પ્રાચીન કાળમાં, જયારે પ્રથમ જન્મનો રડકો અવાજ ઊઠ્યો, એ અવસર કે તો મહાસાગરથી કે તો પ્રલયના જળથી ઉદ્ભવ્યો હતો. એ સમયે, બાજના પાંખો અને ઘોડાના વલ્ગા તથા વેદનાના બય ઘોડાની બાહુઓ એ જન્મને મહાન અને વંદનીય બનાવતી હતી. ઘોડાનો જન્મ એ સર્વોત્કૃષ્ટ માનવામાં આવ્યો—યમએ તેને આપ્યો, ત્રિતાએ તેનું આયુષ્ય વધાર્યું, ઇન્દ્ર એ પ્રથમ ઘોડા પર આરૂઢ થયો. ગાંધીર્વએ તેની વલ્ગા પકડી અને વસુઓએ તેને સૂર્યમાંથી બહાર લાવ્યો. એ ઘોડો, એ યમ છે, એ આદિત્ય છે, એ ત્રિતા છે, જે ગુપ્ત વ્રત ધરાવે છે. એ સોમ સાથે જોડાયેલો છે પણ અલગ પણ છે. કહેવાય છે કે એના ત્રણ બંધન સ્વર્ગમાં છે, ત્રણ બંધન જળમાં છે અને ત્રણ બંધન મહાસાગરમાં છે. હે ઘોડા, જ્યાં તારો સર્વોચ્ચ જન્મસ્થાન છે, ત્યાં વરુણ તને મુક્ત કરે એવી પ્રાર્થના છે. અહીં તને શુદ્ધિ આપવાની જગ્યાઓ છે, અહીં તારા ખુરની આરામસ્થળીઓ છે. અહીં મેં તારી શુભ વલ્ગાઓ જોઈ છે, જેને ઋતના રક્ષકો રક્ષે છે. મારા મનથી મેં તારી આત્માને ઓળખી છે, જેમ પંખી દિવસમાં ઊંચે ઉડે છે. મેં તારો મસ્તક જોયું છે, હે પાંખવાળો, જે સહેલાઈથી ચાલે છે અને ધૂળમાં પ્રયત્ન કરે છે. અહીં મેં તારો સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ જોયું છે, ગાયના પગ પાસે એ પુરસ્કાર મેળવવા માટે તું પ્રયત્નશીલ છે. જ્યારે કોઈ મર્ત્ય તારા દાનનો આનંદ માણે છે, ત્યારે તું વનસ્પતિઓનું સેવન કરે છે, હે ઘોડા. પછી તારા પાછળ રથ ચાલે છે, તારા પાછળ યોદ્ધા, તારા પાછળ ગાયો, અને રાજાઓનું સૌભાગ્ય. તારા પાછળ જ સંઘો તારી મિત્રતા શોધે છે; તારા પાછળ જ દેવતાઓએ તારી શક્તિ માપી છે. આ ઘોડો, જેના સોનાના શિંગ છે, જેના પગ મન જેટલા ઝડપી છે—એના પાછળ ઇન્દ્ર ચાલે છે. દેવતાઓ એના યજ્ઞમાં આવે છે, કારણ કે એ જ પ્રથમ ઘોડા પર આરૂઢ થયો હતો. આ ઘોડાઓ દુધાળાં છે, મધ્યમાં કોમળ વાળ ધરાવે છે, મજબૂત વાળવાળાં છે—દિવ્ય છે. હંસોની જેમ એ બધા એકસાથે પ્રયત્ન કરે છે, જ્યારે ઘોડાઓ સ્વર્ગમાર્ગે દોડે છે. તારો શરીર ઉડવા માટે આતુર છે, હે ઘોડા; તારો આત્મા પવન જેવો છે, વલ્ગા લઈ જાય છે. તારા શિંગો વ્યાપક છે અને અનેક જંગલોમાં એ ગર્જના સાથે ગમે છે. ઝડપી ઘોડો આજ્ઞા તરફ આગળ વધે છે, મનમાં તેજસ્વી અને દૈવી કૃપાથી ઝળહળતો છે. એના નાભિરૂપે બકરો આગળ લઈ જવાય છે અને એની પાછળ ગાયકોએ ગાન આરંભ્યું છે. એ સર્વોચ્ચ આસન તરફ આગળ વધે છે, પિતા-માતા નજીક આવે છે. આજે એ દેવતાઓને સૌથી પ્રિય છે; પછી એ ઉપાસકને ઇચ્છિત ફળ આપે છે. આજે, માનવના ઘરમા, હે જાતવેદસ અગ્નિ, તું દેવતાઓની પૂજા કર. હે વિદ્વાન, મિત્ર અને વરુણને અહીં લાવ; તું સંદેશવાહક, ઋષિ અને ચેતન છે. હે તનૂનપાત, જે ઋતના માર્ગે ચાલે છે, જેને મધ અને મીઠી જીભથી અભિષેક કરવામાં આવે છે, અમારા મન અને પ્રાર્થનાઓથી અમે યજ્ઞ પ્રગટાવીએ છીએ; દેવોમાં અમારા યજ્ઞને સફળ કર. ચાલો, અમે નરશંસની મહિમાનું યજ્ઞથી સ્તુતિ કરીએ, જે પૂજનીય છે, જેના વિદ્વાન અને શુદ્ધ દેવતાઓ બંને પ્રકારના અર્પણનો આનંદ માણે છે. હે અગ્નિ, તું વંદનીય અને પૂજનીય છે, વસુઓ સાથે અહીં આવ. દેવોનો મહાન પુત્ર, તું શ્રેષ્ઠ પૂજારી છે; યથાયોગ્ય યજ્ઞથી તું દેવતાઓની પૂજા કર. પૂર્વ દિશાનું કુશાસન પૃથ્વી પર પથરાયું છે, દિવસની શરૂઆતમાં શ્રેષ્ઠ સ્થાન છે. એ વિશાળ અને ઉત્તમ આસન છે, દેવો માટે, અદિતિ માટે આનંદદાયક આરામસ્થાન છે. વિશાળ અને તેજસ્વી દેવીઓ, પતિઓ માટે શૃંગાર પધરાવીને, અહીં બેસે. દિવ્ય દ્વારો, મહાન અને સર્વસમાવિષ્ટ, દેવો માટે સુલભ બની રહો. મધુર આરામ આપનાર પૂજાયુક્ત છે; ઉષા અને રાત્રિ પોતાના સ્થાન પર એકસાથે બેસે. દિવ્ય મંડપમાં મહાન અને તેજસ્વી સ્ત્રીઓ તેજસ્વી આભૂષણ ધારણ કરે છે. દેવપુત્રો, પ્રથમ અને વાક્પટુ, યજ્ઞને માપે છે, ગાયકોને પ્રેરણા આપે છે અને પૂર્વ દિશામાં પ્રકાશ દર્શાવે છે. ભારતી, ઇડા અને ત્રણેય દેવી સરસ્વતી, અમારા યજ્ઞમાં પધારો, અને અમને કલ્યાણ આપો. જેમણે પોતાના સ્વરૂપોથી આકાશ અને પૃથ્વી, બંને માતાઓને ભરી દીધા છે, આજે, હે પૂજારી, એ સર્વોપાસ્ય દેવત્વષ્ટાને અહીં યથાવિધી પૂજો. વનસ્પતિ દેવ અગ્નિ, જે પોતાનામાં સ્થિર છે, યોગ્ય સમયે દેવો માટે અર્પણ ગોઠવે. એ સ્વાદિષ્ટ અર્પણ મધ અને ઘી સાથે ભોગવે. અગ્નિ, નવા જન્મેલા, યજ્ઞને માપે છે અને દેવોના નેતા બને છે. પૂજારીના આદેશે અને સત્યવાણીથી, દેવો સ્વાહા સાથે અર્પણનો આનંદ માણે. અજુઆણાઓ માટે સંકેતરૂપ, તું મર્ત્ય માટે શોભા છે, અનાડંબિત માટે નહીં. તું ઉષાઓ સાથે જન્મેલો છે. જેમ મેઘધનુષ્યનું સ્વરૂપ હોય છે, તેમ શસ્ત્રધારી શાંતિથી યુદ્ધસ્થળે પહોંચે છે; અવિદ્ધ શરીરથી વિજય મેળવે—કવચની મહિમા એને રક્ષા કરે. ધનુષ્યથી અમે ગાયો જીતીએ, ધનુષ્યથી યુદ્ધ જીતી લઈએ, ધનુષ્યથી કઠિન સ્પર્ધાઓ પરાસ્ત કરીએ, ધનુષ્ય દુશ્મનના ઇચ્છાને નિષ્ફળ કરે—અમારે સર્વ દિશાઓમાં વિજય મળે. ધનુષ્યની ડોરી, જાણે બોલે છે તેમ, કાન પાસે આવે છે, અને પોતાના પ્રિય સાથીને અંકલાવે છે; સ્ત્રી જેવી, એ ખેંચાયેલા ધનુષ્યમાંથી તીર સાથે વિખેરાય છે. આ બે, સ્ત્રી જેવી, માતા પોતાના બાળકને છાતી પર રાખે તેમ, જ્યારે છોડાય ત્યારે દુશ્મનને ઘાયલ કરે; ધનુષ્યની ડોરીઓ, ઝણઝણાટ સાથે, શત્રુઓને વિખેરી નાખે છે. એ અનેક પિતાઓ છે, અનેક પુત્રો ધરાવે છે; યુદ્ધભૂમિ પર ભેગા થઈને કાર્ય કરે છે; તૂણિર, તીરો અને સમગ્ર સેના, પીઠ પર બાંધીને, વિજયી બને છે. રથ પર ઊભેલો કુશળ સારથી ઘોડાઓને જ્યાં ઇચ્છે ત્યાં લઈ જાય છે; વલ્ગાઓ પ્રેરણાની મહિમા દર્શાવે છે અને મન પાછળથી એ દિશામાં ચાલે છે. મજબૂત ઘોડાઓ રથ સાથે ઉગ્ર અવાજ કરે છે; શત્રુઓ સામે પોતાના ખુરથી આગળ વધે છે, યુદ્ધમાં દુશ્મનને વિખેરી નાખે છે. રથનું ગતિ એનું અર્પણ છે, જ્યાં શસ્ત્રો અને કવચ રાખવામાં આવે છે; ત્યાં અમે હંમેશા આનંદથી, એકસાથે, રથને પામી શકીએ. પૂર્વજો, દ્રઢ અને પરાક્રમી, જેઓ અમૃતપાન સાથે બેઠા, દુઃખ સહન કરતા, શક્તિશાળી, ઊંડા વિચારી, વિવિધ સેનાઓ સાથે, તીરોમાં કુશળ, અડગ, સત્યવીર, વિશાળ અને વિજયી હતા. બ્રાહ્મણ પૂર્વજો, સોમ જેવાં સૌમ્ય, સ્વર્ગ અને પૃથ્વી અમારે માટે શુભ અને નિર્દોષ રહે, પૂષણ અમને દુઃખથી બચાવે, હે ઋતનિષ્ઠ, અમને રક્ષા કર—દુશ્મન અમારો રાજ ન કરે. પશુ પાંખવાળું છે, તેનો દાંત એનું શસ્ત્ર છે; વાછરડાની ચામડીથી બાંધેલો, છોડાતા ઉડી જાય છે; જ્યાં માણસો ભેગા થાય છે, ત્યાં તીરો અમને રક્ષા આપે. અમને શક્તિથી ઘેરી લો, અમારું શરીર પથ્થર જેવું મજબૂત રહે; સોમ અમારો પક્ષ લે, અદિતિ અમને રક્ષા આપે. ઘોડાઓના જાંઘ હલનચલન કરે છે, તેમના કટિ અથડાય છે; વિદ્વાન ઘોડાઓમાંથી જન્મે છે—યુદ્ધમાં ઘોડાઓને પ્રેરિત કરો. સર્પ જેવો, પોતાની કટિથી ઘેરી રાખે છે, ધનુષ્યની ડોરી હાથને ઘેરી લે છે, તીરને રોકે છે; કુશળ ધનુર્ધર, સર્વ ઉપાયો જાણે છે, એ માણસને સર્વ બાજુથી રક્ષા કરે. આ રીતે, ઋગ્વેદના આ પવિત્ર મંત્રોમાં ઘોડા, રથ, યજ્ઞ, દેવતાઓ અને યુદ્ધના શસ્ત્રોનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે—દિવ્ય શક્તિઓ, પૂર્વજો અને મનુષ્યના સાહિત્ય અને યજ્ઞના સંગઠન દ્વારા, સંસારની કલ્યાણકામના અને રક્ષણ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.