હિરણ્યગર્ભઃ સમ્ અવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિર્ એક ઽ આસીત્ । સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામ્ ઉતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
શરૂઆતમાં એકમાત્ર હિરણ્યગર્ભ ઊભો થયો; એ સર્વ સૃષ્ટિના સ્વામી બન્યો. એણે આ ધરતી અને આકાશને ધારણ કર્યા. હવે, કયા દેવને આપણે આ હવન અર્પણ કરીએ?
ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ । એષ તે યોનિઃ સૂર્યસ્ તે મહિમા । યસ્ તે ઽહન્ત્ સંવત્સરે મહિમા સંબભૂવ યસ્ તે વાયાવ્ અન્તરિક્ષે મહિમા સંબભૂવ યસ્ તે દિવિ સૂર્યે મહિમા સંબભૂવ તસ્મૈ તે મહિમ્ને પ્રજાપતયે સ્વાહા દેવેભ્યઃ
પ્રજાપતિ માટે ઉપયામા સાથે તને ગ્રહણ કરું છું; તું મને પ્રિય છે, સ્વીકારું છું. આ તારો આધાર છે; તારો મહિમા સૂર્ય છે. વર્ષમાં જે તારો મહિમા થયો, મધ્યઆકાશમાં પવનમાં જે તારો મહિમા થયો, આકાશમાં સૂર્યમાં જે તારો મહિમા થયો—એ તારા મહિમાને, પ્રજાપતિને, દેવોને સ્વાહા.
યઃ પ્રાણતો નિમિષતો મહિત્વૈક ઽ ઇદ્ રાજા જગતો બભૂવ । ય ઽ ઈશે ઽ અસ્ય દ્વિપદશ્ ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જે એકમાત્ર સર્વ જડ-ચેતનનો રાજા છે, જે શ્વાસ અને પળકમાં મહાન છે, જે બે પગવાળાં અને ચાર પગવાળાં સર્વ પર શાસન કરે છે—એવા કયા દેવને આપણે આ હવન અર્પણ કરીએ?
ઉપયામગૃહીતો ઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા જુષ્ટં ગૃહ્ણામિ । એષ તે યોનિશ્ ચન્દ્રસ્ તે મહિમા । યસ્ તે રાત્રૌ સંવત્સરે મહિમા સંબભૂવ યસ્ તે પૃથિવ્યામ્ અગ્નૌ મહિમા સંબભૂવ યસ્ તે નક્ષત્રેષુ ચન્દ્રમસિ મહિમા સંબભૂવ તસ્મૈ તે મહિમ્ને પ્રજાપતયે દેવેભ્યઃ સ્વાહા
પ્રજાપતિ માટે ઉપયામા સાથે તને ગ્રહણ કરું છું; તું મને પ્રિય છે, સ્વીકારું છું. આ તારો આધાર છે; તારો મહિમા ચંદ્ર છે. રાત્રિ અને વર્ષમાં જે તારો મહિમા થયો, પૃથ્વી પર અગ્નિમાં જે તારો મહિમા થયો, તારાઓમાં અને ચંદ્રમાં જે તારો મહિમા થયો—એ તારા મહિમાને, પ્રજાપતિને, દેવોને સ્વાહા.
યુઞ્જન્તિ બ્રધ્નમ્ અરુષં ચરન્તં પરિ તસ્થુષઃ । રોચન્તે રોચના દિવિ
તેઓ તેજસ્વી, લાલ ઘોડાને જોડે છે, જે સ્થિર રહેનારાઓની આસપાસ ફરતો રહે છે; આકાશમાં પ્રકાશો ઝગમગે છે.
યુઞ્જન્ત્ય્ અસ્ય કામ્યા હરી વિપક્ષસા રથે । શોણા ધૃષ્ણૂ નૃવાહસા
તેઓ તેની મનપસંદ, પીળા, ઘન ઘાટવાળાં ઘોડાઓને રથ સાથે જોડે છે; લાલ, તાકાતી, લોકો લાવનારા છે.
યદ્ વાતો ઽ અપો ઽ અગનીગન્ પ્રિયામ્ ઇન્દ્રસ્ય તન્વમ્ । એતꣳ સ્તોતર્ અનેન પથા પુનર્ અશ્વમ્ આ વર્તયાસિ નઃ
જ્યારે પવન, જળ અને અગ્નિ આગળ વધે છે, ત્યારે એ ઇન્દ્રનું પ્રિય રૂપ છે—હે સ્તોતાર, આ માર્ગે, તું એ ઘોડાને ફરીથી અમારી પાસે લાવ.
વસવસ્ ત્વાઞ્જન્તુ ગાયત્રેણ છન્દસા । રુદ્રાસ્ ત્વાઞ્જન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન છન્દસા । આદિત્યાસ્ ત્વાઞ્જન્તુ જાગતેન છન્દસા । ભૂર્ ભુવઃ સ્વર્ લાજી3ઞ્ છાચી3ન્ યવ્યે ગવ્યઽ એતદ્ અન્નમ્ અત્ત દેવા ઽ એતદ્ અન્નમ્ અદ્ધિ પ્રજાપતે
વસુઓ તને ગાયત્રી છંદથી અંજવે; રુદ્રો તને ત્રૈષ્ટુભ છંદથી અંજવે; આદિત્યો તને જગતી છંદથી અંજવે. ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ—લાજ, શાક અને દૂધ તારા થાય; દેવો, આ અન્ન ખાઓ; પ્રજાપતિ, તું આ અન્ન ગ્રહણ કર.
કઃ સ્વિદ્ એકાકી ચરતિ ક ઽ ઉ સ્વિજ્ જાયતે પુનઃ । કિꣳ સ્વિદ્ધિમસ્ય ભેષજં કિમ્ વ્ આવપનં મહત્
કોણ ખરેખર એકલો ચાલે છે? કોણ ફરીથી જન્મે છે? આ ઠંડી માટે શું ઔષધ છે? શું છે મોટું આવરણ?
સૂર્ય ઽ એકાકી ચરતિ ચન્દ્રમા જાયતે પુનઃ । અગ્નિર્ હિમસ્ય ભેષજં ભૂમિર્ આવપનં મહત્
સૂર્ય એકલો ચાલે છે; ચંદ્ર ફરીથી જન્મે છે. અગ્નિ આ ઠંડીનું ઔષધ છે; પૃથ્વી મોટું આવરણ છે.
કા સ્વિદ્ આસીત્ પૂર્વચિત્તિઃ કિꣳ સ્વિદ્ આસીદ્ બૃહદ્ વયઃ । કા સ્વિદ્ આસીત્ પિલિપ્પિલા કા સ્વિદ્ આસીત્ પિશઙ્ગિલા
શું હતી પહેલાની ઇચ્છા? શું હતું મોટું બળ? શું હતી પિલિપ્પિલા? શું હતી પિશંગિલા?
દ્યૌર્ આસીત્ પૂર્વચિત્તિઃ અશ્વ ઽ આસીદ્ બૃહદ્ વયઃ । અવિર્ આસીત્ પિલિપ્પિલા રાત્રિર્ આસીત્ પિશઙ્ગિલા
આકાશ હતી પહેલાની ઇચ્છા; ઘોડો હતું મોટું બળ. મેષ હતો પિલિપ્પિલા; રાત્રિ હતી પિશંગિલા.
વાયુષ્ ટ્વા પચતૈર્ અવતુ । અસિતગ્રીવશ્ છાગૈઃ । ન્યગ્રોધશ્ ચમસૈઃ । શલ્મલિર્ વૃદ્ધ્યા । એષ સ્ય રાથ્યો વૃષા । પડ્ભિશ્ ચતુર્ભિર્ એદ્ અગન્ । બ્રહ્માકૃષ્ણશ્ ચ નો ઽવતુ । નમો ઽગ્નયે
વાયુ તને પકાવેલા ભોજનથી રક્ષે; કાળી ગળાવાળા બકરાંથી રક્ષે; વટવૃક્ષના પાત્રોથી રક્ષે; શલમલી વૃક્ષની વૃદ્ધિથી રક્ષે. આ રથનો વાછરડો છે; એ ચાર પગે આવ્યો છે. કાળો બ્રાહ્મણ અમને રક્ષે. અગ્નિને નમન.
સꣳશિતો રશ્મિના રથઃ સꣳશિતો રશ્મિના હયઃ । સꣳશિતો અપ્સ્વ્ અપ્સુજા બ્રહ્મા સોમપુરોગવઃ
રથ દોરડાથી બંધાયેલો છે, ઘોડો દોરડાથી બંધાયેલો છે; જળમાં, જળમાં જન્મેલા વચ્ચે બ્રાહ્મણ છે, સોમપાનમાં શ્રેષ્ઠ છે.
સ્વયં વાજિꣳસ્ તન્વં કલ્પયસ્વ સ્વયં યજસ્વ સ્વયં જુષસ્વ । મહિમા તે ઽન્યેન ન સંનશે
તારી જાતે તું ઘોડા જેવું સ્વરૂપ ધારણ કર; તું પોતે યજ્ઞ કર, પોતે સ્વીકાર. તારો મહિમા બીજાથી કદી ઓછો થતો નથી.
ન વા ઽ ઉ ઽ એતન્ મ્રિયસે ન રિષ્યસિ દેવાꣳ૨ઽ ઇદ્ એષિ પથિભિઃ સુગેભિઃ । યત્રાસતે સુકૃતો યત્ર તે યયુસ્ તત્ર ત્વા દેવઃ સવિતા દધાતુ
તને મૃત્યુ આવતું નથી, તું નાશ પામતો નથી; તું દેવોના સારા માર્ગે જાય છે. જ્યાં સારા કર્મ કરનારાં બેઠાં છે, જ્યાં તારા લોકો ગયા છે, ત્યાં દેવ સવિતા તને સ્થિર કરે.
અગ્નિઃ પશુર્ આસીત્ તેનાયજન્ત સ ઽ એતં લોકમ્ અજયદ્ યસ્મિન્ન્ અગ્નિઃ સ તે લોકો ભવિષ્યતિ તં જેષ્યસિ પિબૈતા ઽ અપઃ । વાયુઃ પશુર્ આસીત્ તેનાયજન્ત સ ઽ એતં લોકમ્ અજયદ્ યસ્મિન્ વાયુઃ સ તે લોકો ભવિષ્યતિ તં જેષ્યસિ પિબૈતા ઽ અપઃ । સૂર્યઃ પશુર્ આસીત્ તેનાયજન્ત સ ઽ એતં લોકમ્ અજયદ્ યસ્મિન્ત્ સૂર્યઃ સ તે લોકો ભવિષ્યતિ તં જેષ્યસિ પિબૈતા ઽ અપઃ
પ્રાણાય સ્વાહા । અપાનાય સ્વાહા । વ્યાનાય સ્વાહા અમ્બે ઽ અમ્બિકે ઽમ્બાલિકે ન મા નયતિ કશ્ ચન । સસસ્ત્ય્ અશ્વકઃ સુભદ્રિકાં કામ્પીલવાસિનીમ્
પ્રાણને સ્વાહા; અપાનને સ્વાહા; વ્યાનને સ્વાહા. હે મા, અંબિકા, અંબાલિકા, કોઈ મને દૂર ન લઈ જાય. શુભ અશ્વકમારી સુભદ્રિકા કાંપિલાવાસિની પાસે જાય.
ગણાનાં ત્વા ગણપતિꣳ હવામહે પ્રિયાણાં ત્વા પ્રિયપતિꣳ હવામહે નિધીનાં ત્વા નિધિપતિꣳ હવામહે વસો મમ । આહમ્ અજાનિ ગર્ભધમ્ આ ત્વમ્ અજાસિ ગર્ભધમ્
હે ગણોના સ્વામી, તને અમે બોલાવીએ છીએ; પ્રિયજનોના પ્રિય, તને અમે બોલાવીએ છીએ; ખજાનાના માલિક, તને અમે બોલાવીએ છીએ. હે વસુ, તું મારો થા. હું ગર્ભ ધારણ કરીને જન્મ્યો છું; તું પણ ગર્ભ ધારણ કરીને જન્મ્યો છે.
તા ઽ ઉભૌ ચતુરઃ પદઃ સમ્પ્ર સારયાવ સ્વર્ગે લોકે પ્રોર્ણુવાથાં વૃષા વાજી રેતોધા રેતો દધાતુ
તમે બંને ચાર પગે ચાલીને આગળ વધો અને સ્વર્ગમાં વિસ્તારો. વાછરડા, ઘોડા અને બીજવાળા, તેઓ બીજ મૂકે.
ઉત્સક્થ્યા ઽ અવ ગુદં ધેહિ સમ્ અઞ્જિં ચારયા વૃષન્ । ય સ્ત્રીણાં જીવભોજનઃ
બેઠકમાંથી છુપાયેલ ભાગ નીચે ઉતાર, અને વાછરડો તેને એ જ જગ્યાએ લઈ જાય. એ સ્ત્રીઓ માટે જીવતણારૂપ ભોજન છે.
યકાસકૌ શકુન્તિકાહલગ્ ઇતિ વઞ્ચતિ । આ હન્તિ ગભે પસો નિગલ્ગલીતિ ધારકા
'યકાસકૌ', 'શકુંતિકાહલગ' એમ કહીને એ છેતરપિંડી કરે છે. એ પશુના ગર્ભમાં 'નિગલગલીતિ' અવાજ સાથે ઘા કરે છે.
યકો ઽસકૌ શકુન્તક ઽ આહલગ્ ઇતિ વઞ્ચતિ । વિવક્ષત ઽ ઇવ તે મુખમ્ અધ્વર્યો મા નસ્ ત્વમ્ અભિ ભાષથાઃ
'યકો', 'અસકૌ', 'શકુંતક', 'આહલગ' એમ કહીને એ છેતરપિંડી કરે છે. અધ્વર્યુ, જાણે બોલવા ઈચ્છે છે એમ, તું અમને વધારે ન બોલ.
માતા ચ તે પિતા ચ તે ઽગ્રં વૃક્ષસ્ય રોહતઃ । પ્રતિલામીતિ તે પિતા ગભે મુષ્ટિમ્ અતꣳસયત્
તારી માતા અને પિતા વૃક્ષની ટોચે છે. 'પ્રતિલામિતિ' કહીને, તારા પિતાએ ગર્ભમાં મુઠી દબાવી.
માતા ચ તે પિતા ચ તે ઽગ્રે વૃક્ષસ્ય ક્રીડતઃ । વિવક્ષત ઽઇવ તે મુખં બ્રહ્મન્ મા નસ્ ત્વં વદો બહુ
તારી માતા અને પિતા વૃક્ષની ટોચે રમે છે. બ્રાહ્મણ, જાણે બોલવા ઈચ્છે છે એમ, તું અમને વધારે ન બોલ.
ઊર્ધ્વમ્ એનામ્ ઉચ્છ્રાપય ગિરૌ ભારꣳ હરન્ન્ ઇવ । અથાસ્યૈ મધ્યમ્ એધતાꣳ શીતે વાતે પુનન્ન્ ઇવ
તેણે ઉપર ઉઠાવી, જાણે પહાડ પર ભાર ઉઠાવતો હોય એમ. પછી તેના મધ્યભાગે વૃદ્ધિ થાય, જાણે ઠંડા પવનથી શુદ્ધ થતો હોય એમ.
ઊર્ધ્વમ્ એનમ્ ઉચ્છ્રાપય ગિરૌ ભારꣳ હરન્ન્ ઇવ । અથાસ્ય મધ્યમ્ એજતુ શીતે વાતે પુનન્ન્ ઇવ
એને ઉપર ઉઠાવી, જાણે પહાડ પર ભાર ઉઠાવતો હોય એમ. પછી તેના મધ્યભાગ હલનચલન કરે, જાણે ઠંડા પવનથી શુદ્ધ થતો હોય એમ.
યદ્ અસ્યા ઽ અꣳહુભેદ્યાઃ કૃધુ સ્થૂલમ્ ઉપાતસત્ । મુષ્કાવિદસ્યા ઽ એજતો ગોશફે શકુલાવ્ ઇવ
જ્યારે તેની ગર્ભની પડો જાડી થઈને સ્થિર થાય છે, ત્યારે તેના મુષ્કા ગાયના પગની ઘૂંટણ જેવી હલનચલન કરે છે.
યદ્ દેવાસો લલામગું પ્ર વિષ્ટીમિનમ્ આવિષુઃ । સક્થ્ના દેદિશ્યતે નારી સત્યસ્યાક્ષિભુવો યથા
જ્યારે દેવોએ શોભાયમાન અને પહોળા કટિવાળી સ્ત્રીને પ્રગટ કરી, ત્યારે એના જાંઘ દ્વારા દિશા મળે છે, જેમ સત્યના આંખના ખાડા હોય એમ.
યદ્ધરિણો યવમ્ અત્તિ ન પુષ્ટં પશુ મન્યતે । શૂદ્રા યદ્ અર્યજારા ન પોષાય ધનાયતિ
જ્યારે હરણ જવાર ખાય છે, ત્યારે એ પોતાને ગાય જેટલો પોષિત માનેતો નથી. જેમ શૂદ્ર આર્ય સ્ત્રીનો પ્રેમી બને છે, ત્યારે એ ધન કે પોષણ માટે ઈચ્છતો નથી.
અગ્નિ પશુ હતો; એના દ્વારા યજ્ઞ કર્યો, એણે એ લોક જીત્યો. જ્યાં અગ્નિ છે, એ લોક તારો થશે; તું એ જીતશે, આ જળ પીજે. વાયુ પશુ હતો; એના દ્વારા યજ્ઞ કર્યો, એણે એ લોક જીત્યો. જ્યાં વાયુ છે, એ લોક તારો થશે; તું એ જીતશે, આ જળ પીજે. સૂર્ય પશુ હતો; એના દ્વારા યજ્ઞ કર્યો, એણે એ લોક જીત્યો. જ્યાં સૂર્ય છે, એ લોક તારો થશે; તું એ જીતશે, આ જળ પીજે.