మేము అగ్నిని మూడు విధాలుగా తెలుసు కున్నాము. ఆయనకు మూడు వాసస్థలాలు ఉన్నాయని, అవి విస్తృతంగా వ్యాపించాయని తెలుసు. ఆయన అత్యున్నతమైన నామాన్ని, అది గోప్యంగా ఉన్నదని, ఆయన ఎక్కడినుంచి ఉద్భవించారో కూడా తెలుసు. ఆ మహా అగ్ని, సముద్రంలో స్వయంభువా ద్వారా ప్రज్వలించబడ్డాడు; జలాలలో ఋషులచే వెలిగించబడ్డాడు; ఆకాశంలో ఆయన గోదుగుగా విరాజిల్లాడు. మూడవ లోకంలో నిలిచి, జలాల ఒడిలో మహాఋషులు ఆయనను అభివృద్ధి చేశారు. ఆ అగ్ని గర్జనతో మేఘంలా ఆకాశంలో నాదం చేశాడు. భూమి కదిలింది, మొక్కలు అలంకరించబడ్డాయి. అకస్మాత్తుగా జన్మించి, వెలిగిపోయాడు; రెండు లోకాలు ఆయన తేజస్సుతో లోనికి ప్రకాశించాయి. అతడు దాత, సంపదకు ఆధారం, మనస్సు ఆశయాలను నెరవేర్చేవాడు, సోమపానానికి కాపలాదారు. బలవంతుని ధనవంతుని కుమారుడు, జలాలలో రాజుగా, ఉదయకాలంలో ప్రదీప్తుడై ముందుగా వెలుగుతాడు. అతడు సర్వజనులకు గుర్తుగా, జగత్తుకు గర్భంగా ఉన్నాడు. జన్మించిన వెంటనే రెండు లోకాలను నింపాడు. అయన మార్గాన్ని సులభతరం చేయడానికి పర్వతాన్ని చీల్చాడు, ఐదు జాతులు అగ్నిని పూజించినప్పుడు. పావనుడైన, జ్ఞానవంతుడైన, ప్రకాశవంతుడైన అగ్ని, మానవుల్లో అమరుడిగా స్థాపించబడ్డాడు. ఎర్రటి పొగను పంపిస్తూ, తెల్లటి జ్వాలలతో ఆకాశాన్ని ప్రకాశింపజేశాడు. బంగారు వర్ణంతో వెలుగులు చిందిస్తూ, విస్తృతంగా వ్యాపించాడు; అదుపు చేయలేని మహాతేజస్సుతో ప్రతిష్ఠను పొందాడు. ఆకాశం బీజసంపన్నంగా అగ్నిని జన్మించగా, ఆయన రెండు ప్రాణాలతో అమరుడయ్యాడు. ఈ రోజు మేము చేసే యజ్ఞాన్ని, నెయ్యితో చేసిన పిండాన్ని, ఓ దేవా అగ్ని, నీవే ముందుకు తీసుకెళ్ళి, ధనవంతుని వద్దకు, దేవతలకు ప్రియమైన నీకు అర్పించు. ఆ మహిమను పొందినవారికి నీవు అది పంచు, అగ్ని; స్తోత్రాలతో ఆ ప్రశంసను అందించు. సూర్యునికి ప్రియుడైనవాడు, అగ్నికి ప్రియుడైనవాడు, జన్మ, సృష్టి ద్వారా వెలుగుతాడు. యజ్ఞదారులు నీకు అన్ని ధనాలు, అభిలషిత వస్తువులను సమర్పించారు; నీతో సంపదను కోరుతూ ఉసిజులు పశువులు పుష్కలంగా ఉన్న గోష్ఠాన్ని తెరిచారు. మానవుల్లో దయాగుణుడైన అగ్ని, విశ్వవ్యాప్తుడైన, ఋషులతో, సోమ కాపలాదారులతో కలిసి నిలబడిపోవాలి. శత్రుత్వం లేకుండా, మేము స్వర్గభూములను పిలుచుకుందాం—దేవతలు మాకు సంపద, బలమైన సంతానం ప్రసాదించాలి. అగ్ని, మహా హోతా, జన్మించి, ఆకాశాన్ని తెలిసినవాడు, మానవుల మధ్య, జలాల ఒడిలో కూర్చున్నాడు. ఆయన స్థిరంగా ఉన్నవారికి, ధనాన్ని పంచేవారికి, శరీరాన్ని కాపాడేవారికి నీ శక్తులు చేరతాయి. జలాల వేదికలో ఆయనను వెతుకుతూ, వారు ఆయన అడుగుజాడలను పశువుల వలె అనుసరించారు. భృగువులు, జ్ఞానవంతులు, ఆయనను గౌరవంతో, దాగుండగా, సంచరిస్తున్నవాడిగా కనుగొన్నారు. త్రిత, వెతుకుతూ, ఈ మహిమనిచ్చే, ప్రకాశవంతుడైన అగ్నిని ఆవు తలపై కనుగొన్నాడు. ఆయన జన్మించి, గృహాలలో శుభాన్ని కలిగించాడు; ప్రకాశవంతమైన లోకానికి నాభిగా, యువరాజుగా నిలిచాడు. ఉసిజులు భక్తితో, ఆహ్లాదకరమైన హోతారును, యజ్ఞనాయకుడిని, కర్మల మార్గదర్శిని ముందుకు నడిపించారు; ఆయనను ప్రజలకు ఆనందంగా, పావనుడిగా, మానవుల్లో హవిర్భాగాన్ని గ్రహించేవాడిగా చేశారు. బలమైన, ప్రకాశవంతమైన, జ్ఞానవంతుడైన, గందరగోళం లేని, పురాతన నగరాలకు ఆధారమైన అగ్నిని వారు ముందుకు నడిపించారు. ఆయన అరణ్యపు గర్భాన్ని, ఆలోచనను, తెల్లటి గడ్డంతో, స్తోత్రాలను పాడేవాడిగా మోసుకెళ్లాడు. త్రిత, నివాసాలలో స్థిరంగా ఉండి, చుట్టుముట్టబడి, గర్భంలో, ఆసనంలో కూర్చున్నాడు. అక్కడినుంచి, ఆ గృహపతి తన నియమాలతో, నియంత్రణలతో మానవులను నడిపించాడు. అగ్నికి ఆర్పరాని, గృహాన్ని కాపాడే, ప్రకాశవంతమైన జ్వాలలు ఉన్నాయి. తెల్లని దంతాలతో, గర్జిస్తూ, అరణ్యాన్ని దహించేవాడిగా, గాలిలా, సోమంలా, ఆయన ప్రతిధ్వనించాడు. తన నాలుకతో అగ్ని కంపింపజేస్తాడు; తన మనస్సుతో భూమి మార్గాలను గ్రహిస్తాడు. ఆయుశులు ఆయనను, పావనుడైన, ప్రకాశవంతమైన, ఆహ్లాదకరమైన హోతారును, పూజకు అర్హుడైనవాడిగా స్థాపించారు. అగ్ని, స్వర్గభూములు కలసి జన్మించినవాడు, జలాలు, త్వష్టం, భృగువులు తమ మహత్తుతో ఏర్పరిచినవాడు, మాతరిశ్వాన్ మొదట పూజించినవాడు, దేవతలు మనువు కోసం ఆరాధ్యుడిగా రూపొందించినవాడు. దేవతలు నిన్ను హవిర్భాగాన్ని మోసేవాడిగా, మానవుల్లో ఆరాధ్యుడిగా, అత్యంత ప్రియుడిగా చేశారు. అగ్ని, నిన్ను స్తుతిచేసేవారికి, దివ్యమైన, మహిమగల, ప్రాచీనమైన వరాలను ప్రసాదించు. ఇప్పుడు ఇంద్రుని వైపు మన కథ మళ్లింది. ‘‘ఇంద్రా! శ్రీమంతుడా! ధనాధిపతిగా, మేము సంపద కోసం నీ కుడిచేతిని పట్టుకున్నాము. నీవు పశువులను కాపాడేవాడివని మాకు తెలుసు; మహాబలముతో, గొప్ప సంపదను మాకు ప్రసాదించు’’ అని ప్రార్థించారు. ‘‘నీ ఆయుధంతో, నీ బలంతో, మంచి మార్గదర్శకత్వంతో, నాలుగు దిక్కుల సముద్రంతో, సంపదకు ఆధారంగా, స్తుతింపదగిన, అనేకవిధాలుగా ఉన్న సంపదను మాకు ప్రసాదించు’’ అని ప్రార్థించారు. ‘‘ఇంద్రా! మహత్తరమైన ప్రార్థనతో, దివ్యుడైన, విశాలమైన, లోతైన, బలమైనవాడివి; శత్రువులను నాశనం చేసే మహాశక్తివంతుడివి. మాకు గొప్ప సంపదను ప్రసాదించు’’ అని కోరారు. ‘‘పతాకాలతో, వీరుడిగా, మహాబలంతో, సంపదను గెలిచేవాడిగా, ప్రకాశవంతుడిగా, నైపుణ్యంతో, శత్రువులను సంహరించే, కోటలను ధ్వంసించే నిజమైన ఇంద్రా, మాకు గొప్ప సంపదను ప్రసాదించు’’ అని ప్రార్థించారు. ‘‘అశ్వాలతో, రథాలతో, వీరులతో, వేల సంఖ్యలో, వందలతో, విజయవంతమైన సేనలతో, దీప్తిమంతుడిగా, వెలుగును గెలిచేవాడిగా, మాకు గొప్ప సంపదను ప్రసాదించు’’ అని ప్రార్థించారు. ‘‘ఏడు నోళ్లతో, ప్రేరణతో, జ్ఞానంతో ఉన్న బృహస్పతి వద్ద మా ప్రార్థన చేరింది; ఆ అంగిరసుని, గౌరవంతో చేరదగినవాడిని, మాకు గొప్ప సంపదను ప్రసాదించు’’ అని ప్రార్థించారు. ‘‘గాయకుల్లా, నా స్తోత్రాలు ఇంద్రుని వద్ద దూతలుగా వెళ్తున్నాయి; ఆయన అనుగ్రహాన్ని కోరుతూ, హృదయాన్ని తాకుతూ, మనసుతో పలికినవి; మహాబలుడా, మాకు మహాసంపదను ప్రసాదించు’’ అని ప్రార్థించారు. ‘‘నిన్ను నేను ఏమి కోరినా, అది ప్రసాదించు, ఇంద్రా—ప్రజల్లో అపూర్వమైన, గొప్ప నివాసాన్ని; ఆకాశభూములు కలిసి దాన్ని స్తుతించాలి; మహాబలుడా, మాకు గొప్ప సంపదను ప్రసాదించు’’ అని ప్రార్థించారు. ఇప్పుడు ఇంద్రుడు స్వయంగా తన మహిమను వివరిస్తూ ఇలా చెప్పాడు: ‘‘నేను పురాతన ధనాధిపతి, శాశ్వతమైనవారికి సంపదను సంపాదించేవాడిని. ప్రజలు నన్ను తండ్రిగా పిలుస్తారు; పూజకులకు అన్నాన్ని పంచుతాను. నేను ఇంద్రుడిని, అథర్వణునికి బలమైన అడ్డుగా ఉన్నాను; త్రిత కోసం ఆవులను సృష్టించాను; మహాబలితో ఉన్నవారికి పురుషత్వాన్ని ప్రసాదించాను, శత్రువులకు కాదు; దధీచి, మాతరిశ్వాన్ కు వంశాలను ఇచ్చాను. నాకు త్వష్టం ఇనుప వజ్రాయుధాన్ని తయారు చేశాడు; దేవతలు తమ శక్తిని నాలో ఉంచారు; నా ముఖం సూర్యునిలా దుర్జేయంగా ఉంది; నా కర్మలతో, కార్యాలతో వారు నన్ను గౌరవిస్తారు. నేను పూజకులకు గొప్ప ధనాన్ని—ఆవులు, గుర్రాలు, బంగారం—ప్రసాదిస్తాను; స్తోత్రాలు, సోమార్పణతో సంతోషించినప్పుడు, వేలాది సంపదలను కుప్పగా పోస్తాను. నేను ఇంద్రుడిని, ఎప్పుడూ ఓడిపోలేదు, మరణానికి తలవంచలేదు; సోమాన్ని పిండే వారు నాకు సంపదను అడగాలి; పూరూ, నాతో నీ స్నేహం ఎప్పుడూ విఫలంకాదు. గుర్రాల కోసం పోటీ పడేవారు యుద్ధానికి వజ్రాయుధాన్ని సిద్ధం చేసినప్పుడు, నేను వారిని జయించాను; సవాలు చేసిన శత్రువులను, బలవంతులను, అహంకారులను, తలవంచని వారిని నేనే సంహరించాను. నేను ఒక్కడినే, అనేక మందితో పోటీ పడతాను; ఇద్దరు ముగ్గురు ఏమి చేయగలరు? ధాన్యాన్ని కొట్టే యంత్రంలా అనేక శత్రువులను నేనే జయిస్తాను; ఇంద్రుడు కానివారు నన్ను ఎందుకు నిందిస్తున్నారు? గుంగుగులు, అతిథిగ్వలకు నేను అన్నాన్ని అందించాను; ప్రజలను వృత్రుని సంహారిగా పోషించాను; పర్ణయా, కరంజా మీదైనా, గొప్ప వృత్రవధలో నా శబ్దం వినిపించింది. నాకు నమస్కరించే వాడు అన్నం, బలాన్ని పొందాలి; పశుదాతతో స్నేహం చేయాలి; సభల్లో నన్ను గౌరవించినప్పుడు, నేను ప్రశంసించదగిన, స్తోత్రపాత్రమైనదాన్ని ప్రసాదిస్తాను. ఇక్కడ సోమం కనిపించదు, బహిరంగంగా కనిపించడు; ఆయన ఈ వాడిని ప్రతిష్ఠింపజేస్తాడు; రెండు చేతులతో బంధించబడిన, యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న కొమ్ములతో కూడిన వృషభుడు ఆయన. నేను ఆదిత్యులు, వసువులు, రుద్రుల నియమాన్ని అతిక్రమించను; దేవతల్లో దేవుడిని; వారు నన్ను విజయవంతుడిగా, అపరాజితుడిగా, దుర్జేయుడిగా సృష్టించాలి’’ అని ఇంద్రుడు చెప్పాడు. ఇలా, అగ్ని మహిమ, యజ్ఞ సూత్రధారుల భక్తి, ఇంద్రుని బలము, దయ, దైవత్వం—all these divine glories unfolded in the sacred hymns, shining eternally in the hearts of devotees.