ઉત્સક્થ્યા ઽ અવ ગુદં ધેહિ સમ્ અઞ્જિં ચારયા વૃષન્ । ય સ્ત્રીણાં જીવભોજનઃ
બેઠકમાંથી છુપાયેલ ભાગ નીચે ઉતાર, અને વાછરડો તેને એ જ જગ્યાએ લઈ જાય. એ સ્ત્રીઓ માટે જીવતણારૂપ ભોજન છે.
યકાસકૌ શકુન્તિકાહલગ્ ઇતિ વઞ્ચતિ । આ હન્તિ ગભે પસો નિગલ્ગલીતિ ધારકા
'યકાસકૌ', 'શકુંતિકાહલગ' એમ કહીને એ છેતરપિંડી કરે છે. એ પશુના ગર્ભમાં 'નિગલગલીતિ' અવાજ સાથે ઘા કરે છે.
યકો ઽસકૌ શકુન્તક ઽ આહલગ્ ઇતિ વઞ્ચતિ । વિવક્ષત ઽ ઇવ તે મુખમ્ અધ્વર્યો મા નસ્ ત્વમ્ અભિ ભાષથાઃ
'યકો', 'અસકૌ', 'શકુંતક', 'આહલગ' એમ કહીને એ છેતરપિંડી કરે છે. અધ્વર્યુ, જાણે બોલવા ઈચ્છે છે એમ, તું અમને વધારે ન બોલ.
માતા ચ તે પિતા ચ તે ઽગ્રં વૃક્ષસ્ય રોહતઃ । પ્રતિલામીતિ તે પિતા ગભે મુષ્ટિમ્ અતꣳસયત્
તારી માતા અને પિતા વૃક્ષની ટોચે છે. 'પ્રતિલામિતિ' કહીને, તારા પિતાએ ગર્ભમાં મુઠી દબાવી.
માતા ચ તે પિતા ચ તે ઽગ્રે વૃક્ષસ્ય ક્રીડતઃ । વિવક્ષત ઽઇવ તે મુખં બ્રહ્મન્ મા નસ્ ત્વં વદો બહુ
તારી માતા અને પિતા વૃક્ષની ટોચે રમે છે. બ્રાહ્મણ, જાણે બોલવા ઈચ્છે છે એમ, તું અમને વધારે ન બોલ.
ઊર્ધ્વમ્ એનામ્ ઉચ્છ્રાપય ગિરૌ ભારꣳ હરન્ન્ ઇવ । અથાસ્યૈ મધ્યમ્ એધતાꣳ શીતે વાતે પુનન્ન્ ઇવ
તેણે ઉપર ઉઠાવી, જાણે પહાડ પર ભાર ઉઠાવતો હોય એમ. પછી તેના મધ્યભાગે વૃદ્ધિ થાય, જાણે ઠંડા પવનથી શુદ્ધ થતો હોય એમ.
ઊર્ધ્વમ્ એનમ્ ઉચ્છ્રાપય ગિરૌ ભારꣳ હરન્ન્ ઇવ । અથાસ્ય મધ્યમ્ એજતુ શીતે વાતે પુનન્ન્ ઇવ
એને ઉપર ઉઠાવી, જાણે પહાડ પર ભાર ઉઠાવતો હોય એમ. પછી તેના મધ્યભાગ હલનચલન કરે, જાણે ઠંડા પવનથી શુદ્ધ થતો હોય એમ.
યદ્ અસ્યા ઽ અꣳહુભેદ્યાઃ કૃધુ સ્થૂલમ્ ઉપાતસત્ । મુષ્કાવિદસ્યા ઽ એજતો ગોશફે શકુલાવ્ ઇવ
જ્યારે તેની ગર્ભની પડો જાડી થઈને સ્થિર થાય છે, ત્યારે તેના મુષ્કા ગાયના પગની ઘૂંટણ જેવી હલનચલન કરે છે.
યદ્ દેવાસો લલામગું પ્ર વિષ્ટીમિનમ્ આવિષુઃ । સક્થ્ના દેદિશ્યતે નારી સત્યસ્યાક્ષિભુવો યથા
જ્યારે દેવોએ શોભાયમાન અને પહોળા કટિવાળી સ્ત્રીને પ્રગટ કરી, ત્યારે એના જાંઘ દ્વારા દિશા મળે છે, જેમ સત્યના આંખના ખાડા હોય એમ.
યદ્ધરિણો યવમ્ અત્તિ ન પુષ્ટં પશુ મન્યતે । શૂદ્રા યદ્ અર્યજારા ન પોષાય ધનાયતિ
જ્યારે હરણ જવાર ખાય છે, ત્યારે એ પોતાને ગાય જેટલો પોષિત માનેતો નથી. જેમ શૂદ્ર આર્ય સ્ત્રીનો પ્રેમી બને છે, ત્યારે એ ધન કે પોષણ માટે ઈચ્છતો નથી.
યદ્ધરિણો યવમ્ અત્તિ ન પુષ્ટં બહુ મન્યતે । શૂદ્રો યદ્ અર્યાયૈ જારો ન પોષમ્ અનુ મન્યતે
જ્યારે હરણ જવાર ખાય છે, ત્યારે એ વધારે પોષણ માનેતો નથી. જેમ શૂદ્ર આર્ય સ્ત્રીનો પ્રેમી બને છે, ત્યારે એ એને પોષણ માનેતો નથી.
દધિક્રાવ્ણો ઽ અકારિષં જિષ્ણોર્ અશ્વસ્ય વાજિનઃ । સુરભિ નો મુખા કરત્ પ્ર ણ ઽ આયૂꣳષિ તારિષત્
મેં દધિક્રાવણ, વિજયી અને ઝડપી ઘોડો તૈયાર કર્યો છે. એનું મુખ અમારે સુગંધિત થાય અને એ અમને દીર્ઘ આયુષ્ય સુધી લઈ જાય.
ગાયત્રી ત્રિષ્ટુબ્ જગત્ય્ અનુષ્ટુપ્ પઙ્ક્ત્યા સહ । બૃહત્ય્ ઉષ્ણિહા કકુપ્ સૂચીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા
ગાયત્રી, ત્રિષ્ટુપ, જગતી, અનુષ્ટુપ અને પંક્તિ, સાથે બૃહતી, ઉષ્ણિહ, કકુભ અને સૂચી છંદો તને શાંત કરે.
દ્વિપદા યાશ્ ચતુષ્પદાસ્ ત્રિપદા યાશ્ ચ ષટ્પદાઃ । વિચ્છન્દા યાશ્ ચ સચ્છન્દાઃ સૂચીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા
બે પગવાળા, ચાર પગવાળા, ત્રણ પગવાળા અને છ પગવાળા, અનિયમિત અને નિયમિત છંદો, સૂચી છંદ સાથે તને શાંત કરે.
મહાનામ્ન્યો રેવત્યો વિશ્વા આશાઃ પ્રભૂવરીઃ । મૈઘીર્ વિદ્યુતો વાચઃ સૂચીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા
મહાન, તેજસ્વી, સર્વ દિશાઓ, શક્તિશાળી, વાદળ જેવા અને વીજળી જેવા અવાજો, સૂચી છંદ સાથે તને શાંત કરે.
નાર્યસ્ તે પત્ન્યો લોમ વિચિન્વન્તુ મનીષયા । દેવાનાં પત્ન્યો દિશઃ સૂચીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા
હે પુરુષ, તારી પત્નીઓ બુદ્ધિપૂર્વક તારા વાળ વિંધી આપે; દેવતાઓની પત્નીઓ, દિશાઓ, સૂચી છંદ સાથે તને શાંત કરે.
રજતા હરિણીઃ સીસા યુજો યુજ્યન્તે કર્મભિઃ । અશ્વસ્ય વાજિનસ્ ત્વચિ સિમાઃ શમ્યન્તુ શમ્યન્તીઃ
ચાંદી, હરણ, સીસું અને જૂઆ—all કામથી જોડાય છે. ઘોડાની ચામડી પરના બંધાણાં અને પટ્ટા મજબૂત બાંધવામાં આવે—એવી પ્રાર્થના છે.
કુવિદ્ અઙ્ગ યવમન્તો યવં ચિદ્ યથા દાન્ત્ય્ અનુપૂર્વં વિયૂય । ઇહેહૈષાં કૃણુહિ ભોજનાનિ યે બર્હિષો નમ ઽ ઉક્તિં યજન્તિ
શક્ય છે કે જેઓ જવાર ધરાવે છે, અથવા જવાર પોતે પણ, જેમ ક્રમશઃ પીસાય છે; અહીં, જે યજ્ઞકુશ પર નમન સાથે હવન કરે છે, એમના માટે ભોજન તૈયાર કર.
કસ્ ત્વા છ્યતિ કસ્ ત્વા વિ શાસ્તિ કસ્ તે ગાત્રાણિ શમ્યતિ । ક ઽ ઉ તે શમિતા કવિઃ
કોણ તને કાપે છે? કોણ તને આદેશ આપે છે? કોણ તારા અંગોને બાંધે છે? કોણ છે એ જ્ઞાની, તારો સાચો બંધનાર?
ઋતવસ્ત ઽ ઋતુથા પર્વ શમિતારો વિ શાસતુ । સંવત્સરસ્ય તેજસા શમીભિઃ શમ્યન્તુ ત્વા
ઋતુઓ અને ઋતુ પ્રમાણેના સંધિઓ તને નિયંત્રિત કરે; વર્ષની શક્તિથી અને બંધાણાંથી તને મજબૂત બાંધવામાં આવો.
અર્ધમાસાઃ પરૂꣳષિ તે માસા ઽ આ ચ્છ્યન્તુ શમ્યન્તઃ । અહોરાત્રાણિ મરુતો વિલિષ્ટꣳ સૂદયન્તુ તે
અર્ધમાસો અને તારા અંગો તને બાંધે; માસો તને બાંધતાં કાપે; દિવસ-રાત અને મારુતો તને દબાવે અને તોડી નાખે.
દૈવ્યા ઽ અધ્વર્યવસ્ ત્વા છ્યન્તુ વિ ચ આસતુ । ગાત્રાણિ પર્વશસ્ તે સિમાઃ કૃણ્વન્તુ શમ્યન્તીઃ
દૈવી યજ્ઞકરતાઓ તને કાપે અને નિયંત્રિત કરે; તારા અંગો સંધિ-સ્થળે સીમા બનાવે અને મજબૂત બાંધે.
દ્યૌસ્ તે પૃથિવ્યન્તરિક્ષં વાયુશ્ છિદ્રં પૃણાતુ તે । સૂયસ્ તે નક્ષત્રૈઃ સહ લોકં કૃણોતુ સાધુયા
આકાશ, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને વાયુ તારા ખોલાને પૂરાં કરે; સૂર્ય અને તારાઓ સાથે તારો લોક શુભ બનાવે.
શં તે પરેભ્યો ગાત્રેભ્યઃ શમ્ અસ્ત્વ્ અવરેભ્યઃ । શમ્ અસ્થભ્યો મજ્જભ્યઃ શમ્ વ્ અસ્તુ તન્વૈ તવ
તારા ઉપરના અંગોને શાંતિ મળે, નીચેના અંગોને પણ શાંતિ મળે; હાડકાં અને મજ્જામાં શાંતિ રહે, તારા શરીરમાં શાંતિ રહે.
કઃ સ્વિદ્ એકાકી ચરતિ ક ઽ ઉ સ્વિજ્ જાયતે પુનઃ । કિꣳ સ્વિદ્ધિમસ્ય ભેષજં કિમ્ વ્ આવપનં મહત્
કોણ એકલો ચાલે છે? કોણ ફરીથી જન્મે છે? શિયાળાનું દવા શું છે? મહાન આવરણ શું છે?
સૂર્ય ઽ એકાકી ચરતિ ચન્દ્રમા જાયતે પુનઃ । અગ્નિર્ હિમસ્ય ભેષજં ભૂમિર્ આવપનં મહત્
સૂર્ય એકલો ચાલે છે; ચંદ્ર ફરીથી જન્મે છે; અગ્નિ શિયાળાનું દવા છે; પૃથ્વી મહાન આવરણ છે.
કિꣳ સ્વિત્ સૂર્યસમં જ્યોતિઃ કિꣳ સમુદ્રસમꣳ સરઃ । કિꣳ સ્વિત્ પૃથિવ્યૈ વર્ષીયઃ કસ્ય માત્રા ન વિદ્યતે
સૂર્યના પ્રકાશ જેટલું તેજ શું છે? સમુદ્ર જેટલું સરોવર શું છે? પૃથ્વીથી વિશાળ શું છે? અને કોનું માપ જાણી શકાય તેમ નથી?
બ્રહ્મ સૂર્યસમં જ્યોતિર્ દ્યૌઃ સમુદ્રસમꣳ સરઃ । ઇન્દ્રઃ પૃથિવ્યૈ વર્ષીયાન્ ગોસ્ તુ માત્રા ન વિદ્યતે
બ્રહ્મા સૂર્યના પ્રકાશ જેટલું તેજ છે; આકાશ સમુદ્ર જેટલું સરોવર છે; ઇન્દ્ર પૃથ્વીથી વિશાળ છે; ગાયનું માપ જાણી શકાય તેમ નથી.
પૃચ્છામિ ત્વા ચિતયે દેવસખ યદિ ત્વમ્ અત્ર મનસા જગન્થ । યેષુ વિષ્ણુસ્ ત્રિષુ પદેષ્વ્ એષ્ટસ્ તેષુ વિશ્વં ભુવનમ્ આ વિવેશાꣳ૩ઽ
હું તને સમજ માટે પૂછું છું, દેવમિત્ર, જો તું મનથી આ જાણ્યું હોય; જેમાં ત્રણ પગલાંમાં વિષ્ણુની પૂજા થઈ, એમાં આખું જગત પ્રવેશ્યું.
અપિ તેષુ ત્રિષુ પદેષ્વ્ અસ્મિ યેષુ વિશ્વં ભુવનમ્ આવિવેશ । સદ્યઃ પર્ય્ એમિ પૃથિવીમ્ ઉત દ્યામ્ એકેનાઙ્ગેન દિવો ઽ અસ્ય પૃષ્ઠમ્
હું એ જ ત્રણ પગલાંમાં છું, જેમાં આખું જગત પ્રવેશ્યું; હું પૃથ્વી અને આકાશને તરત જ ફેરી આવું છું, આ સ્વર્ગના એક ભાગથી.