ఏతావానస్య మహిమాతో జ్యాయాఁశ్చ పూరుషః । పాదోఽస్య విశ్వా భూతాని త్రిపాదస్యామృతం దివి
అతని మహిమ ఇంతటి గొప్పది అయినా, పురుషుడు ఇంకా గొప్పవాడు. అన్ని జీవులు అతని ఒక భాగం మాత్రమే; మిగతా మూడు భాగాలు అమృతంగా ఆకాశంలో ఉన్నాయి.
త్రిపాదూర్ధ్వ ఉదైత్పురుషః పాదోఽస్యేహాభవత్పునః । తతో విష్వఙ్వ్యక్రామత్సాశనానశనే అభి
పురుషుని మూడు భాగాలు పైకి ఎగబాకాయి; ఒక భాగం మళ్లీ ఇక్కడ జన్మించింది. అక్కడినుంచి అన్నివైపులా వ్యాపించి, తినేవాటిలోనూ, తినని వాటిలోనూ ప్రవేశించాడు.
తస్మాద్విరాళజాయత విరాజో అధి పూరుషః । స జాతో అత్యరిచ్యత పశ్చాద్భూమిమథో పురః
ఆ పురుషుని నుండి విరాట్ జన్మించాడు; విరాట్ నుండి మళ్లీ పురుషుడు పుట్టాడు. అతడు పుట్టిన వెంటనే భూమిని దాటి, వెనుక, ముందు అన్నిచోట్ల వ్యాపించాడు.
యత్పురుషేణ హవిషా దేవా యజ్ఞమతన్వత । వసన్తో అస్యాసీదాజ్యం గ్రీష్మ ఇధ్మః శరద్ధవిః
దేవతలు పురుషుని హవిగా చేసుకుని యజ్ఞం చేశారు. వసంతం నెయ్యిగా, గ్రీష్మం ఇంధనంగా, శరదృతువు హవిగా అయ్యాయి.
తం యజ్ఞం బర్హిషి ప్రౌక్షన్పురుషం జాతమగ్రతః । తేన దేవా అయజన్త సాధ్యా ఋషయశ్చ యే
ఆ యజ్ఞాన్ని, ఆదిలో పుట్టిన పురుషుడిని, యజ్ఞపు దర్భపై ప్రతిష్ఠించారు. ఆ యజ్ఞంతో దేవతలు, సాధ్యులు, ప్రాచీన ఋషులు ఆరాధించారు.
తస్మాద్యజ్ఞాత్సర్వహుతః సమ్భృతం పృషదాజ్యమ్ । పశూన్ తాఁశ్చక్రే వాయవ్యానారణ్యాన్గ్రామ్యాశ్చ యే
ఆ సంపూర్ణ యజ్ఞం నుండి నెయ్యి, పెరుగు కలిసిన హవి ఏర్పడింది. ఆ యజ్ఞం ద్వారా గాలిలో ఉండే జంతువులు, అడవిలో ఉండేవి, గ్రామాల్లో ఉండేవి—all జంతువులు పుట్టాయి.
తస్మాద్యజ్ఞాత్సర్వహుత ఋచః సామాని జజ్ఞిరే । ఛన్దాంసి జజ్ఞిరే తస్మాద్యజుస్తస్మాదజాయత
ఆ సంపూర్ణ యజ్ఞం నుండే ఋక్సామ వేదములు పుట్టాయి. ఛందస్సులు కూడా అక్కడినుంచే పుట్టాయి; యజుర్వేదమూ అక్కడినుంచే జన్మించింది.
తస్మాదశ్వా అజాయన్త యే కే చోభయాదతః । గావో హ జజ్ఞిరే తస్మాత్తస్మాజ్జాతా అజావయః
ఆ యజ్ఞం నుండే గుర్రాలు, రెండు వరుసల పళ్ళు కలిగిన జంతువులు పుట్టాయి. ఆ యజ్ఞం నుండే ఆవులు పుట్టాయి; అక్కడినుంచే మేకలు, గొర్రెలు పుట్టాయి.
యత్పురుషం వ్యదధుః కతిధా వ్యకల్పయన్ । ముఖం కిమస్య కౌ బాహూ కా ఊరూ పాదా ఉచ్యేతే
పురుషుణ్ని విభజించినప్పుడు, ఎన్ని భాగాలుగా చేసారు? అతని నోరు ఏమైంది, చేతులు ఏమయ్యాయి, తొడలు ఏమయ్యాయి, పాదాలు ఏమని పిలుస్తారు?
బ్రాహ్మణోఽస్య ముఖమాసీద్బాహూ రాజన్యః కృతః । ఊరూ తదస్య యద్వైశ్యః పద్భ్యాం శూద్రో అజాయత
బ్రాహ్మణుడు ఆయన నోటిలోనుంచి పుట్టాడు. ఆయన భుజాలనుంచి రాజవర్గం ఏర్పడింది. ఆయన తొడలలోనుంచి వైశ్యులు పుట్టారు. ఆయన పాదాలనుంచి శూద్రులు జన్మించారు.
చన్ద్రమా మనసో జాతశ్చక్షోః సూర్యో అజాయత । ముఖాదిన్ద్రశ్చాగ్నిశ్చ ప్రాణాద్వాయురజాయత
చంద్రుడు ఆయన మనసులోనుంచి పుట్టాడు. సూర్యుడు ఆయన కన్నులోనుంచి వెలిగాడు. ఆయన నోటిలోనుంచి ఇంద్రుడు, అగ్ని పుట్టారు. ఆయన ఊపిరిలోనుంచి వాయువు జన్మించాడు.
నాభ్యా ఆసీదన్తరిక్షం శీర్ష్ణో ద్యౌః సమవర్తత । పద్భ్యాం భూమిర్దిశః శ్రోత్రాత్తథా లోకాఁ అకల్పయన్
ఆయన నాభిలోనుంచి మధ్యలోకము ఏర్పడింది. ఆయన తలలోనుంచి ఆకాశం ఏర్పడింది. ఆయన పాదాలనుంచి భూమి, ఆయన చెవులనుంచి దిక్కులు పుట్టాయి. ఇలా వారు లోకాలను సృష్టించారు.
సప్తాస్యాసన్పరిధయస్త్రిః సప్త సమిధః కృతాః । దేవా యద్యజ్ఞం తన్వానా అబధ్నన్పురుషం పశుమ్
ఏడు చుట్టూ మంటలు, మూడు మూడు ఏడుసార్లు సమిధలు పెట్టారు. దేవతలు యజ్ఞం చేస్తూ పురుషుని పశువుగా కట్టారు.
యజ్ఞేన యజ్ఞమయజన్త దేవాస్తాని ధర్మాణి ప్రథమాన్యాసన్ । తే హ నాకం మహిమానః సచన్త యత్ర పూర్వే సాధ్యాః సన్తి దేవాః
దేవతలు యజ్ఞంతో యజ్ఞం చేశారు. ఇవే మొదటి ధర్మాలు. వారు పరమ లోకాన్ని చేరారు, అక్కడ పూర్వకాల సాధ్య దేవతలు నివసిస్తున్నారు.
సం జాగృవద్భిర్జరమాణ ఇధ్యతే దమే దమూనా ఇషయన్నిళస్పదే । విశ్వస్య హోతా హవిషో వరేణ్యో విభుర్విభావా సుషఖా సఖీయతే
అగ్ని, నీవు మేల్కొన్నవారిచేత ఇంట్లో ప్రज్వలించబడతావు. ఇంట్లోని అందరికి ప్రేరణనిస్తావు. నీవు యజ్ఞానికి యోగ్యుడవు, అన్నివైపులా వ్యాపించి, వెలుగునిచ్చే మంచి మిత్రుడవు.
స దర్శతశ్రీరతిథిర్గృహేగృహే వనేవనే శిశ్రియే తక్వవీరివ । జనంజనం జన్యో నాతి మన్యతే విశ ఆ క్షేతి విశ్యో విశంవిశమ్
నీవు అందమైన తేజస్సుతో ప్రతి ఇంట్లో అతిథివిగా ఉంటావు. ప్రతి అడవిలోనూ నీవు నైపుణ్యంతో ఉన్నవాడివి. నీవు ఎవ్వరినీ తక్కువగా చూడవు. ప్రతి వంశంలోనూ నివసిస్తావు.
సుదక్షో దక్షైః క్రతునాసి సుక్రతురగ్నే కవిః కావ్యేనాసి విశ్వవిత్ । వసుర్వసూనాం క్షయసి త్వమేక ఇద్ద్యావా చ యాని పృథివీ చ పుష్యతః
అగ్ని, నీవు మంచి బుద్ధి కలవాడవు, నైపుణ్యంతో నడిపేవాడవు, జ్ఞానంతో నిండినవాడవు. నీవే ధనానికి అధిపతి, ఆకాశాన్ని భూమిని అభివృద్ధి పరచేవాడవు.
ప్రజానన్నగ్నే తవ యోనిమృత్వియమిళాయాస్పదే ఘృతవన్తమాసదః । ఆ తే చికిత్ర ఉషసామివేతయోఽరేపసః సూర్యస్యేవ రశ్మయః
అగ్ని, నీ జన్మస్థానం, యజ్ఞస్థలాన్ని బాగా తెలిసినవారు, నెయ్యితో కూడిన స్థలంలో కూర్చుంటారు. నీవద్దకు ఉదయాలవలె ప్రకాశించే వారు వస్తారు, సూర్యకిరణాలవలె పవిత్రంగా ఉంటారు.
తవ శ్రియో వర్ష్యస్యేవ విద్యుతశ్చిత్రాశ్చికిత్ర ఉషసాం న కేతవః । యదోషధీరభిసృష్టో వనాని చ పరి స్వయం చినుషే అన్నమాస్యే
అగ్ని, నీ తేజస్సు వర్షపు జలాలవలె ప్రసరిస్తుంది. నీ జ్వాలలు ఉదయపు కిరణాలవలె ప్రకాశిస్తాయి. నీవు ఔషధులలోనూ, అడవుల్లోనూ వ్యాపించి, ఆహారాన్ని నీ నోట్లోకి సేకరిస్తావు.
తమోషధీర్దధిరే గర్భమృత్వియం తమాపో అగ్నిం జనయన్త మాతరః । తమిత్సమానం వనినశ్చ వీరుధోఽన్తర్వతీశ్చ సువతే చ విశ్వహా
ఔషధులు యజ్ఞ గర్భాన్ని ధరించాయి. నీ తల్లులు అయిన జలాలు నిన్ను జన్మించాయి. చెట్లు, మొక్కలు ఎప్పుడూ నిన్నే ప్రసవిస్తుంటాయి.
వాతోపధూత ఇషితో వశాఁ అను తృషు యదన్నా వేవిషద్వితిష్ఠసే । ఆ తే యతన్తే రథ్యో యథా పృథక్ఛర్ధాంస్యగ్నే అజరాణి ధక్షతః
గాలి తోడ్పాటుతో, తపనతో నీవు మూడు విధాల ఆహారాల్లో సంచరిస్తావు, అగ్ని. రథికులు నిన్ను గెలుచుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తారు. నీ జ్వాలలు వేర్వేరుగా ఎప్పటికీ మండుతుంటాయి.
మేధాకారం విదథస్య ప్రసాధనమగ్నిం హోతారం పరిభూతమం మతిమ్ । తమిదర్భే హవిష్యా సమానమిత్తమిన్మహే వృణతే నాన్యం త్వత్
అగ్ని, నీవు జ్ఞానాన్ని కలిగించేవాడవు, సభకు అలంకారమైనవాడవు, యజ్ఞానికి హోతావు, మనస్సుకు ప్రేరణనిచ్చేవాడవు. నిన్నే అందరూ మహిమ కోసం, హవిస్సులతో ఎంచుకుంటారు, నీవే ప్రధానుడు.
త్వామిదత్ర వృణతే త్వాయవో హోతారమగ్నే విదథేషు వేధసః । యద్దేవయన్తో దధతి ప్రయాంసి తే హవిష్మన్తో మనవో వృక్తబర్హిషః
ఇక్కడ సభల్లో జ్ఞానులు నిన్నే హోతాగా ఎంచుకుంటారు, అగ్ని. దేవతలను ఆరాధిస్తూ, మను వంశజులు హవిస్సులతో నీకు అర్పణలు సమర్పిస్తారు.
తవాగ్నే హోత్రం తవ పోత్రమృత్వియం తవ నేష్ట్రం త్వమగ్నిదృతాయతః । తవ ప్రశాస్త్రం త్వమధ్వరీయసి బ్రహ్మా చాసి గృహపతిశ్చ నో దమే
అగ్ని, నీ హోతృత్వం, నీ సహాయకుడు, నీ యజ్ఞ కార్యం, నీవే ఆహ్వానించేవాడు, నీవే అగ్నిని వెలిగించే వాడవు. నీవే యజ్ఞాన్ని పర్యవేక్షించేవాడు, నీవే బ్రహ్మ, నీవే మా ఇంటి గృహపతి.
యస్తుభ్యమగ్నే అమృతాయ మర్త్యః సమిధా దాశదుత వా హవిష్కృతి । తస్య హోతా భవసి యాసి దూత్యముప బ్రూషే యజస్యధ్వరీయసి
ఎవరైనా మానవుడు నీకు సమిధ లేదా హవిస్సుతో అర్పిస్తే, అగ్ని, నీవు అతనికి హోతా అవుతావు, దూతగా వెళ్తావు, యజ్ఞంలో అతని తరఫున మాట్లాడతావు.
ఇమా అస్మై మతయో వాచో అస్మదాఁ ఋచో గిరః సుష్టుతయః సమగ్మత । వసూయవో వసవే జాతవేదసే వృద్ధాసు చిద్వర్ధనో యాసు చాకనత్
ఈ మన మాటలు, ఈ వచనాలు, ఈ ఋక్సూక్తులు, ఈ స్తోత్రాలు—all నిన్ను చేరాయి. ధనాన్ని కోరుతూ, అన్నివైపులా తెలిసిన అగ్ని, నీవు వాటిని ఆనందిస్తావు, పెంచుతావు.
ఇమాం ప్రత్నాయ సుష్టుతిం నవీయసీం వోచేయమస్మా ఉశతే శృణోతు నః । భూయా అన్తరా హృద్యస్య నిస్పృశే జాయేవ పత్య ఉశతీ సువాసాః
ఈ పురాతనమైన, ఉత్తమమైన, ఎప్పటికీ కొత్తగా ఉండే స్తోత్రాన్ని మేము నీకోసం పలుకుతాము. నీవు వినాలి, నీవు ఎప్పుడూ మన హృదయంలో ఉండాలి, మంచి అలంకారమైన భార్య భర్త ఇంట్లో ఉండినట్లుగా.
యస్మిన్నశ్వాస ఋషభాస ఉక్షణో వశా మేషా అవసృష్టాస ఆహుతాః । కీలాలపే సోమపృష్ఠాయ వేధసే హృదా మతిం జనయే చారుమగ్నయే
అశ్వాలు, ఎద్దులు, కాళ్లు, ఆవులు, గొర్రెలు—all ఇవన్నీ విడిచిపెట్టి అగ్నికి నైవేద్యంగా సమర్పించబడతాయి. సోమాన్ని ఆస్వాదించే జ్ఞానవంతుడైన అగ్ని కోసం, నా హృదయంతో అందమైన ఆలోచనను రేపుతున్నాను.
అహావ్యగ్నే హవిరాస్యే తే స్రుచీవ ఘృతం చమ్వీవ సోమః । వాజసనిం రయిమస్మే సువీరం ప్రశస్తం ధేహి యశసం బృహన్తమ్
అగ్ని! ఈ హవిసు నీకోసమే. నెయ్యి పళ్ళెం లాగా, సోమరసం పాత్రలా నీకు సమర్పించబడుతుంది. మాకు బలమైన, వీరులతో నిండిన, మంచి పేరు గల, గొప్ప ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించు.
యజ్ఞస్య వో రథ్యం విశ్పతిం విశాం హోతారమక్తోరతిథిం విభావసుమ్ । శోచఞ్ఛుష్కాసు హరిణీషు జర్భురద్వృషా కేతుర్యజతో ద్యామశాయత
యజ్ఞానికి అధిపతిగా, రథసారథిగా, ప్రజలకు నాయకుడిగా, హోతగా, ఆతిథ్యంగా, ప్రకాశవంతుడిగా ఉన్న అగ్ని, పొడిగిన దారువుల మధ్య వెలిగిపోతూ, బలవంతుడిగా, యజ్ఞానికి సంకేతంగా, ఆకాశాన్ని విస్తరించేవాడిగా వెలుగుతాడు.