ఒక పవిత్ర యజ్ఞ సందర్భంలో, అశ్వమేధ యాగం జరుగుతోంది. అశ్వాన్ని అర్పించేందుకు సిద్ధపరిచారు. అశ్వం మాంసం అగ్నిలో ఉడికే వేళ, దాని శరీర భాగాల నుంచి అగ్నిలో ఉడికినప్పుడు జారిన ద్రవాలు, అవి నేల మీదకు లేదా గడ్డిమీద పడకూడదు; అవన్నీ దేవతలకు, అర్హులైన వారికి మాత్రమే సమర్పించాలి. ఆ ఉడికిన అశ్వాన్ని దర్శించే వారు, "ఈ సుగంధమయమైన మాంసాన్ని తీసుకురా" అని కోరే వారు, దాని మాంసంలో భాగం కోరే వారందరూ తమ స్తుతులతో యజ్ఞాన్ని మహిమాన్వితంగా చేయాలి. అశ్వమాంసం ఉడికే పాత్రల్లో, వాటి మూతల్లో, వడకట్టే పరికరాల్లో, మాంసాన్ని కోసే వారిలో—అన్ని అశ్వాన్ని చుట్టుముట్టి యజ్ఞంలో భాగమవుతాయి. అశ్వం ఎప్పుడు నడిచిందో, కూర్చుందో, తిరిగిందో, దాని నాలుగు కాళ్లు చేసిన కార్యాలన్నీ, అది తాగినదీ, తిన్నదీ, అన్నీ దేవతలలోకి చేరాలని మనం కోరుకుంటాం. అగ్ని, పొగ వాసనతో గర్జిస్తూ, అశ్వాన్ని కాల్చకూడదు; మెరిసే కత్తి దానిని తాకకూడదు. వషట్ శబ్దంతో శుద్ధమైన, సిద్ధమైన ఆహుతిని దేవతలు అశ్వ రూపంగా స్వీకరించాలి. అశ్వానికి వస్త్రాలు, బంగారాన్ని ఆవరణంగా పరచి, ప్రియమైన, వేగవంతమైన, నాలుగు కాళ్లతో యుక్తమైన ఆ అశ్వాన్ని దేవతలకు పంపిస్తారు. అశ్వం మీద స్పుర్ లేదా కొరడా తాకిన దెబ్బలు, యాగంలో ఆహుతిని స్పృశించే పుళ్లతో సమంగా, పవిత్ర మంత్రోచ్చారణతో వాటన్నింటినీ అశ్వానికి విముక్తి కలిగిస్తాను. తొమ్మిదివేలు, దివ్యమైన బంధాలుగా ఉన్న అశ్వపు ముడులు, దాని వంపు ఎముకలు, అవన్నీ నిపుణతతో విరగకుండా విడదీయాలి; కండరాలు సరిగ్గా విడిపోవాలి. త్వష్టృ అశ్వాన్ని ఒక్కసారి కోసాడు, ఇద్దరు దారిదీపకులు, కాలాన్ని అనుసరించి దాని భాగాలను సిద్ధం చేసి, వాటిని అగ్నిలో సమర్పిస్తారు. అశ్వం స్వరూపంతో ఏకమై ఉండగా, మధురమైన వేడి దాన్ని కాల్చకూడదు; కత్తి దాని శరీరాన్ని మెత్తగా తాకకూడదు; అప్రమత్తత లేని మాంసకట్టు దాని అవయవాలను హాని చేయకూడదు; కత్తి అవి విరగనీయకూడదు. అశ్వం మరణించదు, దానికి హాని కలుగదు; అది మంచి మార్గాల ద్వారా దేవతల వద్దకు చేరుతుంది. దానికి నీలపు, చారలున్న ఆడగుర్రాలు యుక్తమవుతాయి. అశ్వం గాడిదతో కూడిన యుక్తిలో నిలుస్తుంది. ఈ అశ్వం మనకు మంచి పశువులను, మంచి గుర్రాలను, సంతానాన్ని, సంపదను కలిగించాలి. అదితి మనకు పాపరహితత్వాన్ని ప్రసాదించాలి; అశ్వం, యాగఫలాన్ని మోసుకుపోయి, మనకు రాజ్యాన్ని, అధికారం ప్రసాదించాలి. అశ్వం జనన సమయంలో సముద్రం నుండి లేదా నీటి నుండి మొదటి అరుపు వినిపించినప్పుడు, అది గరుత్మంతుడి రెక్కలు, జింక పాదాలు కలిగి ఉన్నట్లు, దాని మహిమ జన్మించింది. యముడు దానిని ఇచ్చాడు, త్రితుడు దానిని బలపరిచాడు, ఇంద్రుడు దాన్ని తొలిసారిగా ఎక్కాడు. గంధర్వుడు దాని లగ్గములను పట్టాడు, సూర్యుడు అశ్వాన్ని రూపుదిద్దాడు, వసవులు దాన్ని విడుదల చేశారు. అశ్వా! నువ్వే యముడు, నువ్వే ఆదిత్యుడు, నువ్వే త్రితుడు; సోమంతో ఏకమై, పరిమితంగా ఉంటావు; నువ్వు ఆకాశంలో మూడు బంధాలున్నవాడివని చెబుతారు. నీకు ఆకాశంలో మూడు, నీటిలో మూడు, సముద్రంలో మూడు బంధాలున్నాయని చెబుతారు. వరుణుడు నీకు అనుగ్రహం కల్పించాలి; అక్కడే నీ పరమ మూలం ఉంది. అశ్వా! నీకు తొమ్మిది శుద్ధీకరణలు ఉన్నాయి; ఇవే నీ కాళ్ల ముద్రలు, బలస్థానాలు. ఇక్కడ నేను నీ మంచి లగ్గములను చూశాను; అమరులను కాపాడే వారు వాటిని సంరక్షిస్తారు. నా మనస్సుతో నీ తత్త్వాన్ని తెలుసుకునేందుకు ప్రయత్నించాను; నిన్ను పక్షిగా, దినమంతా పరిగెత్తే దానివిగా చూశాను. నీ తల మంచి మార్గాల్లో, ధూళిలో ప్రయాణించే రెక్కలవాడిగా కనిపించింది. నీ పరమ స్వరూపాన్ని ఇక్కడ చూశాను; అది ఆవు పాదాల వద్ద పోషణ కోసం ప్రయత్నిస్తున్నది. మానవుడు నీ ఆనందాన్ని అనుసరిస్తూ, మొక్కలను తొలిసారిగా పట్టుకున్నప్పుడు, నిన్నే వెతుకుతాడు. అశ్వా! రథం నిన్ను అనుసరిస్తుంది, యువకుడు నిన్ను అనుసరిస్తాడు; ఆవులు, కన్యకల అధిపతి, నీ స్నేహాన్ని అనుసరిస్తారు; దేవతలు నీ బలాన్ని కొలిచారు. ఇంద్రుడు కింద ఉన్నప్పుడు, బంగారు కొమ్ములతో, వేగంగా పరిగెత్తే, మనస్సును కదిలించే పాదాలతో ఉన్న అశ్వాన్ని దేవతలు, ఆహుతి కోరికతో, తొలిసారిగా యుక్తం చేసుకున్నారు. ఆ దేవతా గుర్రాలు, హంసల వలె వరుసగా, బలంగా, పరాక్రమంతో, పరలోకవాసులు కలిసి ప్రయాణిస్తారు. నీ శరీరం ఎగిరేందుకు ఉత్సాహంగా ఉంది; నీ మనస్సు గాలిలా మార్గంలో పరిగెత్తుతుంది; నీ కొమ్ములు అనేక చోట్ల విస్తరించి, అడవుల్లో విహరిస్తాయి. ఆ అశ్వం, దివ్య కాంతితో మెరిసిపోతూ, ఆహార స్థలానికి చేరుకుంటుంది; మేక దాని ముందు నడిపిస్తుంది, తెలివైన వారు వెనుక పాటలు పాడుతూ వెళ్తారు. అశ్వం తన తండ్రి, తల్లివద్ద ఉన్న శ్రేష్ఠ స్థానానికి చేరుకుంటుంది; ఆ రోజు దేవతలకు అత్యంత ప్రీతికరమైన మార్గం. అప్పుడు, అశ్వం యజమానికి ఫలితాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. ఇప్పుడు, హోతారుగా పిలువబడే ఒక అందమైన, తెలుపు జుట్టుతో ఉన్న వృద్ధునికి మధ్యలో ఉన్న తమ్ముడు భోజనం చేస్తాడు; మూడవ తమ్ముడు నెయ్యి పూసినవాడు. ఇక్కడ నేను ఏడుగురు కుమారులతో కూడిన వంశాధిపతిని చూశాను. ఒకే చక్రంతో ఉన్న రథాన్ని ఏడుగురు నడిపిస్తారు; ఏడుపేర్లతో పిలవబడే ఒకే గుర్రం దాన్ని లాగుతుంది. ఆ చక్రానికి మూడు నాభులు, అది నిత్యంగా నశించని, విరగని దానిగా ఉంది; దానిపై అన్ని లోకాలు నిలిచినవే. ఆ రథంపై ఏడుగురు నిలిచారు; ఏడుచక్రాలు, ఏడుగుర్రాలు దాన్ని మోయడమే; ఏడుగురు సోదరీమణులు కలిసి ఉంటారు; అక్కడే ఆవులకు ఏడుపేర్లు పెట్టారు. ఎవరైనా మొదటగా పుట్టిన, ఎముకలు లేని, ఎముకలను మోసేవాడిని చూశారా? భూమి యొక్క ఆత్మను, దేవతలను సృష్టించిన వారిని ఎవరైనా చూశారా? ఎవరు తెలుసుకొని అడిగారు? నేను తెలియక, జ్ఞానం కోసం, నా మనస్సుతో దేవతల అడుగుజాడలు ఎక్కడ ఉన్నాయో అడుగుతున్నాను. మేకపై, ఎద్దుపై, పండితులు ఏడుతంతులు నేసారు. నేను తెలియని వాడిని, కానీ జ్ఞానులకు ఇక్కడ అడుగుతున్నాను; ఆరు స్థలాలను ఎవరు ఏర్పరిచారు? అవతల జన్మించని వాటి రూపాలు ఎవరికి తెలుసు? వాటిలో ఒక్కటి ఏది? ఈ అందమైనది ఎక్కడ ఉందో ఎవరైనా తెలిస్తే చెప్పాలి; ఆవులు దాని తల నుంచి పాలు పీలుస్తాయి; దాని కాళ్ల వద్ద నీరు తీసుకువస్తాయి. తల్లి తండ్రితో అమృతాన్ని పంచుకుంది; ఆది కాలంలో మనస్సుతో అతనితో ఏకమైంది; గర్భంలోని తత్త్వంతో తాకబడిన ఆమె, వాక్కుతో ముందుకు సాగింది. తల్లి కుడి వైపు యుక్తిలో ముడిపడింది; గర్భం కడుపుల్లో నిలిచింది; దూడ కొలిచింది, ఆవులను అనుసరించింది; మూడు దూరాల్లో విశ్వమూర్తిని చూశాడు. మూడు తల్లులు, మూడు తండ్రులు కలిగి, ఒకటే నిలిచింది; దాని అంచులు అలసిపోవు; అవి ఆకాశపు వెనుక భాగంలో సంభాషిస్తాయి; సర్వవిద్యాసంపన్నమైన వాక్కును పలుకుతాయి. పన్నెండు అంచులతో ఉన్న చక్రం, నశించని విధంగా, అమరత్వపు ఆకాశంలో తిప్పుకుంటుంది; అక్కడ, అగ్నీదేవా, జంట కుమారులు, ఏడువందల ఇరవైమంది నిలిచారు. ఐదు పాదాల తండ్రిని, పన్నెండు రూపాలున్నవాడిని, ఆకాశపు దూరపు భాగంలో నివసించేవాడిని అంటారు; మరికొందరు, పండితులు, పైభాగంలో, ఏడుచక్రాలు, ఆరు అక్షాలు కలిగి ఉన్నదానిలో చూస్తారు. ఐదు అక్షాల చక్రంపై తిరుగుతూ, అన్ని లోకాలు నిలిచినవే; దాని అక్షం భారంతో వేడెక్కినది; అయినా అది పురాతనంగా ఉన్నప్పటికీ, దాని spokes ఎప్పుడూ విరగవు. నిత్యమైన అంచుతో, ఆ చక్రం తిరుగుతుంది; పది గుర్రాలు దాన్ని నిలువుగా లాగుతాయి; సూర్యుని కంటి మీద ఆకాశపు వ్యాపనం ఉంటుంది; అందులో అన్ని లోకాలు స్థితమవుతాయి. ఏడుగురు కుమారులు కలిగి పుట్టారని చెబుతారు; వారిలో ఆరు పోషింపబడతారు, ఒకరు ఒంటరిగా జన్మిస్తాడు. దేవతల నుండి పుట్టిన ఋషులు ఇలా ప్రకటించారు. వారి స్థానాలు కర్మానుసారం వేర్వేరు; వారి రూపాలు వివిధంగా ప్రకాశిస్తాయి. ఇలా ఆ అశ్వమేధ మహిమ, అశ్వ స్వరూపం, దాని దేవతా సంబంధాలు, విశ్వనిర్మాణ రహస్యాలు, ఋషుల ప్రశ్నలు, ఆధ్యాత్మిక తత్త్వాలు—all ఇవన్నీ ఈ యజ్ఞంలో పరమ పవిత్రంగా, గంభీరంగా ప్రతిధ్వనించాయి.