పురుష సూక్తంలోని ఈ మహత్తరమైన కథను మనం వినిపించుకుంటూ, సృష్టి రహస్యాన్ని అర్థం చేసుకుందాం. పురుషుని మహిమ ఎంత గొప్పదో వర్ణించదగినదే. అయినా, ఆ మహాపురుషుడు దీని కంటే ఇంకా గొప్పవాడు. ఈ జగతిలోని సమస్త భూతములు ఆయనలో ఒక భాగమే. మిగిలిన మూడు భాగాలు అమరత్వంతో పరమ లోకంలో ఉన్నవి. ఆ మూడు భాగాలు పైకి ఎగిరిపోయాయి; ఒక భాగం మళ్ళీ భూమిపై జన్మించింది. ఆ భాగం నుండి, ఆయన అన్నిదిశలా వ్యాపించాడు—అన్నింటిలోనూ, ఆహారంగా ఉండేవాటిలోనూ, ఆహారంగా కానివాటిలోనూ. ఆయన నుండి విరాట్ జన్మించింది. విరాట్ నుండి మళ్ళీ ఆ పురుషుడు సృష్టించబడ్డాడు. ఆ పురుషుడు జన్మించినప్పుడు, భూమి అంతటా, ముందు వెనుకగా విస్తరించాడు. దేవతలు ఆ పురుషునితోనే మహాయజ్ఞం నిర్వహించారు. ఆ యజ్ఞంలో వసంత ఋతువు ఘృతంగా, గ్రీష్మ ఋతువు ఇంధనంగా, శరదృతువు హవిగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఆయన ఆది పురుషుని యజ్ఞ పీఠంపై కుశగ్రాసంపై ప్రతిష్ఠించారు. ఆ యజ్ఞంతో దేవతలు, సాధ్యులు, మరియు ప్రాచీన ఋషులు యజ్ఞం చేశారు. ఆ యజ్ఞం పూర్తిగా సమర్పించబడిన తర్వాత, అక్కడ నుండి ఘృతం మరియు పెరుగు కలిసినది సేకరించబడింది. ఆ ఘృతంతో, ఆయన ఆకాశంలోని జంతువులను, అడవి జంతువులను, గ్రామ జంతువులను సృష్టించాడు. అదే యజ్ఞం నుండి ఋగ్వేద, సామవేద మంత్రాలు జన్మించాయి. అక్కడినుంచి ఛందస్సులు, యజుర్వేదం ఉద్భవించాయి. అదే యజ్ఞం నుండి గుర్రాలు, రెండు వరుసల పళ్లున్న జంతువులన్నీ, ఆవులు, మేకలు, గొర్రెలు—all ఇవన్నీ సృష్టించబడ్డాయి. పురుషుని విభజించినప్పుడు, ఆయనను ఎన్ని భాగాలుగా చేసారు? ఆయన నోటెక్కడుంది? భుజాలు, తొడలు, పాదాలు ఏమయ్యాయి? ఆయన నోటిలోంచి బ్రాహ్మణుడు, భుజాలనుండి క్షత్రియుడు, తొడల నుండి వైశ్యుడు, పాదాలనుండి శూద్రుడు జన్మించారు. ఆయన మనసులోంచి చంద్రుడు, కంటిలోంచి సూర్యుడు, నోటిలోంచి ఇంద్రుడు, అగ్ని, ఊపిరిలోంచి వాయువు జన్మించారు. నాభినుండి అంతరిక్షం, తల నుండి ఆకాశం, పాదాలనుండి భూమి, చెవులనుండి దిక్కులు ఉద్భవించాయి. ఇలా ప్రపంచాలన్నీ ఏర్పడ్డాయి. ఆయనను బలి ప్రాణిగా కట్టినప్పుడు, ఏడుగురు సమిధలు, మూడు సార్లు ఏడు దారులు సమర్పించబడ్డాయి. దేవతలు యజ్ఞం చేసి పురుషుని బలి చేశారు. దేవతలు యజ్ఞంతోనే యజ్ఞం చేశారు. ఇదే మొదటి పవిత్ర కర్మ. వారు ఆ యజ్ఞ ఫలితంగా స్వర్గలోకాన్ని, సాధ్య దేవతలు నివసించే స్థానాన్ని పొందారు. ఇప్పుడు, అగ్ని మహిమను మనం పరిగణించాలి. అగ్ని, యజ్ఞంలో, ఇంట్లో, ఎప్పుడూ వెలిగే వాడు. ఆయన ఇంటిలో, తన స్థానంలో, మానవులకు ప్రేరణనిచ్చే వాడు. ఆయన విశ్వ హోత, అన్నిదిక్కుల్లో వ్యాపించినవాడు, ప్రకాశవంతుడు, మిత్రుడవాడు. ప్రతి ఇంటిలో అతిథిగా, ప్రతి అడవిలో కళాకారుడిలా, అగ్ని నివసిస్తాడు. ఏ జాతిని, ఏ వ్యక్తిని ఆయన తక్కువగా చూడడు. అన్ని గోత్రాలలో, అందరిలో ఆయన ఉంటాడు. అగ్ని జ్ఞానంతో, నైపుణ్యంతో, దృష్టితో, అన్నిటినీ తెలిసినవాడు. ఆయన ధనాధిపతి; భూమిని, ఆకాశాన్ని అభివృద్ధిపరిచేవాడు. అగ్ని జననం, యజ్ఞ పీఠం, ఘృతంతో కూడిన స్థానం తెలిసినవారు, అక్కడ కూర్చుంటారు. అగ్నికి ప్రకాశవంతమైన దేవతలు, ఉదయకాలపు కాంతిలా వస్తారు. అగ్నికి జ్వాలలు వర్షంలా, ప్రకాశం ఉదయపు రేఖలవంటిది. ఆయన మొక్కలు, అడవులలో వ్యాపించి, ఆహారాన్ని తన నోటిలోకి తీసుకుంటాడు. మొక్కలు యజ్ఞ గర్భాన్ని మోశాయి. నీళ్ళు అగ్నిని తమ కుమారుడిగా జన్మించాయి. ఆ అగ్ని, చెట్లు, మొక్కలు ఎక్కడైనా, ఎప్పుడూ పుట్టిస్తూనే ఉంటాయి. గాలిచేత నడిపించబడుతూ, అగ్ని మూడు విధాలైన ఆహారాలలో సంచరిస్తాడు. రథికులు బహుమతిలా ఆయన కోసం పోటీ పడతారు. ఆయన జ్వాలలు వేర్వేరుగా, ఎప్పటికీ పాతవిగా లేవు. అగ్ని జ్ఞానదాయకుడు, సభను అలంకరించేవాడు, హోత, ధ్యానానికి ప్రేరణనిచ్చేవాడు. అతడినే, మహిమాన్వితునిగా, ఇతరులెవరూ కాకుండా, ప్రజలు ఆహుతులతో ఆహ్వానిస్తారు. ఇక్కడ అగ్నినే, సభలలో, హోతగా, జ్ఞానులు ఎంచుకుంటారు. మానవులు, దేవతలకు అంకితమై, కుశగ్రాసంతో, అగ్నికి సమర్పణలు సమర్పిస్తారు. అగ్ని హోతృత్వం, సహాయకత్వం, యజ్ఞాధికారం—all ఆయనదే. ఆయన ఆహ్వానించేవాడు, అగ్నిప్రదీప్తి చేయువాడు, యజ్ఞాన్ని పర్యవేక్షించేవాడు, బ్రహ్మనూ, గృహపతినూ ఆయనే. ఎవరైనా, అగ్ని, నీకు ఇంధనం, ఆహుతులు సమర్పిస్తే, నీవే అతని హోత, దూత, యజ్ఞంలో అతని తరఫున మాట్లాడేవాడు. ఈ మన మాటలు, ప్రార్థనలు, స్తోత్రాలు—all అగ్ని కోసం కలిసొచ్చాయి. ధనాన్ని ఆశిస్తూ, అగ్ని, నీవు అన్నిటిని పెంచేవాడు, వాటిలో ఆనందించేవాడు. ఈ ప్రాచీనమైన, ఉత్తమమైన, ఎప్పటికీ కొత్తగా ఉండే స్తోత్రాన్ని అగ్ని కోసం పలుకుదాం. ఆయన మన ప్రార్థన వినాలి, మన హృదయంలో ఎల్లప్పుడూ ఉండాలి. అగ్నిలో గుర్రాలు, ఎద్దులు, ఆవులు, గొర్రెలు—all హవిగా సమర్పించబడ్డాయి. సోమాన్ని ఆస్వాదించే జ్ఞానవంతుడైన అగ్ని కోసం, మన హృదయంతో మధురమైన భావనను సృష్టిద్దాం. అగ్ని, నీకే ఈ హవిసు. ఘృతం పాత్రగా, సోమం పాత్రగా ఉండాలని మనం కోరుతాం. బలమైన, వీరులతో నిండి, కీర్తి గల గొప్ప సంపదను మాకు ప్రసాదించు. అగ్ని యజ్ఞపతి, రథికుడు, ప్రజల నాయకుడు, హోత, ఆతిథ్యంగా, పొదలలో దహించేవాడు, మహోన్నతుడు. ఆయన యజ్ఞకారుడికి చిహ్నం, ఆకాశాన్ని వ్యాపించేవాడు. రెండు వర్గాల వారు ఈ అగ్నిని ధర్మపరుడిగా, సభాధిపతిగా, బలవంతుడిగా, ఉదయకాలపు హోతగా, శక్తిపుత్రుడిగా, గృహపతిగా స్థాపించారు. మనం బలవంతుడైన అగ్ని మార్గాన్ని, ధన సంరక్షణ మార్గాన్ని ఆశిస్తున్నాం. ఆయన పిలుపుతో ఆయన అధికారం కోరుతున్నాం. శక్తివంతులైన వారు అమరత్వాన్ని పొందినప్పుడు, వారు దేవ సముదాయాన్ని మహిమతో వ్యాపింపజేశారు. ధర్మ మార్గం విశాలమైనది, ఆకాశం విస్తృతమైనది, భక్తి అపారమైనది. ఇంద్రుడు, మిత్రుడు, వరుణుడు, భాగుడు, సవితృదేవుడు—all ఆ ధ్యానంలో ఉన్నారు. రుద్రుడు నాయకత్వంలో నదులు ప్రవహిస్తూ, సమృద్ధిగా నీరు నింపుతాయి. ఆ నదులతో, దూరంగా సంచరించేవాడు, విస్తృత సంతానాన్ని సృష్టిస్తాడు. ఆయన గర్భంలో అన్నీ విడుదల అవుతాయి. రుద్రులు, మరుతులు, సమస్త ప్రజలు, ఆకాశ పక్షులు, మహోన్నతులను కాపాడేవారు—వారితో పాటు వరుణుడు, మిత్రుడు, అర్యమన్, ఇంద్రుడు, దేవతలు—all జగత్తును చూస్తారు. ఇంద్రుని భుజంపై ఆశ్రయించేవారు; సూర్యుడు దృష్టిలో, బలవంతుడు పురుషత్వంలో. నిపుణులు అతనికి తగిన వజ్రాయుధాన్ని తయారు చేశారు. సూర్యుడు కూడా తన శక్తిలో ఆనందిస్తాడు; ఇంద్రుని కన్నా భయపడాల్సినవాడు లేడు. ఆ భయంకరమైన ఎద్దు నుండి, రోజూ, మేఘగర్జన శత్రువులను తరిమేస్తుంది. ఈ రోజు, రుద్రునికి, వీర రక్షకునికి, భక్తితో స్తోత్రం సమర్పించాలి. ఆయనే తన వంశంతో, తన మహిమతో, ఆకాశాన్ని పాలించేవాడు. వారు తమ సంతానానికి విశాలమైన కీర్తిని అందించారు—బృహస్పతి, సోముని పుత్రుడైన వృషభుడు. అథర్వన్ మొదట దేవతలను యజ్ఞంతో స్థాపించాడు; భృగువులు తమ నైపుణ్యంతో దానిని పరిశీలించారు. ఆకాశం, భూమి, నరశంస, నాలుగు యములు, అదితి, త్వష్ట, ధనదాయకుడు, నైపుణ్యవంతుడైన ఋభువులు, రెండు లోకాలు, మరుతులు, విష్ణువు—all ఆహ్వానించబడ్డారు. ఇలా ఈ పురుష సూక్తం, అగ్ని మహిమ, మరియు దేవతల స్తుతి—సంపూర్ణ సృష్టి కథను మన ముందు ఉంచుతుంది.