સામવેદઃ

પાંચ પુરીષ-પદોથી યજ્ઞની આરંભિક ગતિ દર્શાવવામાં આવે છે. પ્રથમ ઉત્તરardhaમાં અસિત, કશ્યપ કે દેવલ જેવા મહાન ઋષિઓનું સ્મરણ થાય છે, Gayatri છંદ સાથે, અને પવિત્રકર્તા સોમદેવનું સ્તવન થાય છે. "પવિત્રકર્તા ઈન્દુને ગાવો," એમ મનુષ્યોને ઉલ્લેખાય છે, કારણ કે દેવતાઓ તેમના તરફ આકર્ષાય છે. અથર્વાણોએ મધુર દુધ સાથે સોમને અર્પણ કર્યું છે—દૈવી દેવ માટે, દૈવીયતાને અર્પણ. "અમારા માટે પવિત્રતા લાવો," એમ પ્રાર્થના થાય છે—ગાય, પ્રજાજન, રથચાલક, રાજા અને વનસ્પતિઓ માટે કલ્યાણ લાવો. કશ્યપ, મરીચિપુત્ર, ગાયત્રી છંદ અને સોમ પવિત્રકર્તા તરીકે પ્રકાશમાન તેજ અને ધ્વનિમય પ્રકાશ સાથે વહે છે; તેજસ્વી સોમા, ગૌમુખવાળા, વહે છે. પુરૂહિતોના પ્રેરણા સાથે સોમ વિજયી પુરુષોની જેમ પુરસ્કાર તરફ આગળ વધે છે. "હે વિદ્વાન, સોમ સમૃદ્ધિ પામીને અમારી કલ્યાણ માટે એકત્ર થાઓ, અને સૂર્ય-દર્શન માટે પોતાને પવિત્ર કરો," એવી પ્રાર્થના થાય છે. વૈખાનસ ઋષિઓની શતાબ્દી, ગાયત્રી, અને સોમ પવિત્રકર્તા—તમારા માટે, હે ઋષિ, સોમના પ્રવાહો પ્રસિદ્ધિ પામવા દોડતા ઘોડાઓની જેમ વહે છે. મધુથી ભરેલા પાત્ર તરફ, અવિનાશી જળ તરફ સ્તોત્રો દોડી જાય છે. ટીપાંઓ મહાસાગર તરફ જાય છે, ગાયો પોતાના વાસસ્થાન તરફ જાય છે એમ; તે સત્યના ગર્ભ સુધી પહોંચે છે. ભરદ્વાજ, બૃહસ્પતિપુત્ર, ગાયત્રી છંદ અને અગ્નિ—"હે અગ્નિ, પ્રશંસિત, હવન માટે આવો, આવો અને હોતૃ તરીકે કુશાસન પર વસો," એમ આમંત્રણ મળે છે. "તમે, જેને અંગિરસો સમિદ્ધ કરે છે, ઘૃત અને સમિદ્ધ દંડથી, ઓ કનિષ્ઠ, મહાતેજસ્વી." "તમે અમને વિશાળ યશ આપો, મહાન અગ્નિ, પ્રભાવી પરાક્રમ આપો."—વિશ્વામિત્ર ગાથિનપુત્ર અથવા જમદગ્નિ, ગાયત્રી છંદ, મિત્ર અને વરુણ—"હે મિત્ર-વરુણ, ઘૃતથી અમને ગાયોની સમૃદ્ધિ આપો, મધથી લોક આપો." "વિશાળ યશ ધરાવતા, પૂજનથી બળ પામેલા, તમારા મહિમાથી તમે કૌશલ્ય પર રાજ કરો છો, સૌથી લાંબા, પવિત્ર વ્રતો ધરાવતા."—જમદગ્નિ સાથે સ્તુતિ કરીને સત્યના ગર્ભમાં બેસો; સત્યથી પોષાયેલી સોમ પીઓ. ઈરીમ્બિઠિ કાણ્વપુત્ર, ગાયત્રી, અને ઈન્દ્ર—"હે ઈન્દ્ર, પ્રસન્ન થઈ આવો, આ સોમ પીઓ; આ કુશાસન મારું આસન છે." "હે ઈન્દ્ર, તમારી બે પિંગળા ઘોડીઓ, પ્રાર્થનાની શક્તિથી જોડાયેલી, તમને અહીં લાવે; અમારી પ્રાર્થનાઓ સાંભળો." "હે ઈન્દ્ર, સોમ પીનારા, અમે, સોમ અર્પણકર્તાઓ, પ્રાર્થનાની શક્તિથી તમને બોલાવીએ છીએ જ્યારે સોમ દબાય છે." "હે ઈન્દ્ર અને અગ્નિ, શબ્દોથી અહીં આવો, આ દબાયેલા સોમ પાસે, સ્વર્ગમાં શ્રેષ્ઠ; આ અર્પણની રક્ષા કરો." "હે ઈન્દ્ર અને અગ્નિ, ગાયક સાથે, જાગૃત યજ્ઞ આગળ વધે છે; આ સોમ સાથે અમારી રક્ષા કરો." "હું ઈન્દ્ર અને અગ્નિને પસંદ કરું છું, જ્ઞાનથી આચ્છાદિત, યજ્ઞકૃપાથી; તેઓ અહીં આ સોમનો આનંદ માણે." અંગિરસો બળવાન થયા છે. પવિત્રકર્તા સોમે તમારો ઉત્તેજક જન્મ સ્વર્ગ અને પૃથ્વી પર ઊંચે સ્થાપ્યો છે; અમને મજબૂત રક્ષા અને વિશાળ યશ આપો. ઈન્દ્ર, વરુણ અને મારુતો માટે પ્રવાહ વહેવા દો, વિશાળ જગ્યા આપતી. આથી, માનવ યશ જીતવાની ઈચ્છાથી, અમે વિજય મેળવવાનો પ્રયાસ કરીએ છીએ. પવિત્રકર્તા સોમ, બળથી વહેતા, તમે જળમાં આવરાયેલા ચાલો છો; સત્યના ખજાનાવાન ગર્ભમાં બેસો, દૈવી સુવર્ણ ઝરણા. આકાશીય સ્તન દૂધીને દૂધીને, તમે પ્રાચીન, પ્રિય મધસ્થાન તરફ પહોંચો છો; આમંત્રિત આધાર તરફ વહેતા, મનુષ્યો દ્વારા પવિત્ર થયેલા, હે વિદ્વાન, બળની શોધમાં. દોડો, મનુષ્યો સાથે પાત્રની આસપાસ બેસો, હે પવિત્રકર્તા, પુરસ્કાર મેળવો; ઘોડા જેમ દોડે છે, તેમ તેજસ્વીઓ તમને શુદ્ધ કરે છે, વાળથી પવિત્ર કુશાસન તરફ લઈ જાય છે. દૈવી ટીપું, પોતાની શસ્ત્રથી સજ્જ, પવિત્ર થાય છે, શાપોનો નાશક, પ્રજાની રક્ષા કરે છે; દેવોના પિતા, કુશળ સર્જક, સ્વર્ગનો આધાર અને પૃથ્વીનું આધારસ્થાન. ઋષિ, પ્રેરિત વિદ્વાન, પુરુષોના નેતા, બુદ્ધિમાન, ઉશનાસે પોતાની તપસ્યા વડે, અંતર્ગત રહેલા, દૂરસ્થ જગ્યાએ ગાયનું ગુપ્ત નામ શોધી કાઢ્યું. અમે તમને, હે વીર, દુધ ન દૂધાયેલી ગાયોની જેમ સ્તુતિ કરીએ છીએ; હે ઈન્દ્ર, ચલાયમાન અને અચલના સ્વામી, પ્રકાશના દર્શનવાળા સ્વામી. તમારા જેવો, હે ઈન્દ્ર, ન તો કોઈ જન્મ્યો છે, ન જન્મશે—ન તો દૈવી, ન પૃથ્વી ઉપર; હે દાનવીર ઈન્દ્ર, અમે ઘોડા અને ગાયો ઇચ્છીને તમને બોલાવીએ છીએ. કયા અદ્ભુત રક્ષણથી અમારા સદા વૃદ્ધિ પામતા મિત્ર અમારા દૂત બન્યા? કઈ મહાન સહાયથી, તમારી પસંદગીથી? તમારા ઉન્મત્ત શક્તિઓમાં સૌથી સાચી, સૌથી મહાન કઈ છે, હે ઈન્દ્ર? સોમમેળામાં પણ સ્થિર લોકોને તમે તોડી નાખો છો, હે ધનદાતા. અમારા મિત્રો, ગાયકોના રક્ષક બની રહો; તમે અમને શતગણી સહાય આપો. અમે સ્તુતિઓથી એ મહાન, મૃત્યુ-વિજયી, દાનવીર ઈન્દ્રનું ગાન કરીએ છીએ, જે સોમના આનંદ છે, જેમ ગાયો પોતાના વાછરડાને બોલાવે છે. અમે સ્વર્ગ-વૃષભ, દાનવીર, બળથી ઘેરાયેલા, સાગર જેવો દાતા, સમૃદ્ધિથી ભરેલો, ભોજનથી ભરપૂર, હજારો ગુણવત્તાવાળું, ઝડપથી ગાયો લાવતો એ પુરસ્કાર શોધી રહ્યા છીએ. તમારી સ્તુતિઓથી, હે ઈન્દ્ર, ધનદાતા, યુદ્ધમાં સહાય માટે બોલાવો; સોમ દબાવતી વેળાએ હું ઉંચે અવાજે ગાઈને દાનવીરને બોલાવું છું, જેમ શ્રમિક વેતન માટે બોલાવે છે. કોઈ લોભી કે દુર્બળ શત્રુ ઝડપથી દોડતા, હર્ષદાયક ઈન્દ્ર સામે ટકી શકતો નથી, જે કૃપાથી સોમ દબાવનાર ગાયકને યોગ્ય દાન આપે છે. વહો, હે સોમ, સૌથી મધુર, આનંદદાયક પ્રવાહથી, ઈન્દ્ર માટે દબાવાયો પીવા માટે. દૈત્યવિનાશક, સર્વ પ્રજાનો રક્ષક, પોતાના આસન પર પ્રવેશી ગયા છે; પાત્રમાં સ્થિર થયા છે, એ જ એમનું વિશ્વામ છે.