शृणुत, ऋषयः समाहिताः स्वेन तपसा देवानां महिमा आविष्कुर्वन्ति। सर्वे तु प्रथमेन्द्रं स्तौमः, सः पुरुषेषु श्रेष्ठः, यस्य महिमा दिवः सीमाः व्यत्यस्य, अन्तरिक्षस्य च मर्यादाः अतिक्राम्य, जनान् वीर्येण पूरयामास, नद्यः उपस्पृश्य स्वं तेजः सर्वत्र व्याप्तवान्। स इन्द्रः सूर्यवत् विश्वानि प्रदेशान् परिवेष्टयति, रथकार इव चक्राणि संचालयति, तमोऽन्धकारं तेजसा विदारयन् विघ्नान् अपाकरोति। वयं पृथिव्याम् दिवि च नूतनैः स्तोमैः निर्हेतुभिः गीतिं कुर्मः; स इन्द्रः तक्षक इव सृजन्ति प्रजाः, सखा-भावं न केवलं स्वस्य प्रार्थयते, सर्वेषां हिताय। अस्यैव इन्द्रस्य स्तोत्राणि, अनियमानि, समुद्रस्य गभीरात् प्रेषयामि; सः शक्तिभिः अक्ष इव सर्वत्र पृथिवीं दिवं च स्थापयति। यस्य क्रोधः अन्तमुपगतः, सः तीव्रः शीघ्रश्च, वह्निवत् ज्वलमानः, तीक्ष्णः शुद्धश्च; सोमः सर्वाणि काननानि व्याप्य, नद्यः अपि इन्द्रस्य महत्त्वं मापयन्ति। न कश्चन द्यौः, न पृथिवी, न मरुस्थलम्, न अन्तरिक्षम्, न पर्वतानि, न नद्यः, यत्र सोमः न व्याप्नोति; यदा तस्य कोपः प्रवर्तते, सः शृणोति, दृढमपि भिनत्ति। स इन्द्रः वृत्रं वनस्थाने बलवत् हत्वा दुर्गाणि विदारयत्, नद्यः विमुक्तवान्; पर्वतम् अपि विदार्य, नवमं कुम्भं प्रावर्तयत्, स्वैः युक्तिभिः गावः सृजति। त्वं हि, इन्द्र, दृढनिश्चयेन, स्वबलात् विघ्नान् काष्ठच्छेदक इव विदारयसि; ये मित्रवरुणयोः धर्मं उल्लंघयन्ति, ते जनाः स्वमित्रं न हिंस्युः। ये च शत्रवः, मित्रं, अर्यमणं, ऋचः, वरुणं च पीडयन्ति, तेषु अमित्रेषु, इन्द्र, त्वं बलवान्, प्रचण्डः, स्वशक्त्या दण्डं विधेहि। इन्द्र एव स्वर्गस्य अधिपः, पृथिव्याः अधिपः, आपां अधिपः, पर्वतानां च; बलिनां, प्राज्ञानां, गृहे, संज्ञायां, हविषि च इन्द्रः प्रभुः। इन्द्रः पूर्वतः, बलेभ्यः, दिवः, अन्तरिक्षात्, समुद्रस्य गभीरात्, वातात्, दिवः सीम्नः, नद्यः, भूमेः च सर्वतः प्रकाशते। तव शस्त्रं, इन्द्र, उषसः दूतवत् दीप्तिमान्; सदा विजयी भवतु। त्वं शत्रून् पतय, कपाळं छिन्द्य, दिवः तेजस्विना अस्त्रेण प्रक्षिप्य। मासाः अनुक्रमेण चरन्ति, ओषधयः अपि, पर्वतानि च; पृथिवी दिवौ च इन्द्रस्य बले उपतिष्ठेते, आपः च नवजातं पालयन्ति। यदा, इन्द्र, सः कालः आगच्छति, यदा पापहन्ता निपात्यते, यदा शत्रवः गोवत्साः इव पृथिव्याम् विहरन्तः विनश्यन्ति। ये अस्माकं शत्रवः, ये च बहुधा संगच्छन्ति, ते, इन्द्र, सर्वथा पराजिताः भवन्तु। ये च विश्वासघातिनः, तमसा अन्धकारेण च संयुक्ताः, ते प्रकाशवन्तः जनैः परिवेष्टिताः भवन्तु। तव हि, इन्द्र, बहूनि हविसां समर्पणानि, ऋषीणां स्तोत्राणि च तुष्टिं वहन्ति; ते त्वां आह्वयन्ति, त्वं सर्वान् अन्यान् उल्लंघ्य समीपं आगच्छ। एवं वयं, इन्द्र, तव प्रीयमाणेषु नूतनान् अनुग्रहान् विजानीयाम; गायन्तः तव स्तोत्रम्, तव सहाय्यस्य सम्पदं विजानीयाम; सर्वे मित्राणि त्वां जानन्तु। आवाहयामः दानशीलम् इन्द्रम्, यः स्पर्धायाम् उत्तमः, सः युद्धेषु क्रूरः, आह्वानस्य जागरूकः, शत्रून् हन्तु, धनं जयतु। अथ पुरुषसूक्ते कथ्यते—सः पुरुषः सहस्रशीर्षा, सहस्राक्षः, सहस्रपात्; सः सर्वतः पृथिवीं व्याप्य, दशाङ्गुलं अतिक्रान्तः। सर्वं यत् भूतम्, यच्च भविष्यति, तदेव सः पुरुषः; सः अमृतस्य ईशानः, अन्नेनातिरिच्यते। एषा एव तस्य महिमा, पुरुषः ततोऽपि अतीव महान्; सर्वाणि भूतानि तस्यैव पाद एकदेशः, त्रयः पादाः अमृतं दिवि स्थिताः। त्रयः पादाः पुरुषः दिव्यं उदस्थिताः, एकः पादः पुनः पृथिव्याम् जातः; सः सर्वतः व्याप्य, भक्ष्याभक्ष्ये च प्रविवेश। तस्मात् विराज् उत्पन्ना, विराजः पुरुषः; जातः सन्, पृथिव्याः परस्तात्, पुरस्तात् च व्याप्तवान्। यदा देवाः पुरुषं यज्ञेन अजुहवुः, वसन्तः आज्यं, ग्रीष्मः इध्मः, शरद् हविः अभवत्। ते तं यज्ञम्, आदौ जातं पुरुषम्, बर्हिषि अन्वासिञ्चन्; तेन देवाः, साध्याः, ऋषयः च यज्ञं अयजन्त। तस्मात् यज्ञात्, सर्वतः हुतात्, आज्यं समवर्तत; व्योम्यं पशवः, ग्राम्याः, अरण्याः च सृष्टाः। तस्मात् यज्ञात्, सर्वतः हुतात्, ऋचः, सामानि, छन्दांसि, यजूंषि च जातानि। तस्मात् अश्वाः, द्विपदः, चतुष्पदः पशवः, गावः, अजाः, अवयः च उत्पन्नाः। यदा पुरुषम् अविव्युः, कति कल्पयन्त? किं तस्य मुखम्, किं बाहू, किं ऊरू, पदानि किमु उच्यन्ते? ब्राह्मणः मुखम्, राजन्यः बाहू, वैश्यः ऊरू, शूद्रः पदात् अभवत्। चन्द्रमाः मनसः जातः, सूर्यः चक्षुषः, इन्द्राग्नी मुखात्, प्राणात् वायुः जातः। नाभ्याः अन्तरिक्षम्, शीर्ष्णः दिवः, पाद्भ्यां पृथिवी, श्रोत्रात् दिशः—एवं जगत् सृजितम्। सप्तासन् परिधयः, त्रिः सप्त समिधः कृताः, यदा देवाः, यजमानाः, पुरुषं पशुं बन्धन्त। यज्ञेन यज्ञम अयजन्त देवाः, तानि धर्माणि प्रथमानि आसन्; ते स्वर्गस्य ऊर्ध्वं प्राप्तवन्तः, यत्र साध्याः, देवाः, सनातनाः स्थिताः। अथाग्निः कथ्यते—सः जाग्रद्भिः प्रज्वलितः, वृद्धः अपि गृहे, गृहम् प्रेरयन्, आत्मन्येव निलयः; विश्ववित्, हविस्पतिः, सर्वव्यापी, दीप्तिमान्, सखा, सखिभिः पूजितः। सः दृश्यया शोभया भूषितः, गृहेषु अतिथिः, वनेषु शिल्पिवत् वसन्; सः कञ्चन न परित्यजति, सर्वेषु जनपदेषु निलयति। अग्ने, त्वं प्रज्ञया प्राज्ञः, दक्षेण दक्षः, ऋषिः, सर्वज्ञः; त्वमेव धनस्य ईशः, त्वं दिवापृथिव्यौ पुष्णासि। जानन्तः, अग्ने, तव उत्पत्तिम्, यज्ञस्थानम्, हविप्रदेशे, घृतसम्पन्ने, ते उपविशत्; त्वां देवाः, उषसः इव, शुद्धाः, सूर्यरश्मिवत् आगच्छन्ति। तव विभूतयः, अग्ने, वृष्टिवत्, तव ज्वलनाः उषसः चिह्नवत्; यदा त्वं प्रेषितः, ओषधीः, वनानि च व्याप्नोषि, तदा स्वयं अन्नं संगृह्णासि। ओषधयः यज्ञबीजम् अधत्त, आपः त्वां, अग्ने, पुत्रं जनयन्ति; तं एवम् एकं, वृक्षाः, ओषधयः च, गर्भिण्यः, सदा सर्वत्र जनयन्ति। एवं, ऋषयः, देवेषु इन्द्रं, पुरुषं, अग्निं च स्तुवन्तः, जगतः रहस्यं, देवतानां महत्त्वं, यज्ञस्य च रहस्यम् आविष्कुर्वन्ति।