એક સમયે, યજ્ઞના પાવન પ્રસંગે, ઋષિએ વિવિધ દેવતાઓ અને પ્રકૃતિના તત્વો માટે વિવિધ પ્રાણીઓ અને પંખીઓનું સમર્પણ કર્યું. અગ્નિ માટે, જે અનેક રૂપે પ્રગટ થાય છે, તેમણે મારુતોમાંથી પ્રથમ જન્મેલો પ્રાપ્ત કર્યો; ગરમી લાવનારા મારુતો માટે સવાતી, ગૃહસ્થ મારુતો માટે બષ્કિહા, રમતાં મારુતો માટે મિશ્રિત, તથા પોતાના સ્વરૂપ ધરાવતા મારુતો માટે અનુગામી પ્રાપ્ત કર્યા. આમાં જે ગતિશીલ માનવામાં આવે છે, તે છે: ઇન્દ્ર-અગ્નિનું યુગલ, શૃંગધારી, મહેન્દ્ર, અને વિશ્વકર્માના અનેક રૂપ ધરાવનારા દેવતા. ધૂમ્ર, પીળા રંગના પંખીઓ પિતૃઓને સમર્પિત છે, ખાસ કરીને જેમણે સોમ પાન કર્યો છે; પીળા રંગના પિતૃઓ, જેઓ બર્હિષ પર બેસે છે; કાળા-પીળા રંગના પિતૃઓ, જેમને અગ્નિએ ભસ્મ કર્યા છે; અને કાળા-ચિત્તીદાર પંખીઓ ત્ર્યમ્બકને અર્પિત છે. આ ગતિશીલ પંખીઓમાં શૂનાસીરાના, વાયુના સફેદ, અને સૂર્યના સફેદ પંખીઓનો સમાવેશ થાય છે. ઋતુઓ અનુસાર પણ પંખીઓનું સમર્પણ થાય છે: વસંત માટે તિતર, ઉનાળે ટીટોડી, વરસાદમાં તીતર, શરદમાં બટેર, શિયાળે કાગડા, અને હિમપ્રવાહમાં કાલા કાગડા. સમુદ્ર માટે શિશુમાર, પર્જન્ય માટે દેડકા, જળ માટે માછલી, મિત્ર માટે કુલિપય પંખી, અને વરુણ માટે મગરનું સમર્પણ થાય છે. સોમ માટે હંસ, વાયુ માટે સાદ, ઇન્દ્ર-અગ્નિ માટે તિતર, મિત્ર માટે પંખી, વરુણ માટે લાલ-પાંખવાળું પંખી અર્પિત થાય છે. અગ્નિ માટે કઠોળ, વનવૃક્ષો માટે ઘુવડ, અગ્નિ-સોમ માટે નિલકંઠ, અશ્વિની માટે મોર, મિત્ર-વરુણ માટે કબૂતર અર્પિત થાય છે. સોમ માટે ટીટોડી, ત્વષ્ટા માટે કૌલિકા પંખી, ગૌશાળાઓ માટે દેવપત્નીઓના પંખી, અગ્નિ-ગૃહપતિ માટે પારુષણ પંખી સમર્પિત છે. દિવસ માટે ફાખતા, રાત્રિ માટે સીચાપૂ, દિવસ-રાતના સંધિ માટે જતુ, મહિનો માટે દાત્યુહા, અને વર્ષ માટે મહાવ્યાઘ્ર પંખી અર્પિત થાય છે. પૃથ્વી માટે ઉંદર, અંતરિક્ષ માટે પાંચ નકુલ, આકાશ માટે છૂછંદર, દિશાઓ માટે નકુલ અને ગંધક, અને ઉપદિશાઓ માટે ધારી નકુલ અર્પિત છે. વસુઓ માટે કૃત્ય, રુદ્ર માટે ચિત્તીદાર હરણ, આદિત્યો માટે ન્યંકુ હરણ, સર્વદેવો માટે ચિત્તીદાર કૃત્ય, સાધ્યો માટે કુલુંગા હરણ સમર્પિત છે. ઈશાન માટે પરશ્વત પ્રાણી, મિત્ર માટે ગાય, વરુણ માટે મહિષ, બૃહસ્પતિ માટે જંગલી બળદ, ત્વષ્ટા માટે ઊંટ અર્પિત થાય છે. પ્રજાપતિ માટે મનુષ્ય, હસ્તિ માટે હાથી, વાક માટે પંખી, ચક્ષુ માટે માખી, શ્રોત્ર માટે મધમાખી અર્પિત થાય છે. પ્રજાપતિ-વાયુ માટે ગૌ-મૃગ, વરુણ માટે જંગલી મેષ, યમ માટે કૃષ્ણમૃગ, નરપતિ માટે વાંદરો, વાઘ માટે લાલ ગાય, ઋષભ માટે જંગલી ગાય, તેજસ્વી શ્યેન માટે બટેર, નીલકંઠ માટે કીડી, સમુદ્ર માટે શિશુમાર, હિમાલય માટે હાથી અર્પિત છે. મોર પ્રજાપતિને, ઘુવડ હલિક્ષણને, વૃષદંશ ધાત્રીને, બગલા દિશાઓને, કોકિલ અગ્નિને, કલવિંક લોહિતાહિને, પુષ્કરસાદ ત્વષ્ટાને અને સાદ વાકને અર્પિત છે. સોમ માટે કુલુંગા હરણ, વન માટે જંગલી બકરો, નકુલ માટે નકુલ, શાક માટે પૌષણા પંખી, ગિધડ માટે મોર, ઇન્દ્ર માટે જંગલી ગાય, પિદ્વા માટે ન્યંકુ હરણ, કક્કટા માટે કાંકડો, અનુમતિ માટે પ્રતિશ્રુત્કા પંખી, ચક્રવાક માટે લાલ પંખી અર્પિત છે. અગ્નિ માટે બલાકા બગલો, સૃજય માટે શારગ પંખી, મૈત્ર માટે શયાણ્ડક, સરસ્વતી માટે શારી, શ્વાન માટે પુરુષવાક, પૃથ્વી માટે વાઘ, પૃદાકુ માટે વરુ, મન્યુ માટે તુતિયાં, સરસ્વતી માટે શુક, મનુષ્ય માટે પુરુષવાક પંખી અર્પિત થાય છે. પર્જન્ય માટે સુપર્ણ, દર્વિદ માટે આતિર્વાહસ, વાયુ માટે ગિધ, અગ્નિ માટે કલવિંક, ત્વષ્ટા માટે પુષ્કરસાદ, વાક માટે બગલો, અંતરિક્ષ માટે પ્લવ પંખી, નદીઓના સ્વામી માટે માછલી અને મદગુ, દ્યાવાપૃથ્વી માટે કચ્છપ અર્પિત છે. ચંદ્ર માટે પુરુષમૃગ, કાલકા માટે ગુહ, વનપતિઓ માટે દાર્વાઘાટ પંખી, સાવિતૃ માટે કૃકવાકુ, વાતા માટે હંસ, મકર માટે નાક્ર, અકૂપાર માટે કુલિપય પંખી, હ્રિ માટે શલ્પ પંખી અર્પિત છે. દિવસ માટે ઍણી, રાત્રિ માટે દેડકો, તિતર માટે ઉંદર, અશ્વિની માટે સાપ, રાત્રિ માટે કાળો, જતુ માટે રીંછ, અન્ય જન માટે સુશિલિકા પંખી, વિષ્ણુ માટે જહાકા પંખી અર્પિત છે. અર્ધમાસ માટે અન્યવાપા પંખી, મોર માટે ઋષ્ય, ગંધર્વ માટે સુપર્ણ, જળ માટે ઉંદ, મહિનો માટે કચ્છપ, કુન્ડૃણાચી માટે લાલ માછલી, અપ્સરા માટે ગોલટ્ટિકા પંખી, યમ માટે અસિત પંખી અર્પિત છે. ઋતુ માટે વર્ષાહૂ પંખી, છૂછંદર માટે ઉંદર, પિતૃઓ માટે માન્થાલા પંખી, વસુ માટે અજગર, કબૂતર માટે તિતર, સસલું માટે ઘુવડ, નિૃતિ-વરુણ માટે જંગલી મેષ અર્પિત છે. આદિત્યો માટે શ્વિત્ર પંખી, તેજસ્વી માટે ઊંટ, મતી માટે ગિધ, વન માટે સૃમર, રુદ્ર માટે ચિત્તીદાર હરણ, કુટરુર માટે ક્વયી પંખી, ઘોડા માટે દાત્યુહા પંખી, કામ માટે પિકા પંખી અર્પિત છે. વિશ્વદેવો માટે ગેંડો, કર્ણ માટે કાળો કૂતરો, તારક્ષુ માટે ગધેડો, રાક્ષસો માટે રીંછ, ઇન્દ્ર માટે વરાહ, મારુતો માટે સિંહ, પિપ્પક માટે કૃકલાસા પંખી, શસ્ત્ર માટે શકુની, સર્વદેવો માટે ચિત્તીદાર કૃત્ય અર્પિત છે. પછી, યજ્ઞના અંગો અને અવયવો પણ વિવિધ તત્વોને સમર્પિત થયા: દહીં સાથે શાદં પંખી, દાંતના મૂળ સાથે અવકા વનસ્પતિ, જવાર સાથે માટી, દાંત સાથે તેગા વનસ્પતિ, સરસ્વતી સાથે જીભનું ટોચ, જીભનું મૂળ ઉવુલા સાથે, રુચિ કે પેલેટ જડબાથી, પાણી મોઢાથી, પુરૂષ અંગ વૃષણથી, આદિત્યો દાઢીથી, માર્ગ ભ્રૂથી, દ્યાવાપૃથ્વી પાંપણથી, વીજળી પાંપણના વાળથી, સફેદ રંગ સ્વાહાને, કાળો રંગ સ્વાહાને, ઉપરની પાંપણ અવરોધ, નીચેની પાંપણ અવરોધ. પવન શ્વાસ-પ્રશ્વાસથી, નાસિકા આવાગમનથી, નીચેનું હોઠ શુભથી, ઉપરનું તેજથી, અંદરનું ઓછા તેજથી, બહારનું સ્થાનથી, માથું મોજથી, મગજ વીજળીથી, કાન શ્રવણથી, પાણીઘળું ગળાથી, સૂકું ગળું મનથી, ગળું અદિતીથી, માથું નિૃતિથી, જોરદાર અવાજથી, શ્વાસ વાળથી, ઢગલો શરીરથી જોડાયેલ છે. મચ્છરો વાળથી, ઇન્દ્ર નિદ્રાથી, બૃહસ્પતિ પંખીના વસવાટથી, કચ્છપ શંખથી, પગ ઘૂંટણથી, રીંછ પિંડળીથી, તિતર ઝડપથી, યાત્રા હાથથી, અરણિ દાંતથી, અગ્નિ હાથથી, પુષણ હાથથી, અશ્વિની ખભાથી, રુદ્ર હાહાકારથી જોડાયેલા છે. શરીરના ભાગોનું વિભाजन પણ દેવતાઓમાં થાય છે: પ્રથમ ભાગ અગ્નિ, બીજું વાયુ, ત્રીજું ઇન્દ્ર, ચોથું સોમ, પાંચમું અદિતિ, છઠ્ઠું ઇન્દ્રાણિ, સાતમું મારુત, આઠમું બૃહસ્પતિ, નવમું અર્યમન, દસમું ધાતુ, અગિયારમું ઇન્દ્ર, બારમું વરુણ, ત્રયોદશમ યમને અર્પિત છે. બીજી વિધિ પ્રમાણે: પ્રથમ ભાગ ઇન્દ્ર-અગ્નિ, બીજું સરસ્વતી, ત્રીજું મિત્ર, ચોથું જળ, પાંચમું નિૃતિ, છઠ્ઠું અગ્નિ-સોમ, સાતમું સર્પ, આઠમું વિષ્ણુ, નવમું પુષણ, દસમું ત્વષ્ટા, અગિયારમું ઇન્દ્ર, બારમું વરુણ, ત્રયોદશમ યમીને, દક્ષિણ ભાગ દ્યાવાપૃથ્વીને, ઉત્તર ભાગ સર્વદેવોને અર્પિત છે. ખભા મારુતોને, પ્રથમ સર્વદેવોને, બગલ રુદ્રને, બીજું આદિત્યોને, ત્રીજું વાયુને, પૂંછ અગ્નિ-સોમને, જાંઘ કઋંચને, ખભા ઇન્દ્ર-બૃહસ્પતિને, ઘૂંટણ મિત્ર-વરુણને, પિંડળી આક્રમણને, શક્તિ સ્થૂરને, ચામડી કુષ્ટને અર્પિત છે. પુષણ માટે ગુદા, અંધ માટે મોટી આંતરડી, સર્પ માટે ગુદા, ભ્રમણશીલ માટે આંતરડું, જળ માટે મૂત્રાશય, પુરૂષ માટે વૃષણ, ઝડપી માટે લિંગ, સંતાન માટે વીર્ય, કાગડાઓ માટે પિત્ત, વિસર્જન માટે ગુદા, ઘુવડ માટે વિસર્જન અર્પિત છે. ઇન્દ્રનું કૂંપળ, અદિતિનું બળ, દિશાઓના ખભા, અદિતિનું આરોગ્ય, વાદળના હૃદય, અંતરિક્ષ ફેફસા, આકાશ પેટ, ચક્રવાકા કિડની, પર્વતો પળી, પથ્થરો પેનક્રિયાસ, વાવટા ગ્રંથિ, ધારા પિત્ત, સરોવર યકૃત, સમુદ્ર પેટ, વૈશ્વાનર રાખ માટે અર્પિત છે. આનંદ નાભિ, સ્થિરતા રસ, જળ ઉષ્ણતા, કિરણ બિંદુ, ધૂંધ ગરમી, ઠંડક ચરબી, શબનમ આંખના પાણી, ગર્જના રસો, સ્નાયુ રક્ષા, રંગીન અંગો, તારાઓ રૂપ, પૃથ્વી ચામડી—આ બધું જુમ્બકને અર્પિત છે. આ સર્વ સર્જનના આરંભે, સુવર્ણ અંડજ જન્મ્યો; એ સર્વનો એકમાત્ર સ્વામી થયો. એણે પૃથ્વી અને આ આકાશની સ્થાપના કરી—એવા દેવતાને આપણે કુંસું અર્પણ કરીએ? એ સર્વ શ્વાસ લેતાં અને પલક મારતાં જીવોનાં રાજા છે, જગતના શાસક છે—એવા દેવતાને આપણે કુંસું અર્પણ કરીએ? એ, જેણે પર્વતો અને મહાસાગર, દિશાઓ અને ભુજાઓ પોતાના મહિમાથી વ્યાપી લીધા છે—એવા દેવતાને આપણે કુંસું અર્પણ કરીએ? જે આત્મા, બળ આપે છે, જેને સર્વ દેવતાઓ સ્વામી તરીકે પૂજે છે, જેણે અમરત્વ અને મૃત્યુ બંને પોતાની છાયામાં રાખ્યા છે—એવા દેવતાને આપણે કુંસું અર્પણ કરીએ? અમે પ્રાર્થના કરીએ છીએ કે ચારેય દિશાઓથી શુભ વિચારો અમારી પાસે આવે, અવરોધ વિના, નવી અને સર્જનાત્મક. દેવતાઓ દિન-પ્રતિદિન અમારું રક્ષણ કરે, અમને વૃદ્ધિ આપે અને અમને દુઃખથી બચાવે. દેવતાઓની કૃપા અમારે રહે, તેમનું દાન અમને પાછું મળે, અમે તેમના મૈત્રીને પ્રાપ્ત કરીએ અને અમને આયુષ્ય મળે—એવી આશીર્વાદમય પ્રાર્થના સાથે યજ્ઞ પૂર્ણ થાય છે.