ఇంద్రుడు తూర్పునుండి, మహాశక్తులచే, దినములనుండి, మధ్యలో ఉన్న అంతరిక్షమునుండి, సముద్రపు లోతులనుండి విస్తరించాడు. విస్తరించే గాలినుండి, ఆకాశపు సరిహద్దులనుండి, నదులనుండి, భూములనుండి ఆయన కాంతిని వ్యాపింపజేశాడు. ఉదయపు ప్రకాశవంతమైన దూతవలె, ఇంద్రా! నీ ఆయుధం వెలుగును ప్రసరిస్తోంది. అది ఎల్లప్పుడూ నీకు విజయాన్ని కలిగించుగాక. మోసపూరిత శత్రువులను రాయి చీల్చినట్టు, నీవు ఆకాశమునుండి నీ దీప్తిమంతమైన ఆయుధాన్ని విసిరి సంహరించు. మాసాలు ఒకదాని తర్వాత ఒకటి క్రమంగా సాగుతుంటే, మొక్కలు, పర్వతాలు కూడానూ అనుసరిస్తున్నాయి. భూమి, ఆకాశం అనే రెండు లోకాలు ఇంద్రుని బలాన్ని సేవించుచున్నాయి. నీళ్లు ఆ జన్మించినవాడిని మద్దతు ఇస్తున్నాయి. ఓ ఇంద్రా! ఆ దుష్టుని సంహార సమయం ఎప్పుడు వస్తుంది? పశువులవలె, మోసగాళ్లైన శత్రువులు భూమిపై చెల్లాచెదురుగా పడిపోతారు ఆ రోజు ఎప్పుడు వస్తుంది? మనకు వ్యతిరేకంగా ఉన్నవారు ఎంతమంది గుమిగూడినా, వారు పూర్తిగా ఓడిపోవాలి. అజ్ఞానంలో, చీకటిలో ఉన్నవారు, జ్ఞానముతో ప్రకాశించే వారిచేత చుట్టుప్రక్కల ముట్టడి చేయబడాలి. ప్రజల యజ్ఞ సమర్పణలు, ఋషుల స్తోత్రాలు నీకు ఆనందాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. వారు ఉత్సాహంగా నిన్ను పిలుస్తున్నారు. ఇతరులందరినీ దాటి, నీవు వారివద్దకు చేరు. ఇంద్రా, నీ అనుగ్రహితులలో మనం కొత్త ఆశీర్వాదాలను తెలుసుకోగలుగుదాము. నీ స్తుతి చేసే మేము నీ సహాయ సంపదను తెలుసుకోగలుగుదాము. మిత్రులందరికి నీవు ప్రత్యక్షమవ్వు. ఓ దాతృత్వముతో నిండిన ఇంద్రా! బలప్రతిష్ఠకు, విజయానికి పోటీలో మేము నిన్ను పిలుచుచున్నాము. యుద్ధంలో నీవు మా పిలుపును ఆలకించి, శత్రువులను సంహరించి, విజయం, ధనాన్ని మాకు ప్రసాదించు. ఈ జగత్తులో సహస్ర శిరస్సుతో, సహస్ర నేత్రాలతో, సహస్ర పాదాలతో ఉన్న పురుషుడు (పురుషసూక్తం) భూమిని చుట్టుముట్టి, దాని పది వేల మితులు దాటి విస్తరించాడు. గతం, భవిష్యత్తు అన్నీ ఆ పురుషుడే. ఆయన అమృతత్వానికి అధిపతి. ఆహారమునందు ఆయన మరింత పెరుగుతాడు. ఆయన మహిమ ఇంతటి గొప్పదైనా, ఆ పురుషుడు మరింత గొప్పవాడు. సకల జీవులు ఆయన నాలుగవ వంతు మాత్రమే; మిగిలిన మూడు వంతులు అమరత్వముతో ఆకాశంలో ఉన్నవి. ఆ మూడు వంతులు పైకి ఎదిగాయి. నాలుగవ వంతు మళ్లీ ఈ లోకంలో జన్మించింది. అక్కడనుండి అన్ని దిశల్లో, భక్ష్యమైన, అభక్ష్యమైన వాటిలో వ్యాపించింది. ఆయననుండి విరాట్ జన్మించింది. విరాట్నుండి మళ్లీ పురుషుడు జన్మించాడు. ఆయన భూమిపై, ముందుకు, వెనుకకు విస్తరించాడు. దేవతలు ఆ పురుషుని యజ్ఞార్ధంగా ఉపయోగించి యజ్ఞం చేశారు. వసంతం ఘృతంగా, గ్రీష్మం సమిధిగా, శరద్ హవిస్సుగా చేశారు. ఆ యజ్ఞాన్ని, ఆది పురుషుని, పవిత్ర దర్భపై ప్రతిష్టించారు. ఆ యజ్ఞముతో దేవతలు, సాధ్యులు, ప్రాచీన ఋషులు ఆహుతులు సమర్పించారు. ఆ సంపూర్ణ యజ్ఞానుండి ఘృతం, దధి కలిసినది సేకరించబడింది. గగనములోని, అడవిలోని, గ్రామంలోని జంతువులను ఆయన సృష్టించాడు. ఆ యజ్ఞానుండి ఋగ్వేద, సామవేద మంత్రాలు, ఛందస్సులు, యజుర్వేద జన్మించాయి. గుర్రాలు, రెండు వరుస పళ్లున్న జంతువులు, ఆవులు, మేకలు, గొర్రెలు అందులోనుండే పుట్టాయి. పురుషుని విభజించినప్పుడు, ఆయన నోరు బ్రాహ్మణుడయ్యాడు, భుజాలు క్షత్రియుడు, తొడలు వైశ్యుడు, పాదాలు శూద్రుడు అయ్యారు. చంద్రుడు ఆయన మనస్సునుండి, సూర్యుడు కన్నులనుండి, ఇంద్రుడు, అగ్ని నోటినుండి, వాయువు శ్వాసనుండి పుట్టారు. ఆయన నాభినుండి అంతరిక్షం, తలనుండి ఆకాశం, పాదాలనుండి భూమి, చెవులనుండి దిశలు ఏర్పడ్డాయి. ఏడు హోమపు కట్టెలు, ముప్పెను సమిధలు సిద్ధం చేశారు. దేవతలు యజ్ఞంలో పురుషుని పశువుగా కట్టారు. యజ్ఞంతో దేవతలు మళ్లీ యజ్ఞం చేశారు. ఇవే ప్రథమమైన ధర్మకర్మలు. వారు స్వర్గంలో ఉన్న సాధ్య దేవతల స్థాయిని పొందారు. ఇప్పుడు, అగ్నిదేవుని మహిమను మనం చూస్తున్నాం. ఆయన యజ్ఞంలో, ఇంట్లో, మిత్రునిగా, సర్వవ్యాపిగా వెలుగుతాడు. ప్రతి ఇంటిలో అతిథిగా, ప్రతి అడవిలో నిపుణుడిగా ఉంటాడు. ఎవ్వరినీ విస్మరించడు, అందరిలో నివసిస్తాడు. అగ్నీ, నీవు జ్ఞానవంతుడు, నైపుణ్యవంతుడు, ఋషిలా అంతర్ముఖుడవు. ధనానికి అధిపతివి, భూమి, ఆకాశాలను పుష్టిగా చేస్తావు. నీ మూలాన్ని, యజ్ఞస్థానాన్ని, ఘృతపూర్ణమైన స్థానాన్ని, ఋత్వికులు తెలుసుకుని, మంత్రద్వారా నిన్ను ఆహ్వానిస్తారు. నీ కాంతులు వర్షపు ధారలవలె, నీ జ్వాలలు ఉదయపు కిరణాలవలె వెలుగుతుంటాయి. నీవు మొక్కలు, వృక్షాలలోకి చేరినప్పుడు, ఆహారాన్ని నీ నోటిలోకి సేకరిస్తావు. మొక్కలు యజ్ఞబీజాన్ని మోశించాయి. నీళ్లు నిన్ను, తమ కుమారునిగా, జన్మింపజేశాయి. వృక్షాలు, మొక్కలు, గర్భవంతులై నిన్ను ఎక్కడికక్కడా జన్మింపజేస్తున్నాయి. గాలి నిన్ను నడిపిస్తుంది. నీవు త్రివిధ భోజ్యాల్లోని ఆహారాన్ని అన్వేషిస్తూ, అప్రమత్తంగా సంచరిస్తావు. రథికులు నిన్ను బహుమతిగా గెలుచుకోవాలని ప్రయత్నిస్తారు. నీ వృద్ధాప్య రహిత జ్వాలలు వేరువేరుగా మండుతుంటాయి. అగ్ని, నీవు జ్ఞానదాయకుడు, సభలో అలంకారం, హోత, ధ్యానానికీ ప్రేరణావంతుడవు. నిన్నే మహిమకు, నిన్నే హవికి ఎంచుకుంటారు. మేధావులు నిన్నే హోతగా ఎన్నుకుంటారు. మానవులు నీవు పూజించబడే స్థలంలో, కుశదర్భపై, నీవు ఆహ్వానితుడవవు. నీ యజ్ఞపాత్ర, సహాయత్వం, కార్యదక్షత, ఆహ్వానకర్త, హోత, బ్రహ్మన్, గృహస్థుడు అన్నీ నీవే. ఎవరు అగ్నికి ద్రవ్యమో, హవిస్సో సమర్పిస్తారో, వారికి నీవు హోతగా మారి, వారి యజ్ఞాన్ని దేవతలకు సందేశంగా తీసుకెళ్తావు. మేము నీవు సంపూర్ణంగా తెలుసుకోవాలని, నీ అనుగ్రహాన్ని కోరుతూ, మనస్సులో, మాటలో, స్తోత్రంలో, నిన్నే పూజిస్తున్నాం. ఈ ప్రాచీన, ఉత్తమమైన స్తోత్రాన్ని మేము నిత్యనూతనంగా నీకు అర్పిస్తున్నాం. నీవు విను, మన హృదయంలో ఎల్లప్పుడూ ఉండు. నీవు ఇష్టపడే సోమపానంలో, గుర్రాలు, ఎద్దులు, ఆవులు, గొర్రెలు, మేకలు—all నీకు హవిగా సమర్పించబడతాయి. మేము మనసారా నీకు మధురమైన భావనను పుట్టించుకుంటున్నాం. అగ్నీ, నీకే ఈ హవిస్సు—నెయ్యి పాత్రగా, సోమం పాత్రగా అర్పించబడుతుంది. బలమైన, వీరులతో నిండిన, కీర్తితో పరిపూర్ణమైన ధనాన్ని మాకు ప్రసాదించు. ఇప్పుడు, యజ్ఞాధిపతిగా, రథికుడిగా, ప్రజలకు నాయకుడిగా, హోతగా, ఆతిథ్యంగా, నిపుణుడుగా, పొదలలో మండే ప్రకాశవంతుడుగా, యజ్ఞానికి సూచికగా వెలుగుతున్న అగ్నిదేవుని మేము పిలుస్తున్నాం.