सामवेदः

एक दिवस, भक्तिभावाने ओतप्रोत झालेल्या ऋषींनी अग्नीला साद घातली, “हे कृपाळू अग्नी, तुझ्या अद्भुत सहाय्याने आम्हाला दानाच्या मार्गावर प्रेरित कर. तूच या संपत्तीचा सारथी आहेस—आम्हाला सुरक्षित आश्रयाकडे ने.” त्यांनी अग्नीला विनवले, “आमच्या संततीचे आणि वंशजांचे रक्षण कर, तुझ्या अविचल आणि सदैव उपस्थित असलेल्या साथीदारांसह. आमच्यावर दैवी शत्रुत्व आणि अधार्मिकांचे अपाय दूर कर.” यानंतर ऋषींनी विष्णूला विचारले, “हे विष्णू, तुझे प्रसिद्ध नाव कोणते? तू कोणते क्षेत्र व्यापून घेतले आहेस? मी जाहीर केले आहे, ‘मी शिपिविष्ट आहे.’ आमच्यापासून तुझा खरा स्वरूप लपवू नकोस, जसे सभेत तू दुसऱ्या रूपात प्रकट झाला होतास.” त्यांनी शिपिविष्ट विष्णूचे स्तवन केले, “हे महात्मा, तुझे कर्म मला ज्ञात आहे. मी तुझे यज्ञ अर्पण करतो. तू ज्या अरण्यात पराक्रमी आहेस, या विशाल विश्वाच्या टोकाशी वास करतोस, तुझी मी स्तुती करतो.” “हे विष्णू, तुझ्यासाठी मी ‘वषट्’ उच्चारतो. हे शिपिविष्ट, हे अर्पण स्वीकार. माझ्या प्रार्थना तुझ्यापर्यंत पोहोचू देत आणि सर्व देवांनी आम्हा सर्वांचे नेहमी कल्याण करावे,” अशी प्रार्थना त्यांनी केली. यानंतर ऋषी वायुला म्हणाले, “हे तेजस्वी वायु, मी तुला मधुर सोमरसाचा पहिला भाग अर्पण करतो. आपल्या साथीदारांसह ये, हे स्तुत्य देव, सोमपान कर.” मग त्यांनी इंद्र आणि वायू दोघांना आमंत्रित केले, “हे इंद्र-वायू, तुम्ही या सोमपानाला योग्य आहात. जसे नद्या एकत्र वाहतात, तसे हे प्रवाह तुमच्याकडे येतात.” “हे सामर्थ्यशाली इंद्र-वायू, आपल्या साथीदारांसह, एकाच रथावर येऊन सोमपान करा.” रात्रभर सुशोभित होऊन ते बक्षीसाच्या जवळ येतात, जेंव्हा विवस्वताच्या तांबड्या घोड्याला विचाराने पुढे जाण्यास प्रवृत्त केले जाते. ऋषी म्हणतात, “आम्ही ते आनंददायक पेय तयार करतो, जे इंद्राला प्रिय आहे—गायींनी त्यांच्या सामर्थ्याने दिलेले, प्राचीन काळापासून आजपर्यंत, हे ज्ञानी देवहो.” त्या शुद्ध करणाऱ्या पेयाचे प्राचीन स्तोत्रांनी स्तवन केले आहे, आणि प्रेरित विचारांनी, देवांच्या नावांनी सुशोभित केले आहे. “हे अग्नी, आम्ही तुला वंदन करतो, जणू बलवान लगाम असलेल्या घोड्यासारखा, विधींचा अधिपती म्हणून.” त्यांनी प्रार्थना केली, “तो पुत्र—पराक्रमी, दूरवर पोहोचणारा, अत्यंत दयाळू व उदार—आमचा होवो.” “तो सदैव आमचे रक्षण करो, जवळपासच्या व दूरच्या, मर्त्य व दुष्टांपासून, सर्वांच्या जीवनासाठी.” मग त्यांनी इंद्राचे स्तवन केले, “हे इंद्र, तू युद्धात सर्वांना मागे टाकतोस; तू शापांचा नाश करणारा, सृष्टीकर्ता, वृत्राचा वध करणारा—तू शत्रूवर विजय मिळवतोस.” “संपूर्ण पृथ्वी तुझ्या प्रचंड शक्तीमागे लागली, जशी माता बालकाच्या मागे लागते; तू सर्व शत्रूंना चिरडतोस, जेंव्हा, इंद्रा, तू कोपाने वृत्राचा पराभव करतोस.” यज्ञाने शत्रूंना परतवले, आकाशात आच्छादन निर्माण केले. इंद्राने, सोमाच्या उन्मादात, मध्यप्रदेश व आकाशाचा विस्तार फोडला, जेव्हा त्याने बंधनाचा नाश केला. ती, अंगिरसांपासून प्रकट झालेली, लपलेल्या ठिकाणांमधून बाहेर आली; पूर्वी लपलेली होती, तिने आता आच्छादन दूर केले. त्या पराक्रमी विजेत्याला, प्रत्येक स्तोत्रात आवाहन करा, जेणेकरून तो मदतीसाठी जागृत होईल. तो योद्धा—कधीही न जिंकवला जाणारा, सोमपान करणारा, अढळ, दृढनिश्चयी—त्याचे स्मरण करा. “हे इंद्र, आम्हाला संपत्ती दे, समृद्धी जाणणारा—आम्हाला धनाच्या स्पर्धेत जिंकण्यास वाचव.” तुझ्या महान शक्तीचे, कौशल्याचे, बुद्धीचे, इच्छित वज्र मनाने अधिक धारदार होते. आकाश तुझ्या पुरुषार्थाची, पृथ्वी तुझ्या कीर्तीची घोषणा करते; जल व पर्वत तुला प्रेरणा देतात. विष्णू, मित्र, वरुण तुझी स्तुती करतात; मरुतांचा समूह तुझ्यात आनंद मानतो. “हे अग्नी, लोक तुझ्या सामर्थ्यासाठी गातात; तू अजिंक्य राहो, शत्रूंचा नाश कर.” “हे अग्नी, आम्हाला गोधनाची इच्छा आहे, आमच्यासाठी संपत्ती शोध—ती विशाल व विपुल कर.” “अग्नी, मोठ्या संपत्तीत आम्हाला परक्यांच्या वाट्याला नेऊ नकोस; जसे तू आमच्यासाठी जिंकतोस, तसेच आमच्यासाठी धन जिंक.” एकाच्या क्रोधापुढे सर्व लोक नतमस्तक होतात, जसे नद्या समुद्राला. इंद्राने, शंभर सांध्यांचा बलवान वज्र घेऊन, विरोध करणाऱ्या वृत्राचे शिर फोडले. त्याच्या सामर्थ्याने व तेजाने—इंद्राने दोन्ही लोकांना एकत्र आणले, जणू कातड्याने बांधले. ती कन्या—कृपाळू, संपन्न, आनंदी—हीच चांगली कन्या. मग ऋषी म्हणतात, “हे पराक्रमी, तुझ्या दोन सुंदर, जोडीच्या, योग्य अशा अश्वांना जोतून ये—ते जवळ येवोत.” पाण्याच्या मध्यभागी, ते वाकलेल्या मस्तकांनी उभे राहतात; दहा शिंगांनी सर्व दिशांना दर्शवतात. आठवा आणि दुसरा भाग आपापल्या मार्गाने धावतात; सोमरस सांडणारे वीरासाठी, पराक्रमीसाठी, त्या मद्याच्या दिशेने धावतात. इथे, प्रार्थनेने जोतेलेले दोन तांबडे घोडे, इंद्र या मित्राला, स्तोत्रांनी वंदनीय गायकाला, लवकर आणोत. वृत्राचा वध करणारा, यज्ञसमृद्ध, सोमपान करतो; तो आमच्यापासून दूर जाऊ नये, जो सामर्थ्याने परिपूर्ण आहे. तुझ्याकडे हे थेंब येतात, जसे नद्या समुद्राकडे; कोणीही तुला मागे टाकू शकत नाही, इंद्रा. “तू तुझ्या महानतेत प्रकट झाला आहेस, हे पराक्रमी; सोमरसासाठी जागृत झालेला, तुझ्या उदरात, इंद्रा.” “सोम, हे इंद्रा, वृत्राचा वध करणारा, तुझ्या उदरासाठी सुखकारक होवो; हे थेंब तुझ्या निवासांसाठी सुखद होवोत.” अशा प्रकारे ऋषी आणि भक्तगण देवांची स्तुती करतात, अर्पण करतात आणि त्यांच्या कृपेची याचना करतात.