పురాతన కాలంలో, విస్తారమైన యజ్ఞస్థలంలో ఋషులు, దేవతలను స్మరిస్తూ, వారి మహిమను గాథలుగా పాడుతున్నారు. వారు మొదటగా ఇంద్రుని మహత్తును స్మరించారు—వృత్రుని సంహరించిన వాడైన ఇంద్రుడు, పూరువంశజుడైన బలవంతుడి పేరును పిలిచి, అతని సహాయంతో కార్యాన్ని పూర్తిచేయాలని ప్రార్థించారు. తదుపరి, ఒక కవి సూర్యుని గృహంలో నదుల పరమోన్నతిని ప్రకటించాడు. ఏడు నదులు మూడు దిశల్లో ప్రవహించగా, వాటిలో సింధు నది అత్యంత శక్తివంతంగా ప్రవహిస్తూ, అందరినీ మించి వెలుగొందింది. వరుణుడు, సింధువు ప్రవహించేందుకు మార్గాలను తెరిచాడు. అలలు ఎగిసిపడే సింధువు, భూమి మీద ఉన్న ఎత్తైన రీడుపై దూసుకెళ్తూ, ముందుండే నదులలో అగ్రస్థానాన్ని సంపాదించింది. ఆమె రావడాన్ని మేఘాల వర్షం లా గంభీరమైన శబ్దంతో, ఆమె వెలుగు చుట్టూ వ్యాపించి, ఎడారి మీద పులి గర్జన లా మ్రోగింది. ఆ నదికి తల్లులు, పసిపిల్లను ఆశగా వెంబడించే ఆవుల్లా, ముందుకు పరుగెడుతూ చేరారు. నదులన్నింటినీ ఓ రాజు యుద్ధంలో ముందుండి నడిపించడంలా, ఆమె తనతోపాటు తీసుకెళ్లింది; ఎవరినీ వెనక్కి వదిలిపెట్టలేదు. ఈ సందర్భంలో కవి గంగా, యమున, సరస్వతి, సుతుద్రి, పరుష్ణి వంటి మహానదులను, ఆసిక్ని, మరుద్వృద్ధ, వితస్త, అర్జిక్య, సుశోమ వంటి నదులను తన స్తుతిలో భాగస్వాములయ్యేలా కోరాడు. త్రిష్టామా, సుసర్తు, రసా, శ్వేతా, కుభా, గోమతి, క్రము వంటి నదులు తమ రథాలతో శక్తివంతంగా ముందుకు సాగుతున్నాయని వర్ణించాడు. ఈ నదులు వేగవంతంగా, కాంతివంతంగా, మహిమాన్వితంగా ప్రవహిస్తూ, బలహీనమైనదాన్ని తొలగిస్తూ, అద్భుత రూపాలను ప్రదర్శించాయి. నది, కాళ్లతో అలంకరించబడిన రథాలు, బంగారు కాంతితో, యవ్వనంతో, ధర్మంతో, తీపి ఫలితాలను ప్రసాదిస్తూ, అందంతో అలంకరించబడింది. ఆశ్వినులకు నది మృదువైన రథాన్ని జోడించింది; ఆ రథంతో ఆమె పోటీలో విజయం సాధించింది. ఆమె మహిమను నేడు అందరూ స్తుతిస్తున్నారు—అది అవినాశిగా, కాంతివంతంగా, మహిమతో నిండినదిగా ప్రకాశించింది. ఈ సమయంలో, ఋషులు మరుత్గణాలను పిలిచారు: "మరుత్లారా, బలప్రదాయిని, ఉదయకాలంలో రండి. ఇంద్రుడు, మరుత్లు, మీరు రెండు లోకాలను కప్పివేస్తూ రండి. పగలు, రాత్రిలా మమ్మల్ని అనుసరించండి. మాకు ఆశ్రయం, నివాసం, వెలుగుమార్గాన్ని ప్రసాదించండి." వారు ఉత్తమమైన సోమారసాన్ని సిద్ధం చేసారు; నిపుణుడైన రథసారథిలా, వజ్రపిండులతో రసం పిండారు. "ఓ మహోన్నతులారా, మాకు విజయాన్ని, వీరశక్తిని, ధనాన్ని, వేగవంతులైన వారికి లభించే జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించండి" అని ప్రార్థించారు. ఆ సోమారసం మునుపటిలాగే, మనువు కోసం ఏర్పడిన మార్గంలా, గోశాలలో, అశ్వశాలలో, యజ్ఞస్థలంలో, భక్తులు ఆ దేవతను కోరారు. "దుష్టులను పారద్రోసించండి, నాశకులను నశింపజేయండి, అపశకునాలను నిలిపివేయండి, మూర్ఖతను తొలగించండి. మాకు ధనాన్ని ప్రసాదించండి, ఓ దేవతలారా; వజ్రపిండులారా, భారతులకు గానం అందించండి" అని వారు ప్రార్థించారు. "మీరు ఆకాశంలో ఉన్నవారికన్నా, తేజోవంతులలో, వాయువు, సోమ, అగ్ని, పితృదేవతలకన్నా గొప్పవారు" అని వారు మరుత్ల మహిమను కొనియాడారు. వజ్రపిండులు తమ శక్తిని ప్రదర్శిస్తూ, పరస్పర సహకారంతో, కావలసిన తేనెను పీల్చుతున్నవారి వంటి గానంతో, ఆకాశాన్ని నింపుతారు. వారు సోమరసాన్ని పిండుతూ, యజ్ఞార్థం రసం సేకరిస్తారు. గోధూళిలోని పాలను పిండినట్లు, భక్తులు చేతులతో హోమాలను సిద్ధం చేస్తారు. ఈ యజ్ఞకారులు నైపుణ్యం కలవారు; "వజ్రపిండులారా, సోమరసాన్ని ఇంద్రునికి పిండండి. దేవస్థానానికి, భూలోకానికి ధనాన్ని ప్రసాదించండి" అని ప్రార్థించబడింది. వారు వర్షంలా వచనాన్ని ధనంగా కురిపిస్తారు; యజ్ఞంలో నిపుణులైన ఋత్వికుల్లా, మరుత్లకు గానం అర్పిస్తారు. యువకులు మరుత్లా తేజస్సుతో అలంకరించుకుంటారు. వారు ఆది త్యులు; అలసిపోరు; స్వర్గపుత్రులు; ఎప్పుడూ ముందుకు సాగేవారు. వారు సూర్యునిలా తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తారు; వీరులా బలవంతులు, యువకుల్లా నిష్కళంకులు. వారి లోతుల్లో, జలాశయంలా, ఏదీ విచ్ఛిన్నం కాదు; మహాయజ్ఞం సమీపించి, సమూహంగా, సమర్పణలతో చేరుతుంది. వారు యుక్తుల్లా, వెలుగుతో ఉదయాలలో ప్రకాశిస్తారు; గర్వితమైన గద్దలవలె, స్వయంగా కాంతివంతులు. మరుత్లు దూరంలోనుండే సంపదను తెస్తారు; దాతృత్వాన్ని తెలుసుకుని, ద్వేషాన్ని పారద్రోసిస్తారు. యజ్ఞాగ్నిని వెలిగించే వారు మరుత్లకు సమర్పిస్తే, ధనవంతుడై, బలమైన సంతానాన్ని పొందుతాడు; దేవతల రక్షణలో ఉంటాడు. వారు యజ్ఞాల్లో అర్హులు; ఆదిత్యుల పేరుతో అనుగ్రహశీలులు; వారు మాకు రథారోహణమైన ఆలోచనలకు రక్షణ కల్పించాలి. వారు ప్రేరణతో యుక్తులైన ఋషుల్లా, దేవతలలాగా, రాజుల్లా, యవ్వనంతో నిండినవారిలా కనిపిస్తారు. అగ్నిలా కాంతివంతంగా, స్వయంగా యుక్తులైన గాలిలా, జ్ఞానవంతులైన వృద్ధుల్లా, సోమంలా సత్యాన్ని కోరుతూ ఉంటారు. వారు గాలిలా వేగంగా, అగ్నిజ్వాలల్లా ప్రకాశిస్తూ, యుద్ధ వీరుల్లా బలంగా, పూర్వీకుల స్తుతిలా దానశీలులు. వారు రథచక్రాల మద్దెల్లా ధృడంగా, గీతాలాపకుల్లా మధురంగా, యువకుల్లా తుప్పుతో అభిషేకించబడి, గాయకుల్లా హృదయాన్ని హత్తేలా గానం చేస్తారు. వారు ఉత్తమమైన గుర్రాల్లా వేగవంతులు, రథసారథిలా దాతృత్వం కలవారు, ప్రవాహమున్న నదిలా ప్రవహిస్తారు. వారు శక్తివంతమైన తల్లుల్లా, శిలలవలె దుర్జయులు, పిల్లల్లా ఆడుకుంటూ, పెద్ద దళంలా ముందుకు సాగుతారు. వారు ఉదయ కాంతుల్లా అలంకరించబడి, నదిలా ప్రవహించేందుకు సిద్ధంగా ఉంటారు. దేవతలు మాకు శుభం కలిగించాలి; మరుత్లు మమ్మల్ని అభివృద్ధి చేయాలి; వారి స్నేహబంధంలో ధనసంపద శాశ్వతంగా నిలవాలి. తర్వాత, ఋషులు ఒక మహోన్నతుని మహిమను చూశారు. అతడు వివిధ దంతాలతో, పోటీలో కలిసిపోతూ, కరరాలా, తినే, పట్టుకునే వాడిగా కనిపించాడు. అతని తల రహస్యంగా దాగి, వివిధ దిశల్లో కదులుతుంది. అతడు తన నాలుకతో అడవులను తినేస్తాడు. అతనికోసం ప్రజలు పాదాలతో, చేతులు పైకి ఎత్తి, భక్తితో సమర్పణలు సమర్పిస్తారు. ఆ మహోన్నతుడు తల్లి దారి వెతుకుతూ, మొక్కల మధ్య పాకుతూ, ఆహారం కోసం వెతుకుతూ, శత్రువు ఒడిలో విశ్రాంతి తీసుకుంటాడు. ఋషి ఇలా అంటాడు: "ఓ అమరుడా, ఓ ద్యావాపృథివీ! ఈ గర్భం పుట్టి తల్లులను తినేస్తుంది. నేను, మానవుడు, ఈ దేవుని తత్త్వాన్ని గ్రహించలేను; అగ్నియే సర్వజ్ఞుడు." ఎవరు అతనికి తీపి, నెయ్యితో సమర్పిస్తారో, అతనికి అగ్ని అన్ని దిశల్లో చూస్తూ, కాపాడుతాడు. "ఓ అగ్నీ! దేవతల మధ్య నువ్వు ఏ తప్పు చేశావో నాకు తెలియదు. నీవు ఆటపాటగా, లేదా ప్రాముఖ్యతతో, సమర్పణను తినేసావు; బంధనాన్ని తెంచి, ఆవును విడుదల చేసినవాడవు," అని అగ్నిని ప్రశ్నించాడు. ఇలా ఋషులు, నదుల మహిమను, మరుత్ల తేజస్సును, అగ్ని యొక్క రహస్యాన్ని, యజ్ఞంలోని దేవతల వైభవాన్ని స్తుతిస్తూ, భక్తితో ప్రార్థనలు చేశారు.