સામવેદઃ

આખા બ્રહ્માંડમાં, હું પ્રાર્થના કરું છું કે સ્વર્ગ અને પૃથ્વીથી, ઈન્દ્ર અને બૃહસ્પતિથી, ભાગથી અને સર્વ દૈવિક શક્તિઓથી મને કીર્તિ પ્રાપ્ત થાય. પ્રસિદ્ધ મહાનુભાવોની સભામાં હું વક્તા બની શકું—એવી કૃપા મળે. હવે હું ઈન્દ્રના પરાક્રમોનું વર્ણન કરું છું, જેમણે પ્રથમ વખત વજ્રધારી તરીકે મહાન કાર્યો કર્યા. ઈન્દ્રે મહાન સર્પ વૃત્રને સંહાર્યો, જળના પ્રવાહોને મુક્ત કર્યા અને પર્વતોને ચકનાચૂર કર્યા. હું જન્મથી અગ્નિ છું, સર્વ જીવાત્માનો જ્ઞાતા. ઘૃત મારું દ્રષ્ટિ છે, અમૃત મારું આહાર છે. હું ત્રણ પ્રકારના આધારરૂપ છું—સૂર્ય, આકાશમાં સંચરતાં પ્રકાશરૂપ, અવિરત તેજ, હવન અને સર્વત્ર વ્યાપક. અગ્નિ જ્ઞાનીના શ્રેષ્ઠ પગલાંનું રક્ષણ કરે છે, સૂર્યના ઝડપી પગલાંનું પણ રક્ષણ કરે છે. અગ્નિ, જે સાત મસ્તક ધરાવે છે, નાભિસ્થાને સર્વનું પાલન કરે છે. જ્યારે તેજસ્વી અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે, ત્યારે તે ઝળહળે છે; તેની જિહ્વા અંદર સ્પર્શકે જેમ હલનચલન કરે છે. હે અગ્નિ, અમને સમૃદ્ધિ, તેજ અને દ્રષ્ટિ આપો. વસંત, ઉનાળો, વરસાદ, શરદ, શિયાળો અને હેમંત—બધી ઋતુઓ આનંદદાયિ છે. પુરુષ સુક્તમાં વર્ણવ્યા પ્રમાણે, પુરુષના હજાર માથાં, હજાર આંખો અને હજાર પગ છે. તેણે સર્વ પૃથ્વીને વ્યાપી લીધી છે અને પોતે પૃથ્વીથી દસ અંગુળ ઊંચો ઊભો છે. પુરુષના ત્રણ ચોથા ભાગ ઉપર ઉઠી ગયા; એક ચોથા ભાગ અહીં ફરી જન્મે છે. તે સર્વત્ર વ્યાપી રહ્યો—જે ખાય છે અને જે નથી ખાતું તેમાં પણ. આ સર્વ જગત પુરુષ જ છે—ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય, જે કશું છે તે બધું. સર્વ જીવમાત્ર એના એક ચોથા ભાગ છે; ત્રણ ચોથા અમર છે અને સ્વર્ગમાં સ્થિત છે. એવું એનું મહાત્મ્ય છે, અને પુરુષ તો એથી પણ મહાન છે. તે અમરત્વનો સ્વામી છે, જે અન્નથી સતત વૃદ્ધિ પામે છે. એમાંથી વિરાટ જન્મ્યો અને વિરાટમાંથી ફરી પુરુષ પ્રગટ્યો. જન્મ્યા પછી એ પૃથ્વીથી આગળ અને પાછળ વ્યાપી ગયો. હું સ્વર્ગ અને પૃથ્વીને અતિઉદાર માનું છું, જેમણે અવિરત રીતે જગતને વિસ્તાર્યું છે. હે સ્વર્ગ અને પૃથ્વી, અમને સ્થિર રાખો અને પાપથી મુક્ત કરો. હે ઈન્દ્ર, તારા દાઢી અને ઘોડા પીળા છે. કવિઓ, મનુષ્યો અને ગાયક તારી પ્રશંસા કરે છે, હે પીતવર્ણ ધરાવનારા. સોનાનું તેજ, ગાયોના તેજ, સત્ય અને મંત્રનું તેજ—આ સર્વ તેજથી અમને એકતા પ્રાપ્ત થાય. એ જ શક્તિથી, હે ઈન્દ્ર, અમને બળ આપો; તું મહાન શક્તિનો સ્વામી છે, સર્વત્ર દ્રષ્ટિ ધરાવે છે. અમને જ્ઞાન, પુરૂષાર્થ, દૃઢ બળ આપો; યુદ્ધમાં અમને વિજયી બનાવો. શક્તિશાળી વાછરડાં અને બળવાન બળદો સાથે, હે બે દૈવી ગાયો, સર્વ રૂપ ધારણ કરીને ઉઠો. આ વિશાળ જગત તમારું છે; આ જળો પણ સુરક્ષિત રીતે તમારા માટે છે. હે અગ્નિ, અમારું જીવન શુદ્ધ કરો, ઝડપી બળ અને અન્ન આપો; દુષ્ટ ચિંતાવાળાને દૂર કરો. પ્રભામય દેવતાને મહાન સોમપાન કરાવો, જે યજ્ઞપતિ માટે જીવન અને આનંદ લાવે છે. જે પવનથી ચલિત, પોતાની શક્તિથી રક્ષા કરે છે, સંતાનને પોષે છે અને અનેક રીતે તેજ આપે છે. દેવતાઓનું અદ્ભુત સ્વરૂપ પ્રગટ્યું—મિત્ર, વરુણ અને અગ્નિના નેત્રરૂપ. એણે આકાશ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષને ભરપૂર કરી દીધું; સૂર્ય સર્વ ચલિત અને અચલિતનું આત્મા છે. આ ચિતરેલી ગાય આગળ આવી; એ પોતાની માતા પાસે પહોંચી અને પિતા પાસે પણ, ઉષા માટે આતુર બની. તે અંદર-અંદર ચળકે છે, શ્વાસ ખેંચે અને છોડે છે; મહાન મહિષએ સ્વર્ગને પ્રગટ કર્યો. ત્રીસ સ્થાનોમાં તે પ્રકાશ ફેલાવે છે; વાણી તેજસ્વી પંખ ધરાવનારા માટે સર્વત્ર સ્થિર છે. જેમ પક્ષીઓ ઉડી જાય છે, તેમ આ કિરણો પણ વિખૂટા થાય છે; જેમ તારાઓ રાત સાથે, તેમ એ સૂર્ય, સર્વજ્ઞ, પાસે જાય છે. તેના ચિહ્નો અદૃશ્ય છે, તેના કિરણો લોકોમાં ફેલાય છે, અગ્નિ જેવી તેજસ્વી. તુજ, હે સૂર્ય, ઝડપી ચાલક, સર્વજ્ઞ, પ્રકાશના સર્જક, તું સર્વ તેજસ્વી લોકને પ્રકાશિત કરે છે. તું દેવોના સમૂહોને, મનુષ્યોના સમૂહોને અને આખા જગતને સૂર્યના દર્શન માટે પાછું ફેરવે છે. હે વરુણ, આ શુદ્ધ દ્રષ્ટિથી તું સર્વ લોકોને જોવે છે જેમ તેઓ ચલાયમાન છે. તું, હે સૂર્ય, તારા કિરણોથી આકાશને માપે છે, જન્મોને નિરીક્ષે છે. સૂર્યએ સાત ઝડપી ઘોડીઓ, રથની પુત્રીઓ, જોડેલી છે; એ ઘોડીઓથી સૂર્ય પોતે યુક્ત થઈ સંચર કરે છે. સાત તેજસ્વી દેવતાઓ તને રથમાં લઈ જાય છે, હે દેવ સૂર્ય, જ્યોતિર્મય વાળવાળા, સર્વજ્ઞ. આ રીતે, જંગલથી ઘેરાયેલા પર્વતો સુધી, મહાન દેવો તરફ, હે ઉદાર, સ્તુતિના માર્ગને ઓળખો; હે બળના સ્વામી, પૂર્વજોના શક્તિઓને સંચાલિત કરો. આ સર્વ તારા માટે, આશીર્વાદ અને મીઠા ભોજન સાથે, તેજસ્વી અને વિદ્વાન ઈન્દ્રને બળ માટે જાગૃત કરો, અભાવ માટે નહીં. હે શક્ર, ધન અને બળ માટે, વજ્રધારી, મહાબલી, પધારો, પીઓ, આનંદ કરો, મનુષ્યો માટે સર્વોપરી દાતા છો. ધન માટે શ્રેષ્ઠ પરાક્રમ જાણો; બળના સ્વામી, ધનની સંપત્તિના સ્વામી, દયાળુ અને બલવાન બનો. જે સર્વ દાતાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, સૂર્ય જેવી તેજસ્વી બુદ્ધિ ધરાવે છે, એવો ઈન્દ્ર અમને માર્ગદર્શન આપે—એનું સ્તવન કરો. શક્ર એ શક્તિનો સ્વામી છે; અમે અજય વિજયીને પુકારીએ છીએ. એ અમારા દ્વેષીઓને વિખેરે, મહાન અને સત્ય છે. અમે ઈન્દ્રને ધનપ્રાપ્તિ માટે પુકારીએ છીએ, અજય વિજેતા. એ અમારા શત્રુઓને વિખેરે, વારંવાર વિખેરે. પહેલાં પિછડેલા સોમ માટે, હે પથ્થરધારી, આનંદ માટે, અમારે પર કૃપા રાખો, હે દયાળુ. પૂર્ણતા પ્રશંસનીય છે, હે શક્ર, તું આ નવી ભેટ સ્વીકારો. હે પ્રભુ, આપણે એ વીરની વાત કરીએ, જે વૃત્રના સંહારક છે, જે મનુષ્યોમાં સંચર કરે છે, ગાયોમાં જાય છે, મિત્ર છે, દયાળુ છે, વિરોધરહિત છે. હવે, પાંચ પુરીષા પગલાં: હે અગ્નિ, હે ઈન્દ્ર, હે પૂષણ, હે દેવતાઓ, ઓમ—હે દેવતાઓ! આ રીતે, સ્વરૂપ, તેજ, પરાક્રમ, ઋતુઓ, દેવતાઓ અને બ્રહ્માંડના રહસ્યોની મહિમા ગાઈ, વેદિક ઋષિઓએ યજ્ઞના પવિત્ર અવસર પર આ સ્તુતિઓ કરી.