सामवेदः

मघवान इंद्रा, जेव्हा तू वृत्स्राचा वध करण्यासाठी जन्मास आला, तेव्हा तू पृथ्वीला विस्तारून आधार दिलास आणि आकाशालाही धारण केलेस. त्या दिव्य क्षणात तेज, किर्ती आणि यज्ञाची सार्थता माझ्यात नांदू दे, अशी प्रार्थना केली जाते. प्रजापती, परमेश्वर, जसे आकाशात स्थिरता देतात तसेच हे सर्व स्वर्गात स्थापन करो. सर्व पोषण करणाऱ्या शक्ती एकत्र येवोत, सर्व बक्षिसे आणि विरोधावर मात करणारी सामर्थ्ये एकत्रित होवोत. सोमदेवा, तू अमरत्वासाठी समृद्ध होत आहेस, सर्वोच्च किर्ती स्वर्गात स्थापन कर. हे सोम, तूच सर्व वनस्पती, जल व गायी निर्माण केल्यास. तू आपल्या तेजाने विशाल वायुमंडल विस्तारलेस आणि अंधकार दूर केला. आम्ही अग्निला वंदन करतो, जो यज्ञाचा पुजारी, देवता आणि सर्व संपत्ती देणारा आहे. प्राचीन ऋषींनी गायींचे पहिले नाव शोधले—त्या तेरा गायी, लोकांचे श्रेष्ठ नाव. ज्यांना हे ज्ञान होते ते त्यांच्या मागे गेले; त्या लालसर, प्रसिद्ध गायी पृथ्वीवर प्रकट झाल्या. काहीजण एकत्र जातात, काहीजण एकत्र येतात; नद्या एकाच विस्तीर्ण प्रदेशाला स्पर्श करतात. शुद्ध, तेजस्वी, अन्न देणाऱ्या नद्या शुद्धतेकडे येतात. दिवसाची सुंदर तरुणी पूर्वेकडून प्रकट झाली, तिची चिन्हे पसरली; शुभ विश्रांतीचे स्थान प्रकट झाले—ही रात्र सर्व चराचर जगाची. आता आपण त्या लाल रंगाच्या वृषभाच्या महिमेचे स्तवन करूया. आमचे वचन जठराग्नीकडे, वैश्वानराकडे, ताज्या बुद्धीच्या अग्नीकडे जावो. हा अग्नी सोमासारखा शुद्ध, सुंदर आहे. माझा यज्ञ सर्व देवांनी, पृथ्वी आणि आकाशाने, जलपुत्राने ऐकावा. माझे शब्द विखुरले जाऊ नयेत; ते तुमच्या हितासाठी बोलू दे; शेवटी आम्ही आनंद मानू. स्वर्ग व पृथ्वी, इंद्र व बृहस्पती, भाग यांच्याकडून मला किर्ती मिळो; मी प्रसिद्धांच्या सभेतील वक्ता होऊ. आता मी इंद्राचे वीर्यकर्म सांगतो—त्याने वज्रधारी होऊन सर्वप्रथम काय केले. त्याने सर्पाचा वध केला, जल उघडली, पर्वत फोडले. मी अग्नी आहे, सर्व प्राण्यांचा ज्ञाता; तुप हे माझे नेत्र, अमरत्व माझे अन्न. मी त्रिस्थळी आधार, सूर्य, आकाशात संचार करणारा, नित्यप्रकाश, यज्ञ आणि सर्वकाही आहे. अग्नी ज्ञानींच्या श्रेष्ठ पावलांचे रक्षण करतो; तो सूर्याच्या वेगवान पावलांचे रक्षण करतो; नाभीमध्ये सात डोक्यांचा अग्नी रक्षण करतो. तेजस्वी अग्नी पेटवला की प्रखरतेने जळतो; त्याची जिव्हा आत हलते, जणू ठिणगी. अग्नी, तू आम्हाला संपन्नता, तेज, दृष्टी आणि पोषण दे. वसंत ऋतु, उन्हाळा, पावसाळा, शरद, हेमंत, शिशिर—सर्व ऋतु आनंददायी आहेत. पुरुषसूक्तात सांगितले आहे: पुरुषाच्या हजारो डोळ्या, हजारो पाय आहेत; त्याने पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापले आणि तीच्या वर दहा अंगुलांनी उभा राहिला. त्याच्या तीन चतुर्थांश भागाने तो वर गेला; एक चतुर्थांश पुन्हा येथे जन्मला, जो सर्वत्र पसरला—जे खातात आणि जे खात नाहीत यांमध्ये. हे सर्वच पुरुष आहे—जे काही झाले आणि होईल ते सर्व. त्याच्या एक चतुर्थांशातून सर्व प्राणी आहेत; तीन चतुर्थांश अमरत्वात, स्वर्गात आहेत. हीच त्याची महानता, आणि पुरुष त्याहूनही मोठा आहे; तो अमरत्वाचा स्वामी आहे, जो अन्नाने वाढतो. त्याच्यापासून विराज उत्पन्न झाला, विराजपासून पुरुष; एकदा जन्मून तो पृथ्वीच्या मागे आणि पुढे विस्तारला. हे आकाश आणि पृथ्वी, असीम विस्तारलेली, उदार आहेत; त्या आमच्यासाठी दृढ राहोत आणि पापातून मुक्त करो. इंद्रा, तुझे केश, तुझे घोडे तांबडे आहेत. कवी, पुरुष, गायक तुझी स्तुती करतात. सुवर्णाचा, गायींचा, सत्याचा आणि मंत्राचा जो तेज आहे, त्या तेजाने आम्ही एकरूप होवो. त्या सामर्थ्याने, इंद्रा, आम्हाला बल दे; तू या महान सामर्थ्याचा स्वामी आहेस, सर्वत्र पाहणारा. आम्हाला बुद्धी, पुरुषार्थ, दृढ शक्ती दे; युद्धात आम्ही शत्रूंचा नाश करू. शक्तिशाली वृषभ आणि वासरांसह, सर्व रूपे धारण करणाऱ्या दोन दिव्य गायी जागृत होवोत. हे विस्तीर्ण जग त्यांचे असो; या जल त्यांच्यासाठी सुरक्षित असोत. हे अग्नी, आमचे जीवन शुद्ध कर; आम्हाला त्वरित बळ आणि अन्न दे; दुष्ट विचारांना दूर कर. तेजस्वी सोमाचा पान करणारा, जीवन आणि आनंद देणारा, यज्ञाचा स्वामी, वाऱ्याने प्रेरित होऊन स्वतःच्या शक्तीने रक्षण करतो, संततीचे पालन करतो आणि विविध प्रकारे प्रकट होतो. देवतांचे अद्भुत रूप प्रकट झाले—मित्र, वरुण, अग्नीचे नेत्र. त्याने आकाश, पृथ्वी व अंतरिक्ष व्यापले; सूर्य सर्व चराचराचा आत्मा आहे. ही चित्तरुपी गाय पुढे आली; ती आपल्या आईपुढे स्थिर झाली आणि वडिलांकडे, उषेची आकांक्षा धरून गेली. तो आत चमकत फिरतो, श्वास घेतो व सोडतो; तो महान रानगवा आकाश दाखवतो. तीस निवासस्थानांत तो प्रकाशमान आहे; वाणी त्या वेगवान पंखाच्या, प्रकाशमानांसह सर्वत्र आहे. पक्षी जसे उडून जातात तसे या किरणे निघून जातात; त्या तारकांप्रमाणे रात्रीसह, त्या सर्वदृष्टी सूर्याजवळ जातात. त्याची चिन्हे अदृश्य आहेत; त्याचे किरण लोकांमध्ये विखुरले आहेत, अग्निप्रमाणे चमकतात. सूर्या, तू वेगवान, सर्वदृष्टी, प्रकाशाचा निर्माता आहेस; तू सर्व तेजस्वी प्रदेशांना उजळवतोस. तू देवांच्या आणि लोकांच्या सैन्यांना मागे वळवतोस; सर्व जग सूर्यदर्शनासाठी थांबते. हे वरुणा, या शुद्ध दृष्टीने तू सर्व लोकांना पाहतोस. सूर्या, तू आपल्या किरणांनी आकाशाची विशालता मोजतोस, जन्मांचे निरीक्षण करतोस. सूर्याने आपल्या रथाच्या सात वेगवान घोड्यांना जोते; त्या स्वतःजोडलेल्या कन्यांबरोबर तो प्रवास करतो. सात तेजस्वी कन्या, अग्निरुप केसांनी, सर्वदृष्टी सूर्याला रथात वाहतात. अशा प्रकारे, या ऋचांमधून, विश्वाची निर्मिती, देवांची महिमा, ऋतुंचा आनंद, पुरुषसूक्तातील विराट पुरुषाचे वर्णन, अग्नी-सूर्य-सोम-इंद्र यांची स्तुती आणि सृष्टीतील दिव्यता प्रकट होते.