એક વખતની વાત છે, યજ્ઞના પવિત્ર અવસર પર ઋષિઓ અને દેવતાઓએ વિશિષ્ટ વિધિ આરંભી. તેઓ એક વૃક્ષને સંબોધી પ્રાર્થના કરે છે: “હે વૃક્ષ, તું મજબૂત અને દૃઢ બની રહે, અમારો મિત્ર અને રક્ષક બની, અમને વિજયની પાર ઉતાર. તને વાછરડાની ચામડીથી બાંધવામાં આવ્યો છે, તારી ઉપર જે ઊભો રહે, તેને વિજય પ્રાપ્ત થાય.” આ રીતે, તેઓ વૃક્ષના દૈવી બળને પ્રગટ કરે છે. આ બળ સ્વર્ગ અને ધરતીમાંથી ખેંચવામાં આવે છે, અને વૃક્ષોથી શક્તિ સાંકળવામાં આવે છે. ઇન્દ્રના વજ્ર જેવી શક્તિ, વાછરડાની ચામડીમાં લપેટાયેલી, રથના રૂપમાં યજ્ઞને અર્પણ કરવામાં આવે છે. ઇન્દ્રના વજ્ર, મરુતોની સેનાઓ, મિત્રનો બીજ અને વરુણનું નાભિ—આ બધાને સમર્પિત કરીને, દેવોને રથ હવાલે કરવામાં આવે છે. પછી ઋષિઓ ઢોલને બોલાવે છે: “હે ઢોલ, તું ધ્વનિથી આકાશ અને ધરતી ગુંજાવી દે, તારી પ્રસિદ્ધિ સર્વત્ર ફેલાઈ જાય. ઇન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ સાથે મળીને દુશ્મનોને દૂર હાંકી દે.” ઢોલને ફરીથી પ્રાર્થના કરે છે: “શક્તિ અને ઉર્જાથી ગુંજ, દુ:ખ અને દુર્ભાગ્ય દૂર કર, દુષ્ટતાને દૂર હાંકી દે. તું તો ઇન્દ્રની મુઠ્ઠી છે—મજબૂતીથી ગુંજ.” પછી ઢોલને સ્પષ્ટ સંકેત આપવા વિનંતી કરે છે: “તારી અવાજ વારંવાર પાછી આવે, અમારાં રથચાલકો, ઇન્દ્રની કૃપાથી, ઘોડા લઈને વિજયશાળી બની આગળ વધે.” આ યજ્ઞમાં વિવિધ પ્રાણીઓ અને વસ્તુઓ વિવિધ દેવતાઓને સમર્પિત થાય છે: કાળી ગરદનવાળું અગ્નિનું, ચિતરેલું સરસ્વતીનું, ભેંસ મેશીનું, કથ્થઈ સોમનું, કાળો પૂષણનું, રાખોડી પીઠવાળું બૃહસ્પતિનું, ચિતરેલું વિશ્વદેવોનું, લાલ ઇન્દ્રનું, ધબકું મરુતોનું, મિશ્ર રંગનું ઇન્દ્ર-અગ્નિનું, લટકતાં હોઠવાળાં સાવિતૃ અને વરુણના, કાળું એકસિતિનું, અને ધબકું પેટ્વાનું. પછી, અગ્નિને લાલ ખુરવાળું વાછરડો, અનીકવતને લાલ પગવાળું વાછરડો, લટકતાં હોઠવાળાં સાવિતૃ અને પૂષણને, ચાંદીના નાભિવાળાં વિશ્વદેવોને, ધબકું તૂપરુને, ચિતરેલું મરુતોને, કાળું અગ્નિને, બકરો સરસ્વતીને, ભેંસ મેશીને, ધબકું વરુણને અર્પણ થાય છે. યજ્ઞ વિધિમાં વિવિધ છંદો અને અર્પણો પણ દેવતાઓને સમર્પિત થાય છે: અગ્નિને ગાયત્રી છંદ, રાથંતરાને આઠ પાત્રનું અર્પણ, ઇન્દ્રને ત્રિષ્ટુપ છંદ, બર્હતને અગિયાર પાત્રનું અર્પણ, સર્વ દેવોને જગતી છંદ, વરુપને બાર પાત્રનું અર્પણ, મીત્ર-વરુણને અનુષ્ટુપ છંદ, વૈરાજને પોષણ, બૃહસ્પતિને પંક્તિ છંદ, શાકવરાને ચરુ, સવિતાને ઉષ્ણિછંદ, રૈવતને બાર પાત્રનું અર્પણ, પ્રજાપતિ, અદિતિ તથા વિષ્ણુપત્નીને ચરુ, અગ્નિ વૈશ્વાનરને બાર પાત્રનું અર્પણ, અનુમતિને આઠ પાત્રનું અર્પણ. આ પછી, દેવ સવિતારને પ્રાર્થના થાય છે: “હે દૈવી સવિતાર, યજ્ઞને પ્રેરણા આપ, યજમાનને શુભતા માટે પ્રેર. દૈવી ગંધર્વ, જે સંકેતો ધરાવે છે, તે અમારા સંકેતોને શુદ્ધ કરે. વાણીના સ્વામી અમને બળ આપે.” પછી, સવિતારના દિવ્ય તેજનું ધ્યાન કરવામાં આવે છે: “તે સર્વોત્તમ પ્રકાશ છે, તે અમારાં વિચારોને પ્રેરણા આપે.” પછી, સવિતારને વિનંતી કે, “અમારા તમામ દુ:ખ દૂર કર, અને જે શુભ છે, તે અમને આપ.” સવિતારને ફરીથી બોલાવવામાં આવે છે: “હે વસુના વૈભવના વિતરણહાર, સર્વ મનુષ્યોને જોનાર, અમે તને બોલાવીએ છીએ.” પછી, વિવિધ વર્ણ અને વ્યવસાયના લોકો વિવિધ ગુણ અને કર્મ માટે નિર્ધારિત થાય છે: બ્રાહ્મણ બ્રાહ્મણત્વ માટે, ક્ષત્રિય રાજસત્તા માટે, વૈશ્ય મરુતો માટે, શૂદ્ર તપ માટે, ચોર અંધકાર માટે, નાયકહંતો નરક માટે, દુષ્ટ પુરુષ પાપ માટે, લોહાર વેચાણ માટે, વેશ્યા ઇચ્છા માટે, માગધ જાતિ બહારના માટે. આ રીતે, નૃત્ય માટે વાર્તાકાર, ગીત માટે ગાયક, નિયમ માટે રાજકર્તા, દુ:ખ માટે વિદૂષક, રમુજ માટે જોકર, હાસ્ય માટે હાસ્યકાર, આનંદ માટે સ્ત્રીસંગી, પ્રસન્નતા માટે કન્યાપુત્ર, બુદ્ધિ માટે રથનિર્માતા, સ્થિરતા માટે સutar. પોતtery તપ માટે, લોહાર જાદુ માટે, જ્વેલર સૌંદર્ય માટે, વણકર શુભતા માટે, તીર્થયાત્રા માટે તીરનિર્માતા, શસ્ત્ર માટે ધનુષ્યનિર્માતા, કાર્ય માટે દોરાનિર્માતા, ભાગ્ય માટે દોરી વણનાર, મૃત્યુ માટે શિકારી, વિનાશ માટે કુતરા વાળનાર. નદીઓ માટે માછીમાર, વન્ય પ્રાણીઓનો શિકારી નિષાદ, મનુષ્યમાં વાઘ સમાન ક્રૂર, ગંધર્વ-અપ્સરાઓ માટે બહારનો, સેવકો માટે પાગલ, નાગદેવતાઓ માટે ઘરવિહિન, જુગારીઓ માટે છેતરપિંડી, જુગાર ન રમનાર માટે રાક્ષસ, દૈત્ય માટે બેંસ ફાડનાર, તાંત્રિક માટે કાંટાવાળો. મિલન માટે પરપુરુષ, ઘર માટે પરપુરુષ, દુ:ખ માટે ત્યાગેલો, વિનાશ માટે દ્રોહી, દુર્ભાગ્ય માટે નિર્જન સ્ત્રીનો પતિ, પ્રાયશ્ચિત માટે કુશળ, જ્ઞાન માટે સ્મૃતિકાર, કામના માટે પ્રેમી, રંગ માટે અનુસરી, બળ માટે સહાયક. અપંગતા માટે કૂબડો, આનંદ માટે બૌના, બારણાં માટે લંગડો, ઊંઘ માટે આંધળો, અધર્મ માટે બહેરો, શુદ્ધિ માટે વૈદ્ય, જ્ઞાન માટે તારાજોત, શિક્ષા માટે પ્રશ્નકર્તા, વધુ શિક્ષા માટે પુછપરછક, સીમા માટે ન્યાયાધીશ. હાથીઓ માટે હાથીવાળો, ઝડપ માટે ઘોડાવાળો, પોષણ માટે ગવાળ, બળ માટે ઘેટાવાળો, ઉર્જા માટે બકરાવાળો, ખોરાક માટે ખેડૂત, પીણું માટે શરાબ બનાવનાર, શુભતા માટે ગૃહસ્થ, સમૃદ્ધિ માટે ખજાનچی, દેખરેખ માટે અધિકારી. પ્રકાશ માટે લાકડાવાળો, તેજ માટે અગ્નિપ્રજ્વાલક, બલિદાન માટે યજ્ઞકર્તા, સમૃદ્ધિ માટે સેવા આપનાર, સર્વોચ્ચ લોક માટે સહાયક, દેવલોક માટે દૂત, માનવલોક માટે ઘોષક, સર્વ લોક માટે સહાયક, પાછા ફરવા માટે પીસનાર, બુદ્ધિ માટે કપડાં ધોળનાર, ઇચ્છા માટે રંગનાર. સત્ય માટે છુપાયેલ ચોર, શત્રુહંતન માટે ગુપ્તચર, ભેદ માટે વ્યવસ્થાપક, દેખરેખ માટે અધિકારી, બાળક માટે સહાયક, સમૃદ્ધિ માટે ભટકનાર, સ્નેહ માટે મીઠું બોલનાર, સુરક્ષા માટે ઘોડા પાળનાર, સ્વર્ગલોક માટે દૂધ દોહનાર, સર્વોચ્ચ લોક માટે સહાયક. ક્રોધ માટે દહનકર્તા, રોષ માટે દોડનાર, શિસ્ત માટે બાંધનાર, શોક માટે પીછો કરનાર, કલ્યાણ માટે મુક્તિકર્તા, ખીલ માટે ત્રિકોણ, તેજ માટે મનથી ઘડાયેલો, આચરણ માટે કાજલ લગાવનાર, વિનાશ માટે કવર બનાવનાર, સંયમ માટે દોરી. વર્ષ માટે ફરતો, અર્ધવર્ષ માટે અજન્મા, વર્તમાન વર્ષ માટે વિદાય લેતો, ભૂતકાળ વર્ષ માટે વિદાય પામેલો, વર્ષ માટે જૂનો, વર્ષ માટે સફેદ વાળવાળો, ઋભુઓ માટે ચામડી જોડનાર, સાધ્યાઓ માટે ચામડી ખેંચનાર. હ્રદ માટે માછીમાર, સ્થિર જળ માટે રહેવાળો, દળદળ માટે સેવક, કાંસના વન માટે કાંસ કાપનાર, સુકા પ્રદેશ માટે નાવિક, પાર ઉતારવા માટે નાવિક, ઘાટ માટે પાર કરનાર, મુશ્કેલ સ્થળ માટે ખાણકામ કરનાર, ગુંજતા સ્થળ માટે પાંદડાવાળો, ગુફા માટે શિકારી, ઢાળ માટે પીસનાર, પર્વતો માટે કિમ્પુરુષ. કુરુપ માટે પૌલ્કસ, રંગ માટે સોનાર, તોલ માટે વેપારી, સાંજ માટે ગ્લાવિન, સર્વ જીવો માટે રાખવાળો, સમૃદ્ધિ માટે જાગતા, દુ:ખ માટે ઊંઘ, દુ:ખ માટે અપવાદક, વૃદ્ધિ માટે દંભી, વિવાદ માટે વિભાજક. જુગારના રાજા માટે જુગારી, વિજયી પાંસા માટે નવા પાંસા, ત્રીજા પાંસા માટે ગોઠવનાર, ચોથા પાંસા માટે વધુ ગોઠવનાર, ઉછળી પડનાર માટે સભામાં થંભાવાળો, મૃત્યુ માટે ગાય ઘાતક, અંત માટે ગાય મારનાર, ભૂખ માટે ભિક્ષુક, દુષ્ટતા માટે ભટકી રહેલો ગુરુ, પાપ માટે પર્વતોમાં રહેવાળો. પ્રતિધ્વનિ માટે ચીસ પાડનાર, અવાજ માટે ભુંકનાર, અંત માટે બોલક, અનંત માટે મૌન, અવાજ માટે ઢોલ વગાડનાર, મહાનતા માટે વીણા વગાડનાર, રડનાર માટે વાંસળી વગાડનાર, નીચ અવાજ માટે શંખ વગાડનાર, જંગલ માટે વનવાસી, બીજું જંગલ માટે અગ્નિ પ્રગટાવનાર. રમુજ માટે વેશ્યા, હાસ્ય માટે વિદૂષક, યાદવ માટે ચિતરેલો, ગામ માટે લેખાપાલ, ઘોષણા માટે ઘોષક, મહાનતા માટે વીણાવાદક, હાથથી મારનાર માટે વાંસળી વગાડનાર, નૃત્ય અને આનંદ માટે ઝાંઝ વગાડનાર. અગ્નિ માટે સ્થૂળ, ધરતી માટે આસન પથરાવનાર, વાયુ માટે બહારનો, વાયુમંડળ માટે બાંસવાળો, આકાશ માટે ખોદનાર, સૂર્ય માટે પીળો ઘોડો, તારાઓ માટે જીવાત, ચંદ્ર માટે કોઢવાળો, દિવસ માટે સફેદ પીળા આંખવાળો, રાત્રિ માટે કાળી પીળા આંખવાળી. આઠ પ્રકારના વિકલાંગો પ્રાપ્ત થાય છે: બહુ ઊંચા, બહુ નાનાં, બહુ જાડાં, બહુ પાતળાં, બહુ સફેદ, બહુ કાળા, બહુ ટકલા, બહુ વાળવાળા. એ શૂદ્ર કે બ્રાહ્મણ નથી—એ પ્રજાપતિના છે. માગધ, વેશ્યા, જુગારી, નિર્વીર્ય—આ પણ શૂદ્ર કે બ્રાહ્મણ નથી, એ પણ પ્રજાપતિના છે. પછી, બ્રહ્માંડના મહાન પુરુષનું વર્ણન થાય છે: એ પુરુષના હજાર માથા, હજાર આંખો અને હજાર પગ છે. એ સર્વત્ર વ્યાપી છે અને પૃથ્વીથી દસ આંગળ ઊંચો ઊભો છે. આ સમગ્ર જગત એ પુરુષ છે—જે હતું અને જે થવાનું છે. એ અમરત્વનો સ્વામી છે, જે અન્નથી વૃદ્ધિ પામે છે. એનું મહિમા એવો છે, પણ એ પુરુષ તો એથી પણ વિશાળ છે. સર્વ જીવો એના ચોથા ભાગ છે; ત્રણ ચોથા સ્વર્ગમાં અમર છે. એના ત્રણ ચોથા ભાગ ઉપર ઉઠી ગયા; એક ચોથો ભાગ ફરીથી અહીં જન્મ્યો. એમાંથી એ સર્વ દિશામાં વ્યાપ્યો—જે ખાય છે અને જે નથી ખાતું તેમાં. એમાંથી વિરાટ જન્મ્યો, અને વિરાટમાંથી પુરુષ. જન્મીને એ પૃથ્વીથી આગળ અને પાછળ વ્યાપી ગયો. યજ્ઞમાંથી, જે સંપૂર્ણ અર્પિત થયો હતો, ઘી એકત્રિત થયું. એમાંથી પશુઓ—આકાશના, જંગલના અને ગામના—પેદા થયા. આ યજ્ઞમાંથી ઋચ અને સામન સ્તુતિઓ જન્મી, છંદો જન્મ્યા અને યજુસ પણ જન્મ્યું. એમાંથી ઘોડા અને બન્ને પંક્તિઓવાળા દાંતવાળા પ્રાણીઓ, ગાયો, બકરા અને ભેંસો જન્મ્યા. એ યજ્ઞને પવિત્ર કુશ પર છાંટવામાં આવ્યો, જે આરંભે જન્મેલો પુરુષ હતો. એ યજ્ઞથી દેવતાઓ, સાધ્યા અને ઋષિઓએ યજ્ઞ કર્યો. આ રીતે, સર્વજગતના સર્જન અને યજ્ઞની પવિત્રતા, દરેક જીવ-જંતુ, કર્મ, અને દેવતાઓના મહિમા સાથે, ઋષિઓએ યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો.