ઉત્તર તરફથી આવતું સ્વર્ગ અહીં વર્ણવાયું છે. તેનું કાન સૌમન સ્તોત્ર છે, અને શરદ ઋતુ તેનું કાનરૂપ છે. શરદ માટે અનુષ્ટુપ છંદ છે, જે ઐડમ છે. ઐડમ જ મથનકર્તા છે, અને તે એકવીસ ગણાય છે. એકવીસમાંથી વૈરાજ છંદ ઉત્પન્ન થાય છે. વિશ્વામિત્ર એનો ઋષિ છે. પ્રજાપતિ દ્વારા ગ્રહિત થયેલા તારા સાથે હું લોકમાટે કાન ગ્રહણ કરું છું. પછી ઉપરનું ચિંતન આવે છે, જેમાં વાણી તેની માતા છે. હેમંત ઋતુ વાણીની ઋતુ છે, અને પંક્તિ તેનો છંદ છે. પંક્તિ અંત સાથે જોડાયેલ છે, અને તે આગ્રયણ છે. આગ્રયણમાંથી ઓગણત્રીસ ઉત્પન્ન થાય છે, અને એમાંથી શાક્વર તથા રૈવત છંદ આવે છે. વિશ્વકર્મા એના ઋષિ છે. પ્રજાપતિથી ગ્રહિત તારા સાથે હું લોકમાટે વાણી ગ્રહણ કરું છું. આ પછી પૃથ્વીનું સ્તુતિરૂપ વર્ણન છે: “તું દ્રઢ પૃથ્વી છે, દ્રઢ ગર્ભ છે. દ્રઢતાથી, શુભતાથી, દ્રઢ ગર્ભમાં બેસ. યુક્ત ધ્વજ સ્વીકાર. અશ્વિનીકુમારો, જે યજ્ઞકર્તા છે, તેઓ તને અહીં બેસાડે.” “હે ઘૃતસમૃદ્ધ, દયાળુ ગૃહસ્થ, પૃથ્વીની આસન પર આનંદથી બેસ. રુદ્રો અને વસુઓ તારી પ્રશંસા કરે, અને આ પ્રાર્થનાઓનું કલ્યાણ માટે રક્ષણ કરે. અશ્વિનીકુમારો તને અહીં બેસાડે.” “તારી પોતાની શક્તિઓ સાથે, હે કુશળતાના પિતા, દેવોની મહાન કૃપામાં વિજય માટે બેસ. પિતા પুত્રો માટે જેમ શુભકામના રાખે, તેમ તું દયાળુ બની, શરીરથી પ્રવેશ. અશ્વિનીકુમારો તને અહીં બેસાડે.” “તું પૃથ્વીનો તાજો પાવસ છે, તું જલ છે, બધા દેવો તારી સ્તુતિ કરે. સ્તોત્રોથી પુજિત, ઘૃતસમૃદ્ધ, અહીં બેસ. અમને સંતાન અને ધન આપ. અશ્વિનીકુમારો તને અહીં બેસાડે.” “હે આદિત્યો, હું તને પૃથ્વીની પીઠ પર બેસાડું છું, જે મધ્યલોકની આધાર અને સ્તંભ છે, દિશાઓની સ્વામી, લોકોની લહેર, જલકણ. તું વિશ્વકર્મા ઋષિ છે. અશ્વિનીકુમારો તને અહીં બેસાડે.” “શુક્ર અને શુચિ ઉનાળાની ઋતુઓ છે, તું અગ્નિનું આંતરિક બંધન છે. સ્વર્ગ અને પૃથ્વી તૈયાર થાય, જળ અને વનસ્પતિ તૈયાર થાય, અગ્નિઓ અલગથી, શ્રેષ્ઠતા અને દૃઢ પ્રતિજ્ઞા સાથે તૈયાર થાય. સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચે એકતાથી જોડાયેલા અગ્નિઓ, આ ઉનાળાની ઋતુઓ તૈયાર થાય ત્યારે, દેવો ઈન્દ્રની જેમ પ્રવેશ કરે. એ દિવ્યતાથી, હે અંગિરસ, દૃઢ બેસ.” પછી વિવિધ દેવતાઓ, ઋતુઓ અને સ્વરૂપો સાથે અગ્નિ વૈશ્વાનર માટે અશ્વિનીકુમારો બેસાડે એવી પ્રાર્થના થાય છે—વસુઓ, રુદ્રો, આદિત્યો તથા સર્વ દેવો સાથે, દરેક વખતે “અશ્વિનીકુમારો તને અહીં બેસાડે” એમ કહેવામાં આવે છે. પછી પ્રાર્થના આવે છે: “મારો શ્વાસ, અપાન, વ્યાન રક્ષે. મારી દ્રષ્ટિ પૃથ્વી પર વિશાળ પ્રસરે. મારા શ્રવણને ખ્યાતિ મળે. જળને સમૃદ્ધ બનાવ. વનસ્પતિને મજબૂત કર. દ્વિપદ અને ચતુષ્પદ જીવનું રક્ષણ કર. આકાશમાંથી વરસાદ વરસાવ.” પછી વિવિધ પ્રાણીઓ, દિશાઓ અને છંદોની સાથે વાયઃ (પ્રાણ)નું મહાત્મ્ય વર્ણવાય છે—મથક, આધાર, નિવાસ, બળ, પુરુષ, વાઘ, સિંહ, વાછરડા, વાછર, વાછરડી, વગેરે દરેક માટે અલગ છંદ અને નામ આપવામાં આવે છે. “હે ઈન્દ્ર અને અગ્નિ, આ ઇંટને અડગ બનાવો. તેની પીઠથી સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને મધ્યલોકને આધાર આપો.” “વિશ્વકર્મા તને મધ્યલોકની પીઠ પર તેજસ્વી અને વિસ્તૃત રીતે બેસાડે. મધ્યલોકને સ્થિર રાખ, નુકસાન ન કર. સર્વ માટે, શ્વાસ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન, સ્થિરતા અને વ્યવહાર માટે. વાયુ તને મહાનતા અને કલ્યાણથી રક્ષે. એ દિવ્યતાથી, હે અંગિરસ, દૃઢ બેસ.” પછી દિશાઓનું સ્તુતિરૂપ વર્ણન આવે છે: “તું રાણી છે—પૂર્વ દિશા; તું વિરાટ છે—દક્ષિણ દિશા; તું સ્વામી છે—પશ્ચિમ દિશા; તું ધ્વનિનો સ્વામી છે—ઉત્તર દિશા; તું મહાદિશાની સ્વામિની છે.” “વિશ્વકર્મા તને મધ્યલોકની પીઠ પર તેજસ્વી રીતે બેસાડે. સર્વ માટે, શ્વાસ વગેરે માટે પ્રકાશ આપ. વાયુ તારો સ્વામી છે; એ દિવ્યતાથી, હે અંગિરસ, દૃઢ બેસ.” પછી નભસ અને નભસ્ય—વરસાદી ઋતુઓ—અને ઈષા અને ઊર્જા—શરદ ઋતુઓ—અગ્નિના આંતરિક બંધનરૂપ કહેવાય છે. દરેક વખતે, સ્વર્ગ, પૃથ્વી, જળ, વનસ્પતિ, અગ્નિ તૈયાર થાય, અને દેવો ઈન્દ્રની જેમ પ્રવેશ કરે, એવી પ્રાર્થના છે. “એ દિવ્યતાથી, હે અંગિરસ, દૃઢ બેસ.” પછી આત્મા, પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, દ્રષ્ટિ, શ્રવણ, વાણી, મન, આત્મા અને પ્રકાશ માટે રક્ષણ અને સમૃદ્ધિની પ્રાર્થના થાય છે. પછી વિવિધ છંદોની ગણના છે—મા, પ્રમા, પ્રતિમા, અસ્રીવય, પંક્તિ, ઉષ્ણિક, બૃહતી, અનુષ્ટુપ, વિરાટ, ગાયત્રી, તૃષ્ટુપ, જગતી. પછી છંદરૂપે પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, દ્યૌ, વર્ષ, તારાઓ, વાણી, મન, કૃષિ, સોનું, ગાય, બકરી, ઘોડો—આ બધું વર્ણવાયું છે. પછી દેવતાઓનું મહાત્મ્ય આવે છે: અગ્નિ, વાયુ, સૂર્ય, ચંદ્ર, વસુ, રુદ્ર, આદિત્ય, મારુત, સર્વ દેવો, બૃહસ્પતિ, ઈન્દ્ર, વરુણ—આ બધા દેવતાઓ છે. પછી પૃથ્વીને મસ્તક, રાજા, દૃઢ આધાર, ધારક, જીવન, તેજ, કૃષિ અને કલ્યાણ માટે સંસ્કૃત કરવામાં આવે છે. પછી પૃથ્વીનું મહિમા વર્ણવાય છે: “તું નિયંત્રક, રાજા, સંયમક, દૃઢ, આધાર છે. પોષણ, તેજ, ધન, સમૃદ્ધિ માટે હું તને સંસ્કૃત કરું છું. જગતને ભરી દે, ખાલી જગ્યા ભરી દે, દૃઢ બેસ. ઈન્દ્ર, અગ્નિ, બૃહસ્પતિએ તને આ ગર્ભમાં સ્થાપિત કર્યા છે. પ્રિષ્ણિ ગાયો તેના માટે સોમ તૈયાર કરે છે. દેવોના જન્મ સમયે, સ્વર્ગના ત્રણ તેજસ્વી લોકોમાં કુળો હતા. સૌ અવાજોએ ઈન્દ્રનું મહત્ત્વ વધાર્યું, જે સમુદ્રના અધિકારી છે, શ્રેષ્ઠ રથચાલક છે, અને સત્યમાં પુરસ્કારના સ્વામી છે.” પછી વિવિધ ગુણો અને છંદોની ગણના છે—ત્રણગણી, પંદરગણી, સત્તરગણી, એકવીસગણી, આઠરગણી, ઓગણીસગણી, છવીસગણી, બાવીસગણી, તેવીસગણી, ચોવીસગણી, પચ્ચીસગણી, ઓગણત્રીસગણી, એકત્રીસગણી, ત્રેત્રીસગણી, ચોત્રીસગણી, છત્રીસગણી, અઢીચાળીસગણી, ચારગણી. પછી વિવિધ દેવતાઓ, શક્તિઓ, છંદો અને તેમની ભાગીદારીનું વર્ણન છે—અગ્નિ, ઈન્દ્ર, મનુષ્યના ઋષિ, મિત્ર, વરુણ, વસુ, રુદ્ર, આદિત્ય, મારુત, અદિતિ, પૂષણ, સવિતા, બૃહસ્પતિ, જંતુઓ, વગેરે. પછી જૌ, અજૌ, સંતાન, ઋભુ, સર્વ દેવો, પ્રાણીઓ—આ બધું છંદો અને દેવતાઓ સાથે જોડાય છે. પછી શિયાળાની ઋતુઓ સહ અને સહસ્યાનું વર્ણન છે, જે અગ્નિના આંતરિક બંધનરૂપ છે. દરેક વખતે, સ્વર્ગ, પૃથ્વી, જળ, વનસ્પતિ, અગ્નિ તૈયાર થાય, દેવો ઈન્દ્રની જેમ પ્રવેશ કરે, અને “હે અંગિરસ, દૃઢ બેસ” એવી પ્રાર્થના છે. પછી યજ્ઞના વિવિધ સ્તરોનું સર્જન: એક છંદથી સંતાન, ત્રણથી બ્રહ્મા, પાંચથી પ્રાણીઓ, સાતથી સપ્તર્ષિ, નવથી પિતૃઓ, અગિયારથી ઋતુઓ, તેરથી મહિના, પંદરથી રાજસત્તા, સત્તરથી ગૃહપશુ, ઓગણીસથી શૂદ્ર-આર્ય, એકવીસથી એકખુરવાળા પશુ, તેવીસથી નાનાં પ્રાણી, પચ્ચીસથી જંગલના પ્રાણી, સત્તાવીસથી સ્વર્ગ-પૃથ્વી વિસ્તૃત, ઓગણત્રીસથી વૃક્ષો, એકત્રીસથી સંતાન, ત્રેત્રીસથી જીવશક્તિ—દરેક માટે અલગ દેવતા અને અધિપતિ છે. પછી અગ્નિનું સ્તુતિરૂપ વર્ણન છે: “અગ્નિ, અમારા પ્રતિસ્પર્ધીઓને દૂર કરી દે. જાતવેદા, હજુ જન્મ્યા નથી એવા વિરોધીઓને દૂર કરી દે. અમને શુભ વાણીથી બોલ, અમને અહિત ન થવા દે, તારા ત્રિપલ આશ્રયમાં અમને વસવા દે.” પછી પુનઃ, “બળથી, અમારો વિરોધી જન્મે તો દૂર કર, જન્મ્યા નથી એવા વિરોધી પણ દૂર કર. અમને શુભભાવથી બોલ, અમારો કલ્યાણ કર.” પછી છંદોની ગણના અને તેમની વિશેષતાઓ આવે છે—છોળીસપદ, ચૌમાલીશપદ, વગેરે. અગ્નિના એક અંશનું મહિમા, અગ્નિનું નામ જળમાં છે, બધા દેવો તારી સ્તુતિ કરે છે. ઘૃત અર્પણ કરનાર, તું સ્તોત્રની પીઠ પર બેસ, અમને સંતાન અને ધન આપ. પછી વિવિધ છંદોની યાદી છે—એવા, વરિવ, શંભુ, પરિભૂ, આછ, મન, વ્યાચ, સિંધુ, સમુદ્ર, શરીર, કકુપ, ત્રિકકુપ, કાવ્ય, અંકુપ, અક્ષરપંક્તિ, પદપંક્તિ, વિશ્તારપંક્તિ, ક્ષુરો ભ્રાજા. પછી વધુ છંદો: આછ, પ્રચ્છ, સંયચ, વ્યાચ, બૃહચ, રથંતર, નિકાય, વિવધ, ગિર, ભ્રાજ, સંસ્તુપ, અનુષ્ટુપ, વગેરે. પછી વિવિધ તત્વો માટે તત્ત્વોને પ્રેરિત કરવાની પ્રાર્થના છે: “કિરણથી સત્ય માટે સત્ય, વિદાયથી ધર્મ માટે ધર્મ, અનુસરણથી સ્વર્ગ માટે સ્વર્ગ, જોડાણથી મધ્યલોક માટે મધ્યલોક, વિરોધથી પૃથ્વી માટે પૃથ્વી, આધારથી વરસાદ માટે વરસાદ, દિવસના પ્રસરણથી દિવસ માટે દિવસ, રાત્રિના અનુસરણથી રાત્રિ માટે રાત્રિ, ઝડપીથી ધન માટે ધન, ચિહ્ન અને આદિત્યો સાથે આદિત્યો માટે આદિત્યો.” પછી: “સૂત્ર અને સમૃદ્ધિથી સમૃદ્ધિ માટે સમૃદ્ધિ, ગતિ અને શ્રવણથી શ્રવણ માટે શ્રવણ, સહાય અને વનસ્પતિથી વનસ્પતિ માટે વનસ્પતિ, શ્રેષ્ઠ અને શરીરથી શરીર માટે શરીર, આયુષ્ય અને શિક્ષણથી શિક્ષણ માટે શિક્ષણ, વિજય અને તેજથી તેજ માટે તેજ.” આ રીતે, આ પવિત્ર શાસ્ત્રના શ્રેણીબદ્ધ મંત્રો અને સ્તોત્રોમાં, ઋતુઓ, દેવતાઓ, છંદો, તત્વો, પ્રાણીઓ, દિશાઓ અને યજ્ઞના વિવિધ અંગોનું મહાત્મ્ય, તેમનું સ્થાન અને તેમની પરસ્પર સંબંધિતતા ખૂબ જ શ્રદ્ધાપૂર્વક અને શ્રેષ્ઠતાથી વર્ણવાય છે—જ્યાં દરેક તત્વ, દેવતા અને ઋતુ યજ્ઞના મહાન કાર્યમાં પોતાનું સ્થાન ધરાવે છે, અને સર્વ કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.