न त्वं मृत्युम् आप्नोषि, नापि ते हानिः भवति। त्वं शुभैः पन्थाभिः देवेषु यास्यसि। तव कृते हरिण्यः, चित्राङ्ग्यः युक्ताः; अश्वः खरस्य युक्त्यां तिष्ठति। स अश्वः अस्मभ्यं शुभान् गवः, शुभान् अश्वान्, पुत्रान्, सर्वं पुष्टिं च ददातु। अदितिः अस्मान् निर्दोषान् करोतु; हव्यान् वहन् अश्वः अस्मभ्यं ऐश्वर्यम् आप्नोतु। यदा प्रथमं क्रन्दः समुद्रात् वा आपः वा जातः, तदा गरुडस्य पक्षे, मृगस्य बाहू—तव स्तुत्यं महत्त्वं, हे अश्व, जातम्। यमेन दत्तः, त्रितेन बलवत् कृतः, इन्द्रः प्रथमः तं आरोहत्। गन्धर्वः तस्य रश्मीन् जग्राह, सूर्यः अश्वं ससर्ज, वसवः तं मुमुचुः। त्वं यमः, त्वं आदित्यः, हे अश्व; त्वं त्रितः गुह्यव्रतेन। त्वं सोमेन सन्नद्धः, पृथक् स्थितः; दिवि त्रिणि बन्धनानि तव इति विदुः। त्रीणि बन्धनानि दिवि, त्रीणि आप्सु, त्रीणि समुद्रे च तव इति आहुः। वरुणः, त्वं यत्रोत्तमं जन्म इति विदुः, तत्र तव प्रीतिं ददातु। नव धौतारः तव, हे अश्व; एतानि तव खुरचिह्नानि, बलस्थानानि च। अत्र अहं तव शुभान् रश्मीन् अपश्यम्, ये अमृतस्य रक्षिणः पान्ति। मनोभिः अहं तव सत्त्वं समासादयम्; दिवा पतन्तं पक्षिणं इव त्वाम् अपश्यम्। तव शिरः शुभेषु मार्गेषु, रजसा सह चलन्तं, पक्षिणं इव अपश्यम्। अत्र अहं तव उत्तमं रूपम् अपश्यम्, यः धेनोः पादे पुष्ट्यर्थं यतते। यदा मर्त्यः तव रतौ अनुवर्तते, तदा प्रथमं ओषधीः गृह्णाति, त्वां इच्छन्। रथः त्वां अनुवर्तते, कुमारः त्वां अनुवर्तते, हे अश्व; गावः, कन्यानां स्वामी, त्वां अनुवर्तते। गणाः तव सख्यं अनुवर्तन्ते; देवाः तव बलं ममापुः। सुवर्णशृङ्गः, शीघ्रपादः, यस्य पादाः मनः प्रेरयन्ति, तस्याधः इन्द्रः। देवाः हविर्द्वेषिणः तं आरोहत्; अश्वः प्रथमः युक्तः अभवत्। ते शीघ्राः, तन्वः सुदृढाः, वीर्यवन्तः, दिव्या अश्वाः; हंसाः इव अनुक्रमं प्रयन्ति, यदा दिव्याः अश्वाः प्रयान्ति। तव शरीरं पतनाय उत्सुकं, तव मनः वातस्य पथ इव गच्छति; तव शृङ्गे बहुषु प्रदेशेषु विततानि, वनानि उत्साहेन विचरन्ति। शोभनः अश्वः भोज्यस्थलम् उपैति, दिव्यतेजसा चिन्तायाम् दीप्तः; अजः अग्रे नाभिः इव गच्छति, प्राज्ञाः पश्चात् गायन्तः अनुयान्ति। स अश्वः पितरं मातरं च उत्तमं स्थानम् उपैति; अद्य देवेषु प्रियतमः पन्थाः, तदा स उपासकाय फलानि आदिशति। एषः रम्यः, श्वेतकेशः होतुः, तस्य मध्ये भ्राता खादति; तृतीयः भ्राता घृतपृष्ठः—अत्र सप्तपुत्रं गणपतिं अपश्यम्। सप्त रथं एकचक्रम् युञ्जते; एकः अश्वः सप्तनामधेयः तं वहति; चक्रस्य त्रिणि नाभ्यानि, न जरा, न च भङ्गः, यस्मिन् सर्वाणि भुवनानि स्थितानि। अस्मिन रथे सप्त तिष्ठन्ति; सप्त चक्राणि, सप्त अश्वाः तं वहन्ति; सप्त भगिन्यः संमिलन्ति, यत्र सप्त गवां नामानि स्थाप्यन्ते। कः प्रथमं जातं अदृशत, अस्थिनं यो अस्थिसंचारिणं बिभर्ति? भूमेः आत्मा, देवकृता—कः सः? कः ज्ञात्वा तं पप्रच्छ? अहं न जानन् पृच्छामि, मनसा, यत्र देवाः पदानि स्थापयन्ति; वत्से, वृषभे, प्राज्ञाः सप्त तन्तून् अतन्वन्, तान् विविन्वान्। न जानन्, अहं इह प्राज्ञान् मुनीन् पृच्छामि, बोधाय, यद्यपि न अस्मि प्राज्ञः; कः षट् प्रदेशान् स्थापयत्, अजस्य रूपाणि—कः तेषां एकः? यो अस्य रम्यस्य स्थानं वेद, स इह वदतु; गावः तस्य शिरसः दुग्धं दुहन्ति, आच्छाद्य, तस्य पादे अपः वहन्ति। माता पितरं सोमं विभज्य, आदौ तेन मनसा संयुज्य, गर्भस्य रेतसा विदारिताभूत्वा, प्रणम्य वाचं जगाम। माता दक्षिणयाम् युक्ता, गर्भः योनिषु स्थितः; वत्सः मापकः, गावः अनुयाति, त्रिषु देशेषु विश्वरूपं पश्यति। त्रिमातृका, त्रिपितृका, एकः तिष्ठति, तस्यारः न श्रान्ताः; ते दिवः पृष्ठे संवादन्ते, सर्वज्ञं वाक् वदन्तः, सर्वान् प्रेरयन्तः। द्वादशारं चक्रं न वयति, न जरा, अमृतस्य दिवि; अत्र, हे अग्ने, द्वौ पुत्रौ तिष्ठतः, सप्तशतानि विंशतिः। पञ्चपादं पितरं द्वादशरूपं, दिवः पार्ष्ण्यां स्थितं आहुः; अन्ये, प्राज्ञाः, उपरि पश्यन्ति, सप्तचक्रे षडरं स्थाप्यन्ति। पञ्चारं चक्रं पर्यगात्, तस्मिन् सर्वाणि भुवनानि स्थितानि; तस्य अक्षः गुरुभारात् तप्यते, न चास्य पुरातनात् भङ्गो, न चाराः। नित्यवर्तुलं चक्रं परिवर्तते, दश युक्ताः तं सम्यक् वहन्ति; सूर्यस्य चक्षुः व्योम्ना आच्छाद्यते, तस्मिन् सर्वाणि भुवनानि स्थितानि। सप्त पुत्रान् एकसमुत्थितान् आहुः, षट् तेषां पोष्यन्ते, एकः एकाकी जायते; मुनयः, देवजाः, एवं वदन्ति। तेषां प्रदेशाः कर्मणा पृथक्, रूपाणि विविधानि क्रियन्ते, दीप्तानि च। एते स्त्रियः सन्ति, तान् पुरुषान् आहुः; यः पश्यति, सः न पश्यति, यद्यपि पश्यन्। प्राज्ञः पुत्रः एतान् अर्थान् वेद; यः तान् वेद, स एव पितुः पिताऽस्ति। एकं पादं पुरतः, एकं पृष्ठतः, धेनुः वत्सं वहन्ती तिष्ठति। सा स्वयमेव अर्धेन गता; कः जानाति क्व सा गता, सा न गोष्ठे प्रसूयते। कः अस्याः धेन्वः पितरं जानाति, कः पूर्वः, कः परः? कः इह प्राज्ञः एतत् वक्तुं शक्नोति, यतः दिव्यं मनः जातम्? ये समीपस्थाः, ते दूरे इति कथ्यन्ते, ये दूरस्थाः, ते समीपे इति। इन्द्रः सोमश्च एतानि चक्रतुः; युक्तौ अश्वाविव, जगतां भारं वहतः। द्वौ पक्षिणौ, सहचरौ, तस्यां वृक्षे उपविष्टौ। एकः मधुरं फलम् अश्नाति, अन्यः अनश्नन् केवलं पश्यति। यत्र पक्षिणः अमृतं भुञ्जानाः, चक्षुषा अनिमिषेण सह गीतानि गायन्ति, तत्र प्राज्ञः, अग्निं प्रविश्य, सर्वस्य तत्त्वं वेत्ति। यस्यां वृक्षे मधुकराः पक्षिणः विश्रान्ताः, यत्र सर्वे देवाः वसन्ति, तस्याः श्रेष्ठं फलम् मधुरम् इति कथ्यते; यः तद् नाश्नाति, सः पितरं न जानाति। या गायत्र्यां प्रतिष्ठिता, तां गायत्रम् आहुः; त्रिष्टुभः त्रिष्टुभम् उत्पद्यते; या जगत्यां स्थापिता, तां जगतीम् आहुः। एतानि छन्दांसि ये जानन्ति, ते अमृतत्वं गच्छन्ति। गायत्र्या छन्दसा सूक्तं मीयते, साम्ना स्तोत्रं, त्रिष्टुभा वाणीम्। वाचा वाचम् मीयते, द्विपदा चतुष्पदा छन्दसा सप्त वाचः मीयन्ते। जगती दिव्यां नदीं बिभर्ति; रथमध्ये सूर्यं दृष्टवन्तः। गायत्रस्य त्रयः समिधः इति कथ्यन्ते; तस्मात् महिम्नः महत्त्वं व्याप्तम्। एवं ऋषयः, अश्वस्य महत्त्वं, जगतः रहस्यं, छन्दसां यथाक्रमं, देवैः संस्तूयमानं, एकीभूतं जगदात्मानं, ऋग्वेदस्य दिव्यदृष्ट्या, मनसि साक्षात्कृतवन्तः।