પ્રાચીન યજ્ઞકર્મની પાવન વિધિ આરંભે, યજમાન શ્રદ્ધાપૂર્વક સર્વદેવતાઓને અર્પણ માટે ઘોડાને પવિત્ર જળથી છાંટે છે—પ્રજાપતિ માટે, ઇન્દ્ર અને અગ્નિ માટે, વાયુ માટે, અને સર્વ દેવતાઓ માટે આ છાંટણી સ્વીકાર્ય થાય છે. ઘોડાને નુકસાન પહોંચાડવાની ઈચ્છા રાખે તે કોઈ પણ Ster, માનવ હોય કે કૂતરો, તેમને વરુણ દેવ દંડ આપે છે. પછી, અગ્નિ, સોમ, જળના આનંદ, સવિતૃ, વાયુ, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, બૃહસ્પતિ, મિત્ર અને વરુણ—આ દરેક દેવ માટે 'સ્વાહા' ઉચ્ચારાય છે. યજ્ઞકર્મના વિવિધ અવસ્થાઓ અને ભાવનાઓ—જેમ કે હિંકાર કરનાર, જવાબ આપનાર, રડનાર, પોકારનાર, સુગંધ, સુગંધ ગ્રહણ કરનાર, બેઠેલા, નજીક બેઠેલા, એકઠા થનાર, ઉછળનાર, સૂઈ જનાર, જાગનાર, ખેંચનાર, ગમન કરનાર, ઉપસ્થિત રહેનાર, અને યાત્રા પર નીકળનાર—દરેક માટે પણ 'સ્વાહા' અર્પાય છે. આ રીતે, સર્વ ક્રિયાઓ—જવું, દોડવું, દૂર હટાવવું, ઉછળવું, મૂળવત થવું, ઊભા થવું, વળવું, કંપાવું, સાંભળવું, જોવું, ખાવું, પીવું, મૂત્રવિસર્જન, અને કરેલું—આ બધું યજ્ઞમાં પવિત્ર થાય છે. પછી, યજમાન દેવ સવિતૃના દિવ્ય તેજ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે—'અમે ભગવાન સવિતૃના આરાધ્ય પ્રકાશ પર ધ્યાન ધરીએ છીએ; તે અમારો બુદ્ધિપ્રેરક બને.' સવિતૃ દેવના સુવર્ણ હસ્તો અને દેવયાત્રાના માર્ગવિદ્તા રૂપે સમ્માનપૂર્વક આહ્વાન થાય છે. તેમની મહાન બુદ્ધિ, દયાળુ દાનશક્તિ અને સર્વજ્ઞતા માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે; અમે તેમની કૃપા, જ્ઞાન અને અમૃત સમાન પાન માટે ઇચ્છા રાખીએ છીએ. પછી અગ્નિ દેવને જાગૃત કરવા, તેમની અમરતા અને યજ્ઞહવનના દૂત સ્વરૂપે આમંત્રણ આપવામાં આવે છે—'અગ્નિ, અમારા હવનને દેવોમાં પહોંચાડો.' અગ્નિ, દેવદૂત, યજ્ઞકર્મ પૂર્ણ કરે છે અને દેવોને આમંત્રિત કરે છે. શુદ્ધિકર્તા અગ્નિએ સૂર્યની ઉત્પત્તિ કરી છે, પોતાના બળથી જળ વિતરણ કર્યું છે, ગૌઓમાં આનંદિત થયા છે અને પુરંધિ સાથે પ્રસન્ન થયા છે. યજ્ઞ માટે છાંટાયેલા ઘોડાને પણ બિરદાવવામાં આવે છે—'તમે માતાના બળથી મહાન, પિતાના બળથી શક્તિશાળી, ઘોડા, યાન, અશ્વ, સેનાપતિ, મુસાફર અને બાળક તરીકે ઓળખાતા છો; આદિત્યોની રક્ષા માટે આવો.' દેવતાઓ ઘોડાની યથાયોગ્ય રક્ષા કરે છે, અને અહીં આનંદ, સ્થિરતા અને આત્મસ્થિરતા રહે—'સ્વાહા'ની પુનરાવૃત્તિ સાથે. પછી કાય, કસમૈ, કતમસ્મૈ, મન, પ્રજાપતિ, ચેતના, જ્ઞાતા, આદિત્ય, સરસ્વતી, પૂષણ, ત્વષ્ટા, વિષ્ણુ વગેરે અનેક દેવતાઓ અને શક્તિઓને 'સ્વાહા'થી અર્પણ કરવામાં આવે છે. દરેક મનુષ્યે દૈવી નેતૃત્વની મિત્રતા મેળવવી જોઈએ, સૌએ ધન માટે પ્રયત્ન કરવો જોઈએ, અને સમૃદ્ધિ માટે યશ પસંદ કરવો જોઈએ—'સ્વાહા'. યજમાન માટે શુભ આશીર્વાદ માગવામાં આવે છે—'બ્રાહ્મણ કુળમાં વિદ્વાન બ્રાહ્મણ, રાજવંશમાં શૂરવીર રથિક, દુધારુ ગાય, બળવાન વાછરડો, ઝડપી ઘોડો, રથ ચલાવતી સ્ત્રી, વિજયી યુવાન, સભામાં વિજયી અને બળવાન પુત્ર જન્મે. વાંછિત વરસાદ પડે, વનસ્પતિ ફળે, અને આપણું કલ્યાણ તથા જીવનનિર્વાહ સુનિશ્ચિત થાય.' પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, દૃષ્ટિ, શ્રવણ, વાણી, મન—આ સર્વ ઈન્દ્રિયો માટે પણ 'સ્વાહા' અર્પાય છે. દશ દિશાઓ અને ઉપર-નીચે દિશાઓ, જળના વિવિધ સ્વરૂપો, પવન, ધૂમ્ર, વાદળ, વરસાદ, વીજળી, ગુર્જર, ઝાકળ—આ બધાને પણ 'સ્વાહા' અર્પાય છે. આગ, સોમ, ઇન્દ્ર, પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, દિસાઓ, તારાઓ, રાત્રિ-દિવસ, માસ, ઋતુ, વર્ષ, સ્વર્ગ-પૃથ્વી, ચંદ્ર, સૂર્ય, કિરણો, વસુ, રુદ્ર, આદિત્ય, મારુત, વૃક્ષો, ફૂલો, ફળો, ઔષધિઓ—આ સર્વને પણ 'સ્વાહા' અર્પાય છે. આગળ, અસુ, વસુ, વિભુ, વિવસ્વાન, ગણપતિ, અધિપતિ, ચંદ્ર, પ્રકાશ, દિવસના સ્વામી—આ સર્વને પણ 'સ્વાહા' અર્પાય છે. માધવ, માધવ, શુક્ર, શુચિ, નભસ્ય, ઊર્જા, સહ, તપસ્ય, અંહસ્પતિ—આ સર્વને પણ અર્પણ થાય છે. યજ્ઞ દ્વારા પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન, સમાન, દૃષ્ટિ, શ્રવણ, વાણી, મન, આત્મા, બ્રહ્મ, પ્રકાશ, સ્વર્ગ, પીઠ અને યજ્ઞ—આ બધું સ્થિર થાય છે, 'સ્વાહા' સાથે. એક, બે, શત, સહસ્ર, ઉષા અને સ્વર્ગ માટે પણ 'સ્વાહા' અર્પાય છે. પછી, સર્જનના આરંભે માત્ર 'હિરણ્યગર્ભ' જ પ્રગટ થયા—તેમણે સર્વ જન્મેલા પર અધિપતિપદ પ્રાપ્ત કર્યું, પૃથ્વી અને આકાશને ધારણ કર્યા—'આવા કયા દેવને આપણે આ અર્પણ કરીએ?' એવી પુછપરછ થાય છે. પછી, પ્રજાપતિ માટે ઉપયામા વિધિથી યજ્ઞદ્રવ્ય સ્વીકારાય છે—'આ તમારું ગર્ભસ્થાન છે; સૂર્ય તમારો મહિમા છે; વર્ષ, વાયુ, સૂર્યમાં જે મહિમા થયો, તે પ્રજાપતિને, દેવોને 'સ્વાહા''. પછી, જે દ્રવ્ય અને ચેતન, ચાલતું અને અચળ, શ્વાસ અને પલકનામાં મહાન છે, બે પગ અને ચાર પગ પર જે રાજા છે—'આવા કયા દેવને આપણે આ અર્પણ કરીએ?' પુછાય છે. પછી ફરી, ચંદ્રના મહિમા, રાત્રિ, વર્ષ, પૃથ્વી પર અગ્નિ, તારાઓ અને ચંદ્રમાં જે મહિમા થયો, તે પ્રજાપતિને 'સ્વાહા' અર્પાય છે. યજ્ઞમાં તેજસ્વી, લાલ ઘોડાને યુક્ત કરવામાં આવે છે, જે સ્થિર રહેનારને ગમે છે; આકાશમાં પ્રકાશ ફેલાય છે. તેની ઈચ્છનીય, વાળ ધરાવતી, લાલ ઘોડાઓને રથ સાથે જોડાય છે, જે પુરુષોને લાવે છે. પછી, જ્યારે વાયુ, જળ અને અગ્નિ આગળ વધે છે, ત્યારે ઈન્દ્રના પ્રિય સ્વરૂપને પધારવા માટે, ગાયકને વિનંતી થાય છે—'આ પંથથી ઘોડાને પાછા લાવો.' વસુઓ ગાયત્રી છંદથી, રુદ્રો તૃષ્ટુપથી, આદિત્યો જગતી છંદથી ઘોડાને અભિષેક કરે છે. ભૂર, ભુવઃ, સ્વઃ—આ અન્ન, લાવણ્ય અને દૂધ—દેવતાઓ માટે હોય; 'પ્રજાપતિ, આ અન્ન ગ્રહણ કરો.' પછી પ્રશ્ન થાય છે—'કોણ એકલો ગમન કરે છે? કોણ પુનઃ જન્મે છે? આ ઠંડીનું ઉપાય શું? મહાન આવરણ શું છે?' ઉત્તર મળે છે—'સૂર્ય એકલો ગમન કરે છે; ચંદ્ર પુનઃ જન્મે છે; અગ્નિ આ ઠંડીનો ઉપાય છે; પૃથ્વી મહાન આવરણ છે.' આ રીતે, યજ્ઞમાં સર્વ દેવ, દિશા, તત્વ, ઈન્દ્રિયો, જીવનશક્તિ, અને સમગ્ર વિશ્વના મહિમા અને રક્ષણ માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પણ કરવામાં આવે છે—આ સર્વ યજ્ઞ પાવન અને સર્વલોકહિત માટે સમર્પિત થાય છે.