शृणुत, ऋषयः दिव्यानां अश्वानां महिमानं वर्णयन्ति। एकः अश्वः आसीत्, हिरण्यशृङ्गः, शीघ्रपादः, यस्य पादाः मनसः वेगेन चलन्ति। तस्मिन्निन्द्रः अधः स्थितः। देवाः हविर्द्वारेण तं अश्वं आरुह्य यज्ञस्य प्रारम्भं कृतवन्तः। तस्य अश्वस्य स्वभावः शीघ्रः, तनुः सुकुमारः, वीर्येण च युक्तः, दिव्यः। ते अश्वाः हंसानिव पङ्क्त्या सह प्रयान्ति, यदा देवाश्वाः प्रस्थिताः। तव तनुः पतङ्गवत् उड्डीयितुम् इच्छति, मनः वातस्य पन्थानम् अनुगच्छति। तव शृङ्गे बहुधा प्रसारितानि, वनानि विचरन्ति। स उत्तमः अश्वः भोजनस्थानं प्रति उज्ज्वलः, दिव्यतेजसा युक्तः, चिन्तायाम्। अग्रतः अजः नाभिरूपेण नयति, पृष्ठतः धीराः स्तुवन्तः अनुयान्ति। स अश्वः पितरं मातरं च, परमं स्थानं प्रति गच्छति। अद्य देवेषु प्रियतमः मार्गः, तदा स यजमानाय फलानि ददाति। अन्यत्र ऋषयः एकं शोभनं, श्वेतकेशं होतारं वर्णयन्ति। तस्य मध्ये भ्राता खादति, तृतीयः भ्राता घृतपीठः। अत्र सप्तपुत्रवान् गणपतिं अपश्यम्। सप्त जना एकचक्रे रथं युञ्जते, एकः अश्वः सप्तनाम्ना क्रीडति। त्र्यरं चक्रं, जरामरम्, अच्युतं, यस्मिन् सर्वाणि लोकानि प्रतिष्ठितानि। तस्मिन् रथे सप्त जना तिष्ठन्ति; सप्त चक्राणि, सप्त अश्वाः तं वहन्ति। सप्त भगिन्यः एकत्र संयुज्यन्ते, यत्र सप्तनाम्नः गावः स्थापिताः। कः प्रथमं जातं अपश्यत्? अस्थिनं विना यो अस्थीनि बिभर्ति? पृथिव्याः आत्मा, देवकृता—क्व सः? कः विज्ञाय, पृष्टवान्? अहं न जानन् पृच्छामि, मनसा, कुत्र देवानां पदानि स्थितानि? वत्से, वृषभे, धीराः सप्त तन्तून् विवृण्वन्ति, तान् विविन्वन्ति। अहं अज्ञः ज्ञातॄन् ऋषीन् पृच्छामि, विज्ञाय, यद्यपि न बुधः। कः षट् स्थानानि स्थापयामास, अजस्य रूपाणि? कः तेषां एकः? यो जानाति अस्य शोभनस्य स्थानं, स अत्र वक्तु। गावः तस्य शीर्षात् दुग्धं दुहन्ति, आवरणं धारयन्त्यः, तस्य पादयोः आपः वहन्ति। माता पित्रा सह अमृतं व्यभजत्; प्रारम्भे, मनसा तेन संयुक्ता। सा गर्भस्य तेजसा विदीर्णा, नम्रत्वा, वाचं प्रति जगाम। माता दक्षिणे युक्ता, गर्भः योनिषु स्थितः। वत्सः, गावः अनुगम्य, त्रिषु देशेषु विश्वरूपं पश्यति। त्रिभिः मातृभिः, त्रिभिः पितृभिः, एकः उत्तिष्ठति; तस्य चक्रस्य न रिमः श्रान्तः। ते दिवः पृष्ठे संवादन्ते, सर्वज्ञां वाचं वदन्तः, सर्वान् प्रेरयन्तः। द्वादशारं चक्रं नित्यं परिवर्तते, अमृतस्य दिवि; अत्र, हे अग्ने, द्वौ पुत्रौ, सप्तशतानि विंशतिश्च, स्थितौ। पञ्चपादं पितरं द्वादशरूपं दूरार्धे दिवि स्थितम् आहुः। अन्ये, धीराः, ऊर्ध्वं पश्यन्ति, सप्तचक्रे षडरं प्रतिष्ठितम्। पञ्चारं चक्रं परिवर्तते, यस्मिन् सर्वे लोकाः स्थिताः। तस्य अक्षः भारात् तप्यते, पुरातनात् न भिद्यते, न च तस्य अराः। नित्यवलयेन चक्रं परिवर्तते, दश युक्ताः तद् ऊर्ध्वं वहन्ति। सूर्यस्य नेत्रं व्योम्ना आच्छादितम्, तस्मिन् सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः। सप्त पुत्राः एकत्र जाताः इति वदन्ति, षट् पालयन्ति, एकः एकाकी जातः। ऋषयः, देवजाः, एवं वदन्ति। तेषां प्रदेशाः यथायोग्यं विभागिताः, तेषां रूपाणि विविधानि, दीप्तानि च। एते स्त्रियः सन्ति, तथापि तान् पुरुषान् आहुः। पश्यन् अपि, न पश्यति। विद्वान् पुत्रः एतान् अर्थान् जानाति; यो जानाति, स एव पितुः पिता। एकं पादं पुरस्तात्, एकं पृष्ठतः, धेनुः वत्सं वहन्ती तिष्ठति। सा स्वयमेव अर्धेन गता; कः जानाति, सा कुत्र गता? सा न गोष्ठे प्रसूयते। कः अस्याः धेन्वाः पितरं जानाति? कः पूर्वः, कः परः? कः अत्र, विद्वान्, ब्रूयात्, यतः दिव्यं मनः जातम्? ये समीपस्थाः, ते दूरे कथ्यन्ते; ये दूरस्थाः, ते समीपे। इन्द्रः सोमश्च एतानि कृतवन्तः; युक्तौ अश्ववत्, जगतः भारं वहतः। द्वौ पक्षिणौ, सखायौ, एकस्मिन वृक्षे उपविशतः। एकः मधुरं फलम् अश्नाति, अन्यः अनश्नन् पश्यति। यत्र पक्षिणः, अमृतं भुञ्जानाः, समवायं समागत्य, अनिमिषेण चक्षुषा गायन्ति, तत्र धीरः, अग्निम् प्रविश्य, सर्वस्य तत्त्वं वेत्ति। यस्मिन वृक्षे मधुकराः पक्षिणः विश्रान्ताः, यत्र सर्वे देवाः निवसन्ति, तस्य मुख्यं फलम् मधुरम् इति वदन्ति; यः तद् न अश्नाति, स पितरं न जानाति। यत् गायत्र्यां प्रतिष्ठितम्, तद् गायत्रम् आहुः; त्रिष्टुभः त्रिष्टुभम्; यत् जगत्यां, तत् जगती। ये एतानि छन्दांसि जानन्ति, ते अमृतत्वं प्राप्नुवन्ति। गायत्र्या छन्दसा सूक्तं मीयते, साम्ना साम, त्रिष्टुभा वाक्। वाचा वाचं मीयते, द्विपदा चतुष्पदा छन्दसा सप्त वाण्यः मीयन्ते। जगती दिव्यां सिन्धुम् अधारयत्; रथमध्ये सूर्यं अपश्यन्। गायत्रस्य त्रयः सन्ति सन्तापाः; तस्मात् महत्त्वात् महत्त्वं व्यश्नोत्। अहं तां शुभदुग्धां धेनुं वदामि, सुभगां, या देवेभ्यः दुग्धं ददाति। तां दुहाम, हे अश्विनौ। श्रेष्ठं हविः, सविता प्रदत्तं, तप्तं पात्रम्, अहं ब्रवीमि। रवमाणा, धनधान्या, वत्सकामया, मनसा आगच्छति। अनियुक्ता धेनुः, अश्विनौ दुह्यताम्, सा महद् श्रेयः प्राप्नुयात्। धेनुः, वत्सम् अनुगम्य, रवमाणा, शिरसा उच्चैः आगच्छति। तप्तपात्रकामया, सा दुग्धं सिञ्चति, दुग्धेन आयुः मिमीते। एषा सिञ्चति, या धेनुः परिवृता, आयुः मिमीते, दिवसः अन्तं प्राप्नोति। सा मनसा मर्त्यं ससृजे; विद्युत् भूत्वा, तं वस्त्रेण आच्छादयत्। अचछन्ना, शीघ्रगामिनी, जीवती, कम्पमाना, स्थिरा च गृहेषु। जीवः मृतानाम् मध्ये स्वेन धाम्ना चरति; अमृतः मर्त्येन संयुक्तः। अहं गोपालं अपश्यम्, न विश्रान्तं, समीपदूरे पन्थानं चरन्तम्। स एकेन वस्त्रेण वृतः, सहचरन्, पृथिव्याम् सर्वत्र व्याप्य स्थितः। या तां ससृजे, सा तां न जानाति; यः अपश्यत्, स ब्रूयात्। माता गर्भे परिवृता, बहुपुत्रा, लयं प्रविष्टा। द्यौः मे पिता, जनिता, नाभिः अत्र; मह्यं पृथिवी माता, बन्धुः। एतयोः उभयोः मध्ये योनिः; तत्र पिता गर्भं पुत्र्यां न्यधात्। अहं पृच्छामि पृथिव्याः पारं; अहं पृच्छामि जगतः नाभिम्। अहं पृच्छामि अश्वस्य बीजम्; अहं पृच्छामि वाचः परं दिवम्। एष वेदिरेव पृथिव्याः पारम्; एष यज्ञः जगतः नाभिः। एष सोमः अश्वस्य बीजम्; एष ब्रह्मैव वाचः परं दिवम्।