ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠି ଦୟାଳୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦେବମନ୍ଦଳୀ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିର ବିନାଶକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ, ଯାହା ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦରୁ ଉପରେ ଉଠିବା ପ୍ରୟାସକୁ ବାଧା ଦେଉଥିଲା, ଓ ଏହି ବିପଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ ଅବଶ୍ୟ ହରିବେ ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବମାତା ଅଦିତି, ଯିଏ ଦିବ୍ୟ ଜଗତର ଶାସକ ଓ ଅଟୁଟ ନିୟମରେ ଅଟଳ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ ରାଜାମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବେ ବୋଲି ଅନୁରୋଧ ହେଲା। ତାପରେ ସୋମ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅନନ୍ୟ ସ୍ନେହରେ ଆହ୍ୱାନ କରାଗଲା, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ଦୟା ଦେବତାମାନେ ଚାହିଲେ, ଏବଂ ପାପୀ ଓ ଧର୍ମବିରୋଧୀମାନେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ନିହତ ହେଉନ୍ତି ବୋଲି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେବତା, ତୁମେ ତୁମ ପଦଦ୍ୱାରା କଞ୍ଜୁସ ଓ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦୂର କର, କାରଣ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ କେହି ଟିକିପାରିବେ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ପିଡ଼ିତ ଓ ଅପିଡ଼ିତ, ଦୁଇପ୍ରକାର ସୋମର ନାୟକ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କର ରାଜା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଦକ୍ଷ ଓ ଚତୁର, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ସୋମକୁ ପାତ୍ରରେ ପୁରି ପ୍ରସ୍ତୁତ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ଦମ୍ପତି ଏକାଠି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସୋମ, ପବିତ୍ର ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମୀପରେ ବିରାଜମାନ, ଦିଗନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଆଲିଂଗନ କରୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟମାନେ ବି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ ରୋକି ରଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ସୋମ ଦେବତା, ଯିଏ ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ଓ ପବିତ୍ରତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନେକ ଦାନ ଦେଇଥିବା, ଆମକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦିଅନ୍ତୁ—ଏଠିଏ ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ନିଜ ମାର୍ଗ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣି, ପାହାଡ଼ ଅତିକ୍ରମ କରି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି। ମିତ୍ରମାନେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବିବା ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଗୌରବ ଓ ପିଡ଼ିତ ସୋମ ସହିତ ସ୍ତୁତି କର, ପୁନଃ ପୁନଃ ଗୀତ ଗା। ଏଇ ଇନ୍ଦ୍ର, ସେଉଁଠି ଏକ ଯୁବ ବଳିଷ୍ଠ ବୃଷଭ ପରି ଅପରାଜିତ, ଦୁଇପକ୍ଷକୁ ଉପକୃତ କରି ଘୃଣାକୁ ଦୂର କରେ, ଏବଂ ବିଜୟୀ ହୁଏ। ମଧୁର ଗୀତମାନେ ଉପରକୁ ଉଠେ, ଅକ୍ଷୟ ଧନ ଆଣୁଥିବା ସତ୍ରାଜିତଙ୍କ ରଥ ପରି। କଣ୍ବ, ଭୃଗୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ସମସ୍ତେ ଅଗ୍ନିକୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଥିଲେ, ଉତ୍ସାହୀମାନେ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମହିମା କରିଥିଲେ, ପ୍ରିୟମେଧମାନେ ଉଚ୍ଚରେ ଗାଇଥିଲେ। ସୋମ ଦେବ, ତୁମେ ଶକ୍ତି ପାଇଁ ଶତ୍ରୁମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘୁରିବା ଓ ବିପଦ ଅତିକ୍ରମ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କର; ଦ୍ୱେଷୀମାନେ ଦେୟ ଦେଇ ଚାଲିଯିବା ପରି ଦୂର କର। ପବିତ୍ର ସୋମ, ତୁମେ ତୁମ ଶକ୍ତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛ, ଗାୟ ଓ ପୁରନ୍ଧି ସହିତ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆସିଥିଲା। ଆମେ ତୁମେ ପିଡ଼ିତ ସୋମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛୁ, ଯୁଦ୍ଧର ମହାଶକ୍ତିରେ; ପବିତ୍ର ସୋମ, ତୁମେ ପୁରସ୍କାର ଲାଗି ଦୌଡ଼ୁଛ। ମଧୁର ସୋମ, ଇନ୍ଦ୍ର, ମିତ୍ର, ପୂଷାନ୍, ଭଗାଙ୍କ ପାଇଁ ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଉ। ଅମୃତ ଓ ମହାନ ନିବାସ ପାଇଁ ଏହି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦିବ୍ୟ ପୋଷକ ଧାରା ବହିଯାଉ। ଇନ୍ଦ୍ର, ଏହି ପିଡ଼ିତ ସୋମ ତୁମେ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ପିଉନ୍ତୁ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଦକ୍ଷତା ପାଇଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ଉତ୍ସାହୀ ଭାବନାମାନେ ଏକାଠି ଜନ୍ମ ନେଇ ଏକାଠି ଚାଲିଥାନ୍ତି; ତନ୍ତୁମାନେ ବୁନାଯାଉଛି, ଆକାଂକ୍ଷାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରିଅଛି, ଇନ୍ଦ୍ର ଛାଡ଼ି ଜୀବନ ଶକ୍ତି କୌଣସି ନିବାସକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ଭାବନା ମଧୁ ପରି ଝରିଯାଏ, ଗଭୀର ଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ଏବଂ ବଜ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ପବିତ୍ର ସୋମ ଝରେ, ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବାମାନେ ପାଇଁ ମଧୁର ଓ ଉତ୍ସାହଦାୟକ, ଆବରଣକୁ ହଟାଏ। ବୃଷଭ ଦହାଡ଼ି ଉଠେ, ଗାୟମାନେ ଫେରିଆସନ୍ତି, ଦେବମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରବାହକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସେ ଚମକୁଥିବା ଅବରୋଧକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ଅକ୍ଷୟ ପରି ଅପଦୂଷିତ ଉତ୍ତରୀୟ ପରି, ସୋମ ଏହାକୁ ଆବୃତ କରିଛି। ମଣିଷମାନେ ତାଙ୍କର ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଅରଣିରୁ ଅଗ୍ନିକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି, ହାତରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଗୃହପତି ହେଉଛନ୍ତି। ଏହି ଅଗ୍ନି, ବସୁମାନେ, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ, ସ୍ପଷ୍ଟଦୃଷ୍ଟି ଓ ସଦା ସାହାଯ୍ୟକାରୀ, ଘରେ ନିପୁଣ। ଅଗ୍ନି, ଆମ ପଥରେ ଅକ୍ଷୟ ଚମକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅ, ସଦା ତୁମେ ପୁରସ୍କାର ଆଣିଦେଉଛ। ଏହି ଚିତିତ ଗାୟ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ମାଆ ଓ ବାପା ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜ ନିବାସ ଖୋଜି ଯାଉଛି। ସେ ଦେବତା ଦିବ୍ୟ ଲୋକରେ ଚଳିତ, ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସରୁ; ମହାବୃଷଭ ଆକାଶକୁ ଉଦ୍ଘାଟିଛନ୍ତି। ସେ ତିରିଶି ନିବାସରେ ଚମକୁଛନ୍ତି, ଶବ୍ଦ ବେଗୀ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ପ୍ରତିଦିନ ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମାନେ ସହ ନିବାସକୁ ଆସନ୍ତି। ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭରେ ଚଳିଆସି, ଅଗ୍ନି ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା, ଦୂର ଓ ନିକଟ ଶ୍ରୋତାମାନେ ପାଇଁ। ସେ, ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକତ୍ରିତ, ଉପାସକଙ୍କ ଜୀବନକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଅଗ୍ନି, ଜ୍ଞାନୀ, ଆମ ଘରକୁ ରକ୍ଷା କର, ସବୁଠୁ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଅପଦ୍ରୁତିରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କହୁନ୍ତୁ: ଅଗ୍ନି, ବୃତ୍ର ନାଶକ, ପ୍ରତି ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନର ବିଜେତା ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ତୁମ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଯୋଡ଼, ତେବେ ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ହେଇ ନିବେଦିତ ଅନ୍ନ ଆଣିଦେଉଛନ୍ତି। ଅଗ୍ନି, ଆମ ପାଖକୁ ତୁମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଥ ନେଇ ଆସ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ, ସୋମ ପାନ ପାଇଁ। ଅଗ୍ନି, ଭାରତବଂଶୀ, ଅକ୍ଷୟ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଅ, ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ଜ୍ୱଳନ୍ତୁ। ଯିଏ ସୋମ ଚାପିଛି, ମର୍ତ୍ୟ ତାହାକୁ ଚାହେ ନାହିଁ; ଭୃଗୁମାନେ ଯେପରି ଅଧର୍ମୀ କୁକୁରୁ ଯଜ୍ଞ ଦୂର କରିଥିଲେ, ସେପରି ଇର୍ଷ୍ୟା କୁ ଦୂର କର। ଯୁଗଳ ରାତିରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ମାତାପିତାଙ୍କ ଛାତିରେ ପୁଅ ପରି, ତିବ୍ର ଗତିରେ ଚାଲିଲେ, କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଚାହୁଁଥିବା ପ୍ରେମିକ ପରି ଗର୍ଭରେ ବସିଲେ। ଏହି ବୀର, ନିପୁଣ କୌଶଳରେ, ଦୁଇ ଜଗତକୁ ଧାରଣ କଲେ—ହରି, ପବିତ୍ରତାରେ ରକ୍ଷିତ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଗର୍ଭରେ ବସିଲେ ନାହିଁ।