સામવેદઃ

એક સમયે, પ્રભુઓએ, શક્તિશાળી દેવતાઓએ, એકને સર્વોમાં શ્રેષ્ઠ બનાવવાનો સંકલ્પ કર્યો. ઈન્દ્ર, યજ્ઞ, વરુણ અને મરૂતો માટે પવિત્ર સોમરસ વહેતો થયો, જે સર્વત્ર વિસ્તૃત જગ્યા આપે છે. આ સોમરસથી, જે માનવ મહિમા ઈચ્છે છે, તે જીત મેળવી શકે છે—હું પ્રથમ જન્મેલો ધર્મ છું, દેવો કરતાં પણ પહેલાનો, અમરત્વનું નામ ધરાવતો; જે મને અર્પે છે, તે પણ એ રીતે સિદ્ધિ પામે છે—હું જ આહાર છું, અને આહાર કરનારને પણ હું જ ભક્ષું છું. તમે એ કાળી, લાલ અને ચિતરડી ગાયોમાં પ્રકાશમાન દુધથી આ જીવનને જાળવ્યું. એ વશમાં ન આવતો બળવાન વૃષભ, ચિતરડી ગાયોમાં શ્રેષ્ઠ, વિશ્વમાં ગર્જના કરતાં ફરતો રહ્યો, પુરસ્કારની ઇચ્છા રાખતો. જાદુગરોએ તેને પોતાની માયાથી માપ્યો; પિતૃઓએ માનવી દ્રષ્ટિથી તેના અંડાને ધારણ કર્યું. ઈન્દ્ર, પોતાની બે જોડાયેલા ઘોડાઓ સાથે, વાણી જોડીને, સુવર્ણ વજ્રધારી બનીને પ્રગટ થયો. હે ઈન્દ્ર, અમને સ્પર્ધાઓમાં, હજારો પુરસ્કારવાળી સ્પર્ધાઓમાં, તમારી મહાન શક્તિથી રક્ષો. જેનું નામ વ્યાપક છે, જે અનુષ્ઠુપ યજ્ઞનું ધારણકર્તા છે, એ રથંતર સ્તોત્રને વસિષ્ઠએ સવિતા અને વિષ્ણુની તેજસ્વિતામાંથી ગ્રહણ કર્યું. હે વાયુ, તમારી રથયુક્ત ટીમ સાથે આવો; હું તમારી પાસે આવું છું, હે તેજસ્વી. તમે સોમરસ પિરસનારના ઘરમાં આવશો. જયારે તમે, હે મઘવન, વૃત્ર વિધ્વંસ માટે જન્મ્યા, ત્યારે તમે પૃથ્વીને વિસ્તૃત કરી અને સમર્થન આપ્યું, તેમજ આકાશને પણ. પ્રભુ, મારી અંદર તેજ, યશ અને યજ્ઞનું સાર્થકત્વ સ્થાપિત કરો; પ્રજાપતિ, જેમ આકાશમાં સ્થાપિત કરે છે, તેમ એ સ્વર્ગમાં સ્થાપિત કરો. તમારી પોષક શક્તિઓ એકત્રિત થાય, પુરસ્કારો જોડાય, વિપક્ષી શક્તિઓ પણ જોડાય; અમરત્વ માટે પુષ્ટ સોમ, સર્વોચ્ચ યશ સ્વર્ગમાં સ્થાપિત કરો. હે સોમ, તમે બધાં વનસ્પતિઓ, જળ અને ગાયોનું સર્જન કર્યું; તમારે શરીરમાંથી વ્યાપક વાયુમંડળ ફેલાવ્યું; તમારા પ્રકાશથી અંધકાર દૂર કર્યો. હું અગ્નિનું સ્તવન કરું છું—યજ્ઞપતિ, દેવ, હવનકર્તા, ધનદાતા. તેઓએ ગાયોનું પ્રથમ નામ, ત્રણ વખત સાત, લોકોનું સર્વોચ્ચ નામ વિચાર્યું; તેને જાણનારા જણ પાછળ ચાલ્યા, અને લાલચટ્ટ, પ્રસિદ્ધ ગાયો પૃથ્વી પર દેખાઈ. કેટલીક નદીઓ સાથે જોડાય છે, બીજી મળે છે; શુદ્ધ, તેજસ્વી નદીઓ શુદ્ધ, તેજસ્વી, પોષક જળને સ્પર્શે છે. દિવસની શુભ યુવતિ પૂર્વથી ઉગે છે, તેના સંકેતો ફેલાય છે; શુભ વિશ્રામ સ્થાન પ્રગટ થાય છે—આ સમગ્ર જગતની રાત્રિ. હવે આપણે વૃષભના, લાલના મહિમાનું ગાન કરીએ; અમારી વાણી સભામાં જાતવેદસ, વૈશ્વાનર, નવી ચેતનાવાળા અગ્નિ સુધી પહોંચે—પવિત્ર, શુદ્ધ સોમ જેવો, અગ્નિ માટે સુંદર. સર્વ દેવો, સ્વર્ગ અને પૃથ્વી, જળપુત્ર, મારા યજ્ઞને સાંભળો; મારા શબ્દો વિખૂટા ન પડે, હું તમારા હિતમાં બોલું, અંતે આનંદ પામીએ. સ્વર્ગ અને પૃથ્વીથી, ઈન્દ્ર અને બૃહસ્પતિથી, ભાગથી મારી ખ્યાતિ વધે; હું પ્રસિદ્ધોની સભામાં વક્તા બની રહું. હવે હું ઈન્દ્રના પરાક્રમનું વર્ણન કરું—જે વજ્રધારી તરીકે સૌપ્રથમ કાર્ય કર્યું: તેણે અસુર સર્પને મારો, જળને વિભાજિત કર્યું, પર્વતોને તોડી નાખ્યા. હું જન્મથી અગ્નિ છું, સર્વ જીવનો જ્ઞાતા; ઘૃત મારી દૃષ્ટિ છે, અમરત્વ મારું આહાર છે; હું ત્રિવિધ આધાર, સૂર્ય, અંતરિક્ષમાં ગતિશીલ પ્રકાશ છું, યજ્ઞ અને સર્વ છું. અગ્નિ જ્ઞાનીનું પ્રથમ પગલું રક્ષે છે; સૂર્યના ઝડપી પગને જાળવે છે; અગ્નિ, સાત મસ્તકવાળો, નાભિમાં રક્ષણ કરે છે. પ્રજ્વલિત અગ્નિ, પ્રગટ થતાં, તેજસ્વી બને છે; એની જીભ અંદર ચાલે છે, જેમ ચિન્કી. હે અગ્નિ, અમને પોષણ, તેજ અને દૃષ્ટિ સાથે ધન આપો. વસંત, ઉનાળું, વરસાદ, પતજડ, શિયાળો અને હેમંત—બધાં રુચિકર છે. પુરુષસૂક્તમાં વર્ણવેલ પુરુષના હજાર માથા, આંખો અને પગ છે; તેણે પૃથ્વીને સર્વત્ર વ્યાપી અને દસ આંગળ ઊંચાઈએ ઊભો રહ્યો. એ પુરુષના ત્રણ ચોથા ભાગ ઉપર ઉઠ્યા; એક ચોથો ફરી અહીં જન્મ્યો; તે સર્વત્ર વ્યાપ્યો—જે ખાય છે અને જે નથી ખાતું તેમાં. આ સર્વ જ પુરુષ છે—ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય; સર્વ જીવ એનો એક ચોથો છે, ત્રણ ચોથા અમર સ્વર્ગમાં છે. એ તેની મહાનતા છે, પણ પુરુષ વધુ મહાન છે; તે અમરત્વનો સ્વામી છે, જે આહારથી વધે છે. એમાંથી વિરાજ જન્મ્યો અને વિરાજમાંથી પુરુષ; જન્મ્યા પછી, પૃથ્વી પાછળ અને આગળ વિસ્તર્યો. હું સ્વર્ગ અને પૃથ્વીને અપાર, ઉદાર માનું છું, જે અનંત રીતે જોડાઈ વિસ્તર્યા છે; દયાળુ સ્વર્ગ-પૃથ્વી, અમને પાપથી મુક્ત કરો. ઈન્દ્ર, તમારી દાઢી અને ઘોડા કપિલ છે; કવિઓ, મનુષ્યો, ગાયકોએ તમારી સ્તુતિ કરી. સોનાનું તેજ, ગાયનું તેજ, સત્ય અને વાણીનું તેજ—તેમાં અમારો સંયોગ થાઓ. હે ઈન્દ્ર, એ શક્તિથી અમને બળ આપો; તમે મહાન શક્તિના સ્વામી, વ્યાપક દ્રષ્ટિ ધરાવનાર છો; અમને જ્ઞાન, પુરુષત્વ, અવિરત બળ આપો; યુદ્ધમાં શત્રુવિનાશક બનાવો. મજબૂત વાછરડા અને વાછરિયાં સાથે, દરેક રૂપ ધારણ કરીને, હે દૈવી ગાયો, ઉઠો; આ વિશાળ જગત તમારું છે, અને આ રક્ષિત જળ પણ. હે અગ્નિ, અમારા જીવનો શુદ્ધ કરો, ઝડપી બળ અને આહાર આપો, દુષ્ટ ચિંતનને દૂર કરો. પ્રભા પામેલો દેવ મહાન સોમ પીવે, જે યજ્ઞપતિ માટે જીવન અને આનંદ લાવે છે; પવનથી ચલિત, પોતાની શક્તિથી રક્ષા કરે છે, સંતાનને પોષે છે અને અનેક રીતે તેજ આપે છે. દેવોનું અજોડ રૂપ પ્રગટ્યું—મિત્ર, વરુણ અને અગ્નિનું નેત્ર; એ સ્વર્ગ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષથી ભરાઈ ગયું; સૂર્ય સર્વ ચળવળ અને સ્થિરનું આત્મા છે. આ ચિતરડી ગાય આગળ વધી, પોતાની માતા પાસે ગઈ, પિતા પાસે પહોંચી, અને ઉષા માટે તરસી રહી. આ રીતે, દેવતાઓ, સૃષ્ટિ, યજ્ઞ, અને પુરુષોત્તમની મહિમા, અમૃતત્વ અને પ્રકાશથી ભરપૂર, એક સુંદર ગાથા બની વહે છે.