્ એષ્ટસ્ તેષુ વિશ્વં ભુવનમ્ આ વિવેશાꣳ૩ઽ
હું તને સમજ માટે પૂછું છું, દેવમિત્ર, જો તું મનથી આ જાણ્યું હોય; જેમાં ત્રણ પગલાંમાં વિષ્ણુની પૂજા થઈ, એમાં આખું જગત પ્રવેશ્યું.
અપિ તેષુ ત્રિષુ પદેષ્વ્ અસ્મિ યેષુ વિશ્વં ભુવનમ્ આવિવેશ । સદ્યઃ પર્ય્ એમિ પૃથિવીમ્ ઉત દ્યામ્ એકેનાઙ્ગેન દિવો ઽ અસ્ય પૃષ્ઠમ્
હું એ જ ત્રણ પગલાંમાં છું, જેમાં આખું જગત પ્રવેશ્યું; હું પૃથ્વી અને આકાશને તરત જ ફેરી આવું છું, આ સ્વર્ગના એક ભાગથી.
કેષ્વ્ અન્તઃ પુરુષ ઽ આ વિવેશ કાન્ય્ અન્તઃ પુરુષે ઽ અર્પિતાનિ । એતદ્ બ્રહ્મન્ન્ ઉપવલ્હામસિ ત્વા કિꣳ સ્વિન્ નઃ પ્રતિ વોચાસ્ય્ અત્ર
કયાંમાં પુરુષ પ્રવેશ્યો? કયાં વસ્તુઓ પુરુષમાં રાખવામાં આવી? બ્રહ્મન, અમે તને આ વિષયમાં પૂછીએ છીએ; તું અમને શું કહેશે?
પઞ્ચસ્વ્ અન્તઃ પુરુષ ઽ આ વિવેશ તાન્ય્ અન્તઃ પુરુષે ઽ અર્પિતાનિ । એતત્ ત્વાત્ર પ્રતિમન્વાનો ઽ અસ્મિ ન માયયા ભવસ્ય્ ઉત્તરો મત્
પાંચમાં પુરુષ પ્રવેશ્યો; એ બધું પુરુષમાં જ રાખવામાં આવ્યું છે; હું તને અહીં શોધું છું, માયાથી નહીં, તું વિચારમાં શ્રેષ્ઠ નથી.
કા સ્વિદ્ આસીત્ પૂર્વચિત્તિઃ કિꣳ સ્વિદ્ આસીદ્ બૃહદ્ વયઃ । કા સ્વિદ્ આસીત્ પિલિપ્પિલા કા સ્વિદ્ આસીત્ પિશઙ્ગિલા
પૂર્વ ઈચ્છા શું હતી? મહાન ઝડપ શું હતી? પિલિપિલા શું હતી? પિશંગિલા શું હતી?
દ્યૌર્ આસીત્ પૂર્વચિત્તિઃ અશ્વઽ આસીદ્ બૃહદ્ વયઃ । અવિર્ આસીત્ પિલિપ્પિલા રાત્રિર્ આસીત્ પિશઙ્ગિલા
આકાશ પૂર્વ ઈચ્છા હતી; ઘોડો મહાન ઝડપ હતો; બકરો પિલિપિલા હતો; રાત પિશંગિલા હતી.
કા ઽ ઈમરે પિશંગિલા કા ઽ ઈં કુરુપિશંગિલા । ક ઽ ઈમ્ આસ્કન્દમ્ અર્ષતિ ક ઽ ઈં પન્થાં વિ સર્પતિ
આ કોણ છે પિશંગિલા? આ કોણ છે કુરુપિશંગિલા? કોણ ડાળ પર કૂદે છે? કોણ રસ્તા પર સરકે છે?
અજારે પિશંગિલા શ્વાવિત્ કુરુપિશંગિલા । શશ આસ્કન્દમ્ અર્ષત્ય્ અહિઃ પન્થાં વિ સર્પતિ
માદ બકરી પિશંગિલા છે, કૂતરો કુરુપિશંગિલા છે. સસલું ડાળ પર કૂદે છે, સાપ રસ્તા પર સરકે છે.
કત્ય્ અસ્ય વિષ્ઠાઃ કત્ય્ અક્ષરાણિ કતિ હોમાસઃ કતિધા સમિદ્ધઃ । યજ્ઞસ્ય ત્વા વિદથા પૃચ્છમ્ અત્ર કતિ હોતાર ઽ ઋતુશો યજન્તિ
એના કેટલા બગાડ છે? કેટલા અક્ષરો છે? કેટલા હોમ છે? કેટલા રીતે અગ્નિ પ્રગટે છે? હું તને યજ્ઞસભામાં પૂછું છું—કેટલા પુરૂહિત ઋતુ પ્રમાણે યજ્ઞ કરે છે?
ષડ્ અસ્ય વિષ્ઠાઃ શતમ્ અક્ષરાણ્ય્ અશીતિર્ હોમાઃ સમિધો હ તિસ્રઃ । યજ્ઞસ્ય તે વિદથા પ્ર બ્રવીમિ સપ્ત હોતાર ઋતુશો યજન્તિ
એના છ બગાડ છે, સો અક્ષરો છે, એંસી હોમ છે, અને ત્રણ સમિધ છે. યજ્ઞસભામાં હું તને કહું છું—સાત પુરૂહિત ઋતુ પ્રમાણે યજ્ઞ કરે છે.
કો ઽ અસ્ય વેદ ભુવનસ્ય નાભિં કો દ્યાવાપૃથિવી ઽ અન્તરિક્ષમ્ । કઃ સૂર્યસ્ય વેદ બૃહતો જનિત્રં કો વેદ ચન્દ્રમસં યતોજાઃ
કોણ જાણે છે જગતનું નાભિ? કોણ જાણે છે આકાશ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ? કોણ જાણે છે સૂર્યનું મહાન મૂળ? કોણ જાણે છે ચંદ્ર ક્યાંથી જન્મ્યો?
વેદાહમ્ અસ્ય ભુવનસ્ય નાભિં વેદ દ્યાવાપૃથિવી ઽ અન્તરિક્ષમ્ । વેદ સૂર્યસ્ય બૃહતો જનિત્રં અથો વેદ ચન્દ્રમસં યતોજાઃ
હું જાણું છું જગતનું નાભિ. હું જાણું છું આકાશ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષ. હું જાણું છું સૂર્યનું મહાન મૂળ, અને હું જાણું છું ચંદ્ર ક્યાંથી જન્મ્યો.