एतस्मिन् पावित्रे ब्रह्मणि, ऋषिः गम्भीरं रहस्यं विवृणोति। यद्यपि एता नार्यः सन्ति, पुरुषैः इति ताः अभिहिताः; पश्यन् अपि, दृष्टवान् न दृश्यति। बुद्धिमान् पुत्रः एतत् रहस्यं जानाति; यः जानाति, स एव पितुः पितामहः। गौः एकं पादं पुरतः, एकं पादं पश्चात् स्थापयित्वा, स्वस्य वत्सं धारयन्ती तिष्ठति। सा स्वयमेव किञ्चित् अर्धं गत्वा, गवाम् मध्ये न प्रसूति, कः जानाति सा कुत्र गतवती। कस्य गौः पिता, कः पूर्वः, कः उत्तरः? कः विवेकी इह, दिव्यस्य मनसः उत्पत्तिम् उद्घोषयेत्? ये समीपे सन्ति, दूरस्थाः इति कथ्यन्ते; ये दूरस्थाः, समीपस्थाः इति कथ्यन्ते। इन्द्रः सोमः च एतानि निर्मितवन्तौ; युक्तौ इव अश्वौ, जगतः भारम् वहतः। द्वौ पक्षिणौ, संयुक्तौ मित्रौ, एकस्य वृक्षस्य उपरि स्थितौ। एकः मधुरं फलम् उपभुङ्क्ते, अपरः पश्यति एव, न खादति। यत्र पक्षिणौ, अमृतं उपभुङ्क्ते, एकत्र गीतं गायन्ति, तत्र विवेकी अग्निम् प्रविश्य, सर्वस्य तत्त्वम् अवगच्छति। यस्य वृक्षस्य मधुरं फलम् पक्षिणः उपविशन्ति, तत्र सर्वे देवाः निवसन्ति; तस्य श्रेष्ठं फलम् मधुरम् इति कथ्यते। यः न खादति, स पिता न जानाति। यत् गायत्र्यां प्रतिष्ठितम्, गायत्रम् इति; त्रिष्टुभ्याम्, त्रिष्टुभम् इति; जगत्यां, जगतीम् इति; यः एतानि छन्दांसि जानाति, अमृतत्वं प्राप्नोति। गायत्री-छन्दसा स्तोत्रम्, साम्ना गीतम्, त्रिष्टुभा वाक् मीयते। वाचः वाचं मीयते, द्विपद्-चतुष्पद् छन्दसा सप्त वाचः मीयते। जगती दिव्यं नदं धारयति; रथस्य मध्ये सूर्यः दृष्टः। गायत्रस्य त्रयः प्रज्वलनाः इति कथ्यते; तस्य महिमा विस्तारितः। अहम् एतां शुभदायिनीं गौम् आवाहयामि, या देवेषु क्षीरं ददाति; अश्विनौ, तां दुहेम। श्रेष्ठं हविः, सवितृणा आनीतम्, तप्तं पात्रम्, अहम् उद्घोषयामि। रिचती, श्रीमती, वत्सकामिनी, मनसा आगच्छति। अश्विनौ दुह्यतव्यां, अनयुक्तां गौम्, सा मह्यं शुभाय वृद्धिं कुर्यात्। गौः वत्सं अन्वियाय, रिचन्ती, शिरसा उत्तोल्य, पात्रम् इच्छन्ती, क्षीरं स्रवति, जीवितम् क्षीरेण मीयते। या दुह्यते, या जीवितम् मीयते, दिवसानां अन्तं प्राप्नोति, सा मनसा मृत्युः निर्मिता, विद्युत् भूत्वा, वस्त्रेण आच्छादितः। आवृतः, शीघ्रगामी, जीवन्, कम्पमानः, स्थिरः च; जीवः मृतेषु स्वेन धर्मेण चरति; अमृतः मृत्युनि संयुक्तः। अहम् गोपालम् अपश्यं, यो विश्रामं न करोति, समीप-दूर-पथेषु चरति। स एकेन वस्त्रेण आवृतः, सर्वेषु लोकेषु व्याप्य, एकत्र च पृथक् चरति। यः तां निर्मितवान्, स न जानाति; यः पश्यति, स उद्घोषयतु। मातुः गर्भे परिवृतः, बहुजन्मा, विलयं प्रविष्टः। दिवः पिता, बीजदाता, नाभिः; पृथिवी माता, बन्धुः। तयोः मध्ये गर्भः; तत्र पिता कन्यायां गर्भं स्थापयत्। अहं पृथिव्याः अन्तं पृच्छामि; जगतः नाभिं पृच्छामि; अश्वस्य बीजं पृच्छामि; वाचः परं दिवं पृच्छामि। अयं वेदी पृथिव्याः अन्तः; अयं यज्ञः जगतः नाभिः; अयं सोमः अश्वस्य बीजम्; अयं ब्रह्म वाचः परं दिवं। सप्त अर्धजाता जगत् बीजम् धारयन्ति, दिशासु स्थिताः, विष्णुना संस्थिताः। मनसा, बुद्ध्या, विचारैः, सर्वं व्याप्नुवन्ति। अहं न जानामि, कः अस्मि; गूढः, बद्धः, मनसा विचरामि। यदा सत्यस्य प्रथमजः मम समीपम् आगच्छत्, तदा वाचः अंशं प्राप्नवान्। स गच्छति, समीपं आगच्छति, स्वभावेन गृहीतः; अमृतः मृत्युनि संयुक्तः। ते विच्छिन्नाः, पृथग्भूताः, एकम् जानन्ति, अपरम् न जानन्ति। ऋचः अक्षरं परं दिवि स्थिताः, यत्र सर्वे देवाः उपविष्टाः। यः न जानाति, तस्य ऋचः किं? ये जानन्ति, तत्र एकत्र समागच्छन्ति। यश्च शुभदायिनीं भूमिं अधिकं शुभदायिनीं करोति; वयं अपि भाग्यवन्तः स्याम। हे अभ्यायाम्, सर्वदायिनी गौः, शुद्धम् जलम् पिब, गृहे गृहे चर। गौरी अपि जलानि मीयते; सा एकपदी, द्विपदी, चतुष्पदी। अष्टपदी, नवपदी, सहस्राक्षरा परं दिवि जाता। तस्याः समुद्राः निर्गच्छन्ति; तया चतुर्दिशः जीवति। तस्मात् अक्षरम् प्रवहति; तया सर्वम् जीवति। दूरतः धूमं दृष्टवान्, अग्निवत्, वायुः तं दूरं समीपं च वहति। वीराः चित्रां गौम् दुहन्ति; तानि प्रथमाः नियमाः। त्रयः वेणीधारिणः, कालानुसारं दृश्यन्ते; वर्षे एकः शिरः छिन्नः। एकः शक्त्या सर्वं पश्यति; अपरस्य रूपम् न दृश्यते, यद्यपि स भूषितः। वाक् चत्वारि पदानि मीयते; ब्राह्मणाः तानि जानन्ति। त्रयः गूढानि, चतुर्थं मानवाः वदन्ति। तम् इन्द्रम्, मित्रम्, वरुणम्, अग्निम् इति; स दिव्यः, सुवर्णपक्षः गरुत्मान्। बुद्धिमन्तः एकं बहुधा वदन्ति: अग्निः, यमः, मातरिश्वान् इति। कृष्णाः, पिङ्गलाः, सुवर्णपक्षाः, आपः वस्त्रं धृत्वा, दिवम् उड्डीयन्ति। ते परिक्रान्त्वा, सत्यस्थानं त्यक्त्वा, पृथिवी घृतैः दीप्तम्। द्वादशाराः, एकचक्रः, त्रि-नाभः—कः जानाति? तस्मिन् त्रिशत् षष्टिः पादाः स्थिताः, न चलन्ति, यद्यपि चलन्ति इव। तव स्तनः, या पूर्णः, हर्षदायिनी, येन सर्वं काम्यं पोष्यते; या धनदायिनी, शुभदायिनी, हे सरस्वति, तं अत्र स्थापय। यज्ञेन देवाः यज्ञं अकुर्वन्; तानि प्रथमाः नियमाः। ते महान्तः दिवम् प्राप्तवन्तः, यत्र प्राचीनाः साध्याः देवाः। एषा आपः, सा एव, दिवसैः उत्थाय पतति; भूमिः वर्षैः सिञ्चिता, दिवः अग्निभिः सिञ्चितः। अहं सरस्वन्तम् आवाहयामि, दिव्यं, सुवर्णपक्षं, महान्तम्, वनस्पतिषु दृश्यन्तम्, आपां गर्भम्, वर्षैः समीपम् आगतम्, तृप्तिदायकम्। केन सौन्दर्येन, केन बन्धुना, केन सन्नाहेन, मरुतः एकत्र कर्तुम् इच्छन्ति? केन चिन्तया, कुतः आगताः, ये महान्तः धनकामाः दीप्तिमन्तः? कस्य स्तुत्या युवानः प्रमोदिताः? कः यज्ञे मरुतः प्रेरितवान्? श्येनाः इव मध्यं गच्छन्तः, केन महता मनसा वयं हर्षं प्राप्नुमः? कुतः इन्द्रः, महात्मन्, एकाकी आगतवान्, सत्यस्य स्वामिन्? किमर्थम् एवं? त्वं दीप्तिमद्भिः सह पृच्छसि; हे सारथे, यत् तव अस्माकं, तद् वद। एवं ऋषिः गूढं ब्रह्म रहस्यं विवृणोति, गवां, पक्षिणां, छन्दसां, देवतानां, जगतः, यज्ञस्य, वाक्-परमस्य, सर्वस्य तत्त्वम् अन्वेष्टुम् इच्छन्।