સંસ્કૃતિના પવિત્ર વૈદિક સમયની વાત છે, જ્યાં સર્વત્ર ઋચાઓ અને યજ્ઞોની ગુંજ હતી. એ સમયે, બ્રહ્માંડના વિવિધ તત્ત્વો અને દેવતાઓને વિવિધ રૂપે સમજવામાં આવતા. આ બધું વૈદિક ઋષિઓએ યજ્ઞ માટે ઈંટની સ્થાપનામાં અને બ્રહ્માંડની રચનામાં જાણ્યું હતું. પ્રથમ, આયોજકોએ સમજાવ્યું કે માથું એટલે વાયઃ, પ્રજાપતિ અને છંદ; ક્ષત્ર પણ વાયઃ છે, માયંદા અને છંદ; આધાર પણ વાયઃ છે, ભગવાન અને છંદ. વિશ્વકર્મા પણ વાયઃ, પરમેષ્ઠિન અને છંદ; નિવાસ પણ વાયઃ, વિવલમ અને છંદ; શક્તિશાળી પણ વાયઃ, વિશાલ અને છંદ. માનવ પણ વાયઃ, તન્દ્રા અને છંદ; વાઘ પણ વાયઃ, અનાધૃષ્ટ અને છંદ; સિંહ પણ વાયઃ, છદી અને છંદ; પશ્ઠવાડ પણ વાયઃ, બૃહતી અને છંદ; વાછરડો પણ વાયઃ, કકુપ અને છંદ; અને બળદ પણ વાયઃ, સતોબૃહતી અને છંદ છે. પછી તેઓએ પશુઓ અને તેમની ઉંમર પ્રમાણે છંદોને જોડ્યાં—પૂંછ વગરના બળદને પંક્તિ, ગાયને જગતી, ત્રણ વર્ષના પશુને તૃષ્ટુપ, બે વર્ષના પશુને વિરાટ, પાંચ વર્ષના પશુને ગાયત્રી, ત્રણ વાછરાવાળી ગાયને ઉષ્ણિક, ચાર વર્ષના પશુને અનુષ્ઠુપ. યજ્ઞની ઇંટ સ્થાપિત કરતી વખતે પ્રાર્થના કરવામાં આવી—"હે ઇન્દ્ર અને અગ્નિ, આ ઈંટને અડગ બનાવો. તેની પીઠ ઉપર તમે આકાશ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષને ધારણ કરો." વિશ્વકર્માને પ્રાર્થના કરવામાં આવી કે એ ઈંટને અંતરિક્ષની પીઠ પર તેજસ્વી અને પ્રસરી રહેલી રીતે બેસાડો, અને એ અંતરિક્ષને આંચ ન આવે એવી રીતે સ્થાપિત કરો. શ્વાસ, પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન, સ્થિરતા અને યથાવિધિ જીવન માટે વાયુની મહિમા અને કલ્યાણથી રક્ષા મળે એવી પ્રાર્થના પણ કરવામાં આવી. પશ્ચિમ, દક્ષિણ, ઉત્તર, પૂર્વ અને મહાદિશાને પણ સ્ત્રૈણ અને પુરૂષ રૂપે સંબોધવામાં આવી—"તૂં રાણી છે, પૂર્વ દિશા; તૂં વિરાટ છે, દક્ષિણ દિશા; તૂં સમ્રાટ છે, પશ્ચિમ દિશા; તૂં નાદની અધિપતિ છે, ઉત્તર દિશા; અને તૂં મહાદિશાની અધિપતિ છે." વિશ્વકર્માની કૃપાથી ઈંટને ફરીથી તેજસ્વી રીતે અંતરિક્ષની પીઠ પર બેસાડવામાં આવી. શ્વાસ, પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન, સ્થિરતા અને પ્રકાશ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવી. વાયુને દેવતા રૂપે સ્વીકારી, અંગિરસને અડગ બેસાડવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવી. નભસ અને नभस्य, વરસાદી ઋતુઓ, અગ્નિની આંતરિક બંધનરૂપ છે. સ્વર્ગ અને પૃથ્વી, જળ અને વનસ્પતિ, અગ્નિઓ અલગથી, શ્રેષ્ઠતા અને નિશ્ચિત વ્રતોથી તૈયાર થાય. સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચે જોડાયેલા અગ્નિઓમાં, આ ઋતુઓ તૈયાર થાય ત્યારે દેવતાઓ એમાં પ્રવેશ કરે છે, જેમ તેઓ ઇન્દ્રમાં કરે છે. એ જ રીતે ઇષા અને ઊર્જા, શરદ ઋતુઓ, અગ્નિની આંતરિક બંધનરૂપ છે. ફરીથી, સર્વ તત્વો અને દેવતાઓની આરાધના સાથે, અંગિરસને સ્થિર બેસાડવામાં આવે છે. યજ્ઞકર્તા પોતાના જીવન, શ્વાસ, દૃષ્ટિ, શ્રવણ, વાણી, મન, આત્મા અને પ્રકાશ માટે રક્ષા અને શક્તિની પ્રાર્થના કરે છે. પછી વિવિધ છંદોની ગણના કરવામાં આવે છે—મા, પ્રમા, પ્રતિમા, અસ્રીવાય, પંક્તિ, ઉષ્ણિક, બૃહતી, અનુષ્ઠુપ, વિરાટ, ગાયત્રી, તૃષ્ટુપ, જગતી. પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, આકાશ, વર્ષ, તારાઓ, વાણી, મન, કૃષિ, સોનુ, ગાય, બકરી, ઘોડા—આ બધું છંદરૂપ છે. અગ્નિ, વાયુ, સૂર્ય, ચંદ્ર, વસુ, રુદ્ર, આદિત્ય, મારુત, સર્વ દેવતાઓ, બૃહસ્પતિ, ઇન્દ્ર, વરુણ—આ બધા દેવતાઓ છે. "તૂં મસ્તક, રાજા, અડગ આધાર, ધારક અને પૃથ્વી છે. જીવન, તેજ, કૃષિ અને કલ્યાણ માટે હું તને સંસ્કૃત કરું છું." "તૂં નિયંત્રણ, રાજા, સંયમ, અડગ, આધાર છે. પોષણ, તેજ, સંપત્તિ અને સમૃદ્ધિ માટે હું તને સંસ્કૃત કરું છું. જગતને ભર, ખાલી જગ્યા ભરી દે, સ્થિર બેસ. ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને બૃહસ્પતિએ તને આ યોનિમાં સ્થાપિત કર્યું છે. પ્રિષ્ણિ ગાયો તેના માટે સોમ તૈયાર કરે છે. દેવોના જન્મ સમયે, સ્વર્ગના ત્રણ તેજસ્વી ક્ષેત્રોમાં કુળો હતા. સર્વ વાણી ઇન્દ્રનું મહિમા કરે છે—જેણે મહાસાગર પર રાજ્ય કર્યું, શ્રેષ્ઠ રથચાલક, અને પુરસ્કારનો સત્ય સ્વામી." પછી બ્રહ્માંડના વિવિધ તત્ત્વો, ગુણો અને સ્તરોની ગણના કરવામાં આવે છે—ત્રણગણી ગતિ, પંદરગણી તેજ, સત્તરગણી આકાશ, એકવીસગણી આધાર, અઢારગણી વહાવટ, ઓગણીસગણી તાપ, છવીસગણી પરત ફેરી, બાવીસગણી તેજ, ત્રેવીસગણી ભેગ, ચોવીસગણી યોનિ, પચ્ચીસગણી ગર્ભ, ઓગણચાલીસગણી તેજ, એકત્રીસગણી ઈચ્છા, ત્રેત્રીસગણી પાય, ચૌત્રીસગણી બ્રધ્ના વ્યાપ્તિ, છત્રીસગણી શિખર, અડતાલીસગણી ફેરવણ, ચારગણી આધાર. આ બધા ગુણો અને સ્તરો વિવિધ દેવતાઓ, છંદો અને તત્ત્વો સાથે જોડાયેલા છે—અગ્નિનો ભાગ, સંસ્કારનું અધિપત્ય, બ્રહ્મનો સ્પર્શ, ત્રિજ્ઞા સ્તુતિ; ઇન્દ્રનો ભાગ, વિષ્ણુનું અધિપત્ય, રાજસત્તાનું સ્પર્શ, પંદરગુણી સ્તુતિ; મનુષ્ય ઋષિઓનો ભાગ, આધારનું અધિપત્ય, ઉત્પત્તિનું સ્પર્શ, સત્તરગુણી સ્તુતિ; મિત્રનો ભાગ, વરુણનું અધિપત્ય, સ્વર્ગનો વરસાદ, વાયુનું સ્પર્શ, એકવીસગુણી સ્તુતિ. વસુઓનો ભાગ, રુદ્રનું અધિપત્ય, ચૌવીસગુણી સ્તુતિ; આદિત્યોનો ભાગ, મારુતનું અધિપત્ય, પચ્ચીસગુણી સ્તુતિ; અદિતીનો ભાગ, પુષણનું અધિપત્ય, ઓગણચાલીસગુણી સ્તુતિ; સવિતૃ દેવનો ભાગ, બૃહસ્પતિનું અધિપત્ય, શુભ દિશાઓનું સ્પર્શ, ચારગુણી સ્તુતિ. જઉ, અર્જ, સંતાન, ઋભુઓ, સર્વ દેવતાઓ, ભૂતમાત્રા, ત્રેત્રીસગુણી સ્તુતિ—આ બધું યજ્ઞમાં સમાવાયું. પછી શિયાળાની બે ઋતુઓ—સહ અને સહસ્ય—અગ્નિની આંતરિક જોડાણરૂપ છે. ફરીથી, સ્વર્ગ, પૃથ્વી, જળ, વનસ્પતિ અને અગ્નિઓ શ્રદ્ધા અને વ્રતપૂર્વક તૈયાર થાય છે. આ ઋતુઓમાં દેવતાઓ ઇન્દ્રની જેમ પ્રવેશ કરે છે, અને અંગિરસને સ્થિર બેસાડવામાં આવે છે. પછી ઋષિઓએ જણાવ્યું—એક સ્તુતિથી સંતાનનું અધ્યયન થયું, પ્રજાપતિ અધિપતિ બન્યા; ત્રણ સ્તુતિથી બ્રહ્માનું સર્જન થયું, બૃહસ્પતિ અધિપતિ; પાંચથી પ્રાણીઓ, સાતથી સાત ઋષિઓ; નવથી પિતૃઓ, અધિતી અધિપતિ; અગિયારથી ઋતુઓ, ઋતુપતિઓ; તેરથી મહિના, વર્ષ અધિપતિ; પંદરથી રાજસત્તા, ઇન્દ્ર અધિપતિ; સત્તરથી ગૃહપશુ, બૃહસ્પતિ અધિપતિ; ઓગણીસથી શૂદ્ર અને આર્ય, દિવસ-રાત અધિપતિ; એકવીસથી એકખુરાવાળા પશુઓ, વરુણ અધિપતિ; ત્રેવીસથી નાના પશુઓ, પુષણ અધિપતિ; પચ્ચીસથી જંગલી પશુઓ, વાયુ અધિપતિ; સત્તાવીસથી સ્વર્ગ-પૃથ્વી વિસ્તૃત, વસુ, રુદ્ર, આદિત્ય ક્રમશઃ અધિપતિ. ઓગણત્રીસથી વૃક્ષો, સોમ અધિપતિ; એકત્રીસથી સંતાન, જઉ અને અર્જ અધિપતિ; ત્રેત્રીસથી પ્રાણીઓ મજબૂત, પ્રજાપતિ સર્વોપરી અધિપતિ. ફરીથી, જગતને ભરી દેવાની, ખાલી જગ્યા ભરી દેવાની અને સ્થિર બેસવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને બૃહસ્પતિએ તને આ યોનિમાં સ્થાપિત કર્યું છે; પ્રિષ્ણિ ગાયો સોમ તૈયાર કરે છે; દેવોના જન્મ સમયે સ્વર્ગના તેજસ્વી ક્ષેત્રોમાં કુળો હતા; સર્વ વાણી ઇન્દ્રનું મહિમા કરે છે. અગ્નિ દેવતાને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે—"હે અગ્નિ, અમારા દુશ્મનોને દૂર કરો, જાતવેદસ, જે હજુ જન્મ્યા નથી તેમને પણ દૂર કરો. અમને સુમધુર વાણીથી બોલો, અમને અહિત ન થાય, અને તારી ત્રિવળી શરણમાં અમે રહેવું જોઈએ." પછી સ્તુતિઓ અને છંદોની ગણના કરવામાં આવે છે—શક્તિ, તેજ, સંપત્તિ, અગ્નિનું વિશિષ્ટ સ્થાન, પાણીમાં નામ, સર્વ દેવતાઓની સ્તુતિ. ઘૃતાર્પણ, સ્તુતિની પીઠ પર બેઠેલા, સંતાન અને સંપત્તિ આપે. પછી વિવિધ છંદોનું વર્ણન થાય છે—એવા, વરિવ, શંભુ, પરિભૂ, આચ્છ, મન, વ્યાચ, સિંધુ, સમુદ્ર, શરીર, કકુપ, ત્રિકકુપ, કાવ્ય, અંકુપ, અક્ષરપંક્તિ, પદપંક્તિ, વિશ્તારપંક્તિ, ક્ષુરો ભ્રાજા. પછી, યજ્ઞના વિવિધ તત્વોને તત્ત્વો અને દેવતાઓ સાથે જોડાય છે—પ્રથમ પગલાં, અનુગામી પગલાં, પૂર્ણ પગલાં, તેજ; ત્રિગુણ, વૃદ્ધિ, વિસ્તરણ, જોડાણ, પ્રગતિ, માર્ગ, ચઢાવ, ગમન; દરેક માટે તે જ તત્વને સ્થાપિત કરાય છે. પછી દિશાઓ સાથે દેવતાઓ અને છંદો જોડાય છે—પૂર્વ દિશામાં રાજસત્તા, વસુઓ દેવતા, અગ્નિ શસ્ત્રાધિપતિ, રથંતર સામન અંતરિક્ષમાં સ્થાપિત થાય છે, ઋષિઓ સ્વર્ગમાં તને પ્રસરે છે, અને યજમાનને સ્વર્ગના શિખરે બેસાડે છે. દક્ષિણ દિશામાં વિરાટ, રુદ્ર દેવતા, ઇન્દ્ર શસ્ત્રાધિપતિ, પંદરગણી સ્તુતિ, પ્રૌગ સ્તુતિ આધાર; પશ્ચિમ દિશામાં સમ્રાટ, આદિત્ય દેવતા, વરુણ શસ્ત્રાધિપતિ, સત્તરગણી સ્તુતિ, વૈરૂપ સામન; ઉત્તર દિશામાં સ્વરાજ, મારુત દેવતા, સોમ શસ્ત્રાધિપતિ, એકવીસગણી સ્તુતિ, વૈરાજ સામન. મહાદિશામાં અધિપત્ની, સર્વ દેવતા, બૃહસ્પતિ શસ્ત્રાધિપતિ, ત્રેત્રીસગણી સ્તુતિ, વૈશ્વદેવ અગ્નિમારુત સ્તુતિ, શાક્વર અને રૈવત સામન. પછી દિશાઓના રક્ષણ માટે દેવતાઓ, રથચાલકો, અપ્સરાઓ, શસ્ત્રો અને अस्त્રોની ગણના થાય છે—પૂર્વમાં હરિકેશ, રથગૃત્સ, પુંજિકસ્થલા, મનુષ્ય શસ્ત્ર; દક્ષિણમાં વિશ્વકર્મા, રથસ્વન, મેનકા, યાતુધાન શસ્ત્ર; પશ્ચિમમાં વિશ્વવ્યચાસ, રથપ્રોત, પ્રમ્લોચંતી, વાઘ શસ્ત્ર. દરેક દિશામાં, દુશ્મનોને તેમની જડામાં મૂકવાનો સંકલ્પ અને રક્ષણની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. આ રીતે, વૈદિક ઋષિઓએ સમગ્ર બ્રહ્માંડ, તત્વો, દેવતાઓ અને યજ્ઞના તત્ત્વોને એકબીજા સાથે જોડીને, સર્વતંત્ર યજ્ઞની સ્થાપના કરી, અને સર્વ માટે કલ્યાણ, પ્રકાશ અને અડગતા માટે પ્રાર્થના કરી.