ऋग्वेदः

श्रूयताम् ऐषा दिव्या कथा ऋग्वेदोक्तेषु मन्त्रेषु प्रतिष्ठिता— पूर्वं स्वर्गे प्रथमे महोदयेन वीर्येण, पुरातनं तदिन्द्रस्य कर्माभूद् यत् सर्वेषां देवतानाम् अग्र्यं कीर्तनीयम्। स इन्द्रः, शतक्रतुः, देवबलसमन्वितः, प्राणं च आपः च विजघान; तेन स्वशक्त्या सर्वत्र व्याप्य, बलं च अन्नं च प्राप्तवान्। ततः वयं गणानां त्वा गणपतिं वन्दामहे—सर्वेषां ऋषीणां ऋषिं, श्रेष्ठं कीर्तिमन्तं, स्तोत्राणां राजानं, ब्रह्मणस्पतिं। सः नः शृणोतु, स्वैरवरैः सह आसीनः, अस्मान् पालयतु। ब्रिहस्पते, देवाः दिव्यया धिया यज्ञस्य श्रेष्ठं भागं तुभ्यम् अव्ययन्। स त्वं, सूर्योषसा इव, तेजसा विराजसि; सर्वाणां स्तोत्राणां कर्ता त्वमेव शक्त्या। अन्धकारं तमश्च निरस्यसि; सत्यस्य रथेन स्थित्वा, हे ब्रहस्पते, रिपून् निघ्नन्, दस्यून् हन्ता, विघ्नान् भिन्दन्, ज्योतिषां वेत्ता च भवसि। धर्मेण मार्गेण जनान् नेतासि, पालयसि च; यः त्वां सेवते, स न कदापि अहितं प्राप्नुयात्। त्वं स्तोत्रद्वेषिणः कोपेन दहसि; ब्रहस्पते, तव महत्त्वं महदस्ति। यस्य त्वं, ब्रह्मणस्पते, शुभरक्षकः, तं न कश्चन शत्रुः, न दुष्कृत्, न दम्भी, नापि पापः बाधते। त्वं सर्वाणि आपदः तस्मात् दूरं नयसि। त्वमेव नः रक्षकः, पथिकृत्, प्राज्ञः च; तव ऋते वृद्धिं प्राप्नुमः धर्मे। ब्रहस्पते, यः अस्मान् दुष्टभावेन बाधते, तस्य घातं तव शीघ्रया शक्त्या नाशय। यदि कश्चन मनुष्यः, स्वजनैः सह, अनर्थं विना अस्मान् हिंस्यात्, रिपुः वा नररूपः व्याघ्रः वा, ब्रहस्पते, तं मार्गात् अपसारय; देव्या कृपया अस्माकं मार्गं सुलभं कुरु। त्वां वयम् आह्वयामः, शरीरस्य रक्षकं, सहायं, बन्धुं च; ब्रहस्पते, अधर्मिष्ठान् अपातय, पापं मा जयतु, उत्तमं वरं अस्मभ्यं ददातु। त्वया सह, ब्रह्मणस्पते, वयं धनधान्यसमृद्धाः स्याम; येऽपि रिपवः दूरस्थाः सन्निकृष्टाः वा, तान् नाशय, शक्तिहीनान् कुरु। त्वया सह, ब्रहस्पते, दृढेन मित्रेण, परं तेजः प्राप्नुमः; यः अस्मान् अहितं इच्छति, स न जयेत; शुभैः चिन्ताभिः सर्वं पापं तराम। त्वं, वृषभ इव, निर्बाधः युद्धाय प्रस्थितः; शत्रून् संग्रामे दग्ध्वा, सत्यवचनः, दुष्टमानिनं अपि अपकर्षयसि। योऽपि अधार्मिकः, घोरः, स्वबलं मन्यते, हन्तुं इच्छति—ब्रहस्पते, तस्य घातः न अस्मान् प्राप्नुयात्; दुष्कृतः कोपः न अस्मान् जयेत्। युद्धे त्वं आह्वेयः, भक्त्या सम्प्राप्तव्यः, सहायः, धनेश्वरः; ब्रहस्पते, सर्वान् शत्रून् तव शक्त्या भग्नान् कृतवान्। दीप्ततमया तपसा दस्यून् दह; ये त्वां प्रतिपद्य स्वबलं मन्यन्ते, तेषां तमः नाशय, स्तुत्यं तेजो दर्शय। यदा तव तेजः, ब्रहस्पते, श्रेष्ठेषु विराजते, सत्यमूलं वीर्यं दीप्तं भवति, तदा अस्मभ्यं विविधं श्रेयः ददातु। न चौराणां न शत्रूणां, ये अन्नद्रव्यम् इच्छन्ति, वशं गच्छेम; देवेषु कामाः हृदि पूर्यन्ते—ब्रहस्पते, मन्त्रस्य रहस्यं अन्यो न जानाति। त्वष्टा त्वाम् एव सर्वेषां मध्ये प्राज्ञतमं कृतवान्; त्वया ऋणिनोऽपि विमुच्यन्ते, ब्रह्मणस्पते, मायाविनां नाशक, सत्यस्य बन्धो। तव महिम्ना गिरिः विदारितः, गावः मुक्ताः, अङ्गिरसो यदा ताः विमोचयन्; इन्द्रेण सह, ब्रहस्पते, तमो अपाकरोः, सिन्धून् अपि विवृणोः। ब्रह्मणस्पते, त्वं अस्य स्तोत्रस्य नेता; अस्माकं सन्ततिं प्रेरय; यत् शुभं देवाः रक्षन्ति, तत् अस्माकं स्यात्; सभायां वयं जयेम। ब्रिहस्पते, आदौ एव एतां वह्निं विद्धि, शक्तिमान्; नूतनया स्तुत्या त्वां सेवामहे। स्नेहवत् मित्रः यथा त्वां स्तौति, तथा त्वं नः चिन्तां पूरय। सः, यो महाबलः, दृढं भग्नवान्, शम्बरस्य दुर्गाणि च विदार्य, ब्रह्मणस्पतिः अचलम् अपि अपातयत्, धनद्रव्यम् पर्वतम् प्रविशत्। एतत् परमं देवेषु कर्म जातम्; स्थिरा अपि पतिता न तस्थुः। सः गीत्या तमः अपाकरोत्, वलम् मन्त्रेण विदार्य, ज्योतिः प्रादर्शयत्। ब्रह्मणस्पतिः शक्त्या मधुप्रवाहिणं शिलाम् अपि विदार्य, सर्वे दृष्टयो ऋषयः तस्मात् पिबन्ति, बहवः समं तस्मात् स्रोतः आपिबन्। केचन लोकाः पूर्वं आसन्, केचन भविष्यन्ति; देवाः, तव वर्षाणि न शरद्भिः नियता। गच्छन् विचरन्, ब्रह्मणस्पतिः स्वबुद्ध्या अनेकानि मार्गाणि अकरोत्। ये पाणीनां गुह्यं निधिं अन्वेषयन्तः दूरं गतवन्तः, ते प्राज्ञाः मिथ्यात् निवृत्ताः, पुनः प्रतिनिवृत्त्य, ज्योतिषि प्रविष्टाः। सत्यवद्भिः मिथ्याभ्यः निवृत्तैः महति पन्थानि स्थितम्; प्राज्ञाः बाहुभ्यां शिलायां अग्निं प्रज्वालयन्ति; तेषां सर्वे मित्राः, तमः त्यक्तम्। यत्र ब्रह्मणस्पतिः, शीघ्रया, ऋज्वया, सत्यसंध्या शरस्य वेगेन हन्तुम् इच्छति, तत्र सः नूनं यास्यति। तस्य शुभाः शराः, यैः सः भिन्दति, दृष्टिमन्तः, श्रोत्रे जाताः। सः मेलयिता, नेता, होता, सुपूजितः, युद्धे जयन्तः; ब्रह्मणस्पतिः चिन्तया धनं ददाति, सूर्यः तस्य तेजसा बहून् मार्गान् तपति। विस्तीर्णानि, महान्ति, ब्रहस्पतेः प्रथमानि कर्माणि दिव्यानि; एतानि बलिनां निधयः, येन सर्वे जनाः, सर्वे गणाः, भागं लभन्ते। यो अधस्तात् दुर्गे व्याप्य स्थितः, महाबलः, आश्चर्यः, शक्त्या वृद्धः—स देवः, देवेषु विस्तीर्णः, ब्रह्मणस्पतिः सर्वं व्याप्नोति। युवयोः, इन्द्र ब्रह्मणस्पती, सर्वं सत्यमत्र; आपोऽपि तव धर्मं न हीयन्ते। आगच्छतम्, इन्द्र ब्रह्मणस्पती, हविर्दानं गृह्णीतम्, यथा युक्ताश्वौ। श्रेयांसि अग्नयः अनुशृण्वन्ति; प्राज्ञः होता चिन्तां धनं च जनयति। पतितद्वेषी, ऋणं वहन्, सभायां ब्रह्मणस्पतिः जयति। ब्रह्मणस्पतेः इच्छा यथा, तथा सिद्धिः जाता; सः गाः विमोचयन्, दिवं विभज्य, महतीं धारा इव, वेगेन प्रवहन्, प्रवृत्तः। हे ब्रह्मणस्पते, अस्मान् धनाधिपतीन् कुरु, सुमार्गदर्शिनः, रथवन्तः, दीर्घायुषः; वीरान् अस्मासु दत्त; यदि त्वं प्रार्थनया अस्माकं स्तुतिं गृह्णासि। ब्रह्मणस्पते, त्वं अस्य स्तोत्रस्य नेता; तं विद्धि, तस्य अपत्यं प्रेरय। यत् शुभं देवाः रक्षन्ति, तत् अस्माकं स्यात्; सभायां वयं महान्तः स्याम। अग्निं सन्दधद्, शत्रून् विजित्य, स्तोत्रकुशलः, हविर्ग्राही दीप्तमान्। जातात् जातः, सः अग्रे गच्छति; यं ब्रह्मणस्पतिः सखायं विन्दति, तं प्रेषयति। सः वीरैः वीरान् जयति, शत्रून् निर्जित्य; गावः धनं वितरन्ति, स्वशक्त्या जागर्ति। यं ब्रह्मणस्पतिः सखायं विन्दति, तस्य अपत्यं पौत्रं च वर्धयति। सः सिन्धोः इव वेगेन, गर्जन् शीघ्रः, वृषभः शुष्कां गाम् इव गर्जति; वह्नेः प्रवाह इव, निवारणीयः न, यं युक्त्वा ब्रह्मणस्पतिः प्रेषयति, सः विजयी भवति। तस्मै देवा हविर्ददति; सः शक्तिभिः गावः प्राप्नोति; अनिश्श्रान्तः, बलवान्, यं ब्रह्मणस्पतिः युङ्क्ते, तं विजयं करोति। एवं दिव्यैः कर्मभिः, ब्रह्मणस्पतिः, इन्द्रः च, अग्निः च, अस्मान् पालयन्तु, अस्मभ्यं श्रेयः ददतु, तमः अपाकरोन्तु, सर्वं दुष्टं नाशयन्तु।