यदा अश्वमेधस्य यज्ञे अश्वः अग्निना पच्यमानः, तस्य शरीराज् जातं यत् किञ्चित् दण्डेन आहतं तिक्तं स्याद्, तत् भूमौ न पततु, न तृणेषु पततु; तत् सर्वं देवेभ्यः, पात्रेभ्यश्च दीयताम्। ये जनाः पक्तमश्वं पश्यन्ति, ये ‘गन्धीनं समुत्सृज्यताम्’ इति वदन्ति, ये अश्वमांसस्य भागं इच्छन्ति, तेषां स्तुतिः अस्मान् प्राप्नुयात्। यत् किञ्चित् तिक्तं पाचनपात्रे भवति, ये पात्राणि, ये पयःपरिषेचनानि, ये पात्रच्छादनानि, ये शृङ्गाणि, ये छेदकाः, सर्वे एते अश्वं परिवेष्टयन्तु। यानि अश्वस्य पादनानि, उपवेशनानि, परावर्तनानि, चत्वारि पादानि यानि कृतानि, यत् पितम्, यद् भुक्तम्, यद् उपयुज्यते—एतानि सर्वाणि तव देवानां मध्ये सन्तु। अग्निः, धूमगन्धयुक्तः, गर्जमानः, त्वां न भक्षयतु; न तेजस्वी छुरिका त्वां आहतु। यः हविः सम्यक् सिद्धः, शुद्धः, ‘वषट्’ शब्देन चिह्नितः, तं देवा अश्वरूपेण गृह्णन्तु। यदा अश्वाय चादानानि विस्तीर्णानि, वस्त्राणि सुवर्णं च समर्प्यते, तदा प्रियः शीघ्रपादः चतुर्पदः अश्वः देवान् प्रति प्रेष्यते। यत् त्वां अश्व, वेगेन आहतम्, अंकुशेन वा शतेन वा, यथा स्रुच् हविः स्पृशति, एवं मन्त्रेण तानि सर्वाणि त्वत्तः विमोचयामि। चतुस्त्रिंशद् अस्य अश्वस्य पृष्ठकास्थीनि, दिव्या बन्धनानि, तस्य वक्रं शस्त्रं संनिकर्षति; कुशलता अश्वस्य अङ्गानि अखण्डानि कुर्यात्, संधयः विमुक्ताः स्युः, छेदः सम्यक् क्रियेत। एकः तवष्टा अश्वस्य छेदनं करोति, द्वौ नेतारौ, ऋतुश्च तथैव; यानि तव अङ्गानि ऋतुना यथायोग्यं समर्पयामि, तानि भागानि अग्नौ जुहोमि। स्नेहः त्वां न दहतु, यदा त्वं आत्मना संयुक्तः, छुरिका शरीरे न विश्रान्तां स्यात्; लोभेन प्रमत्तः छेदकः त्वां न हिंसयतु, न छुरिका अङ्गानि विदारयतु, न च तानि परस्परं घर्षयेत्। त्वं न म्रियसे, न हन्यसे; शुभैः मार्गैः देवान् प्रति गच्छसि। हरिण्यः, चित्राङ्ग्यः, तव कृते युक्ताः; अश्वः गर्दभस्य युक्तौ तिष्ठति। अश्वः अस्मभ्यं शुभां गावः, शुभान् अश्वान्, पुत्रान्, सर्वं पुष्टिं च ददातु। अदितिः अस्मभ्यं निर्दोषत्वं ददातु; अश्वः हविर्भिः युक्तः अस्मभ्यं ऐश्वर्यं जयतु। यदा प्रथमः शब्दः जातस्य उत्पद्यते, स समुद्रात् वा, आपः वा, तदा गरुत्मन्तः पक्षौ, मृगस्य बाहू—एवं तव स्तुत्यं महत्त्वं जातम्, हे अश्व। यमेन दत्तः, त्रितेन पुष्टः, इन्द्रः प्रथमः तं आरुरोह; गन्धर्वः तस्य रश्मीं गृह्णाति, सूर्यः अश्वं रूपयति, वसवः तं विमुञ्चन्ति। त्वं यमः, त्वं आदित्यः, हे अश्व; त्वं त्रितः गुह्यव्रतेन; त्वं सोमेन संयुक्तः, पृथक्कृतः; दिवि त्रिणि बन्धनानि तव इति वदन्ति। त्रिणि दिवि, त्रिणि आप्सु, त्रिणि समुद्रे तव बन्धनानि; वरुणः तव परमं स्थानं यत्र, तत्र तव अनुग्रहं ददातु। नव तव शुद्धयः, हे अश्व; तव खुराणां चिह्नानि, तव बलस्थानानि; अत्र अहं तव शुभान् रश्मीन् अपश्यम्, ये अमृतस्य रक्षिणः रक्षन्ति। मनसा अहं तव स्वरूपं समीक्ष्य, दिवा पतन्तं पक्षिणं इव पश्यामि; तव शीर्षम् उत्तमे पथे, रजसा सह गतिमन्तं, पक्षिणं इव दृष्टम्। अत्र अहं तव उत्तमं रूपम् अपश्यम्, या धेनोः पादे पुष्ट्यर्थं यतते; यदा कश्चन मर्त्यः तव भोगान् अनुसरन्, प्रथमं ओषधीन् गृह्णाति, तदा स त्वां इच्छति। रथः त्वां अनुसरति, कुमारः त्वां अनुसरति, गावः, कन्यानां पति, त्वां अनुसरति; गणाः तव सख्यं अनुसरन्ति, देवाः तव बलं मापयन्ति। हेमशृङ्गः, शीघ्रपादः, तव पादाः मनसा चलन्ति, इन्द्रः अधस्तात्; देवाः हविः इच्छन्तः तं आरोहन्ति, अश्वः प्रथमः युक्तः। ते शीघ्राः, तन्वी-कटीकाः, बलवन्तः, वीर्यवन्तः, दिव्याः अश्वाः; हंसाः इव अनुक्रमेण यदा देवाश्वाः प्रयान्ति, तदा सह प्रयन्ति। तव शरीरे पतन्तुं इच्छति, तव मनः वातस्य पथं यथा गच्छति; तव शृङ्गे बहुषु देशेषु विततानि, वनानि सञ्चरन्ति। अश्वः भोजनस्थानं प्रति गच्छति, दिव्यतेजसा दीप्तः; अग्रे अजः नाभिः इव नयति, पृष्ठतः धीमन्तः गायन्तः अन्वियन्ति। सः अश्वः उत्तमं स्थानं प्रति गच्छति, पितरं मातरं च; अद्य देवेषु प्रियतमः पन्थाः, तदा सः यजमानाय फलानि ददाति। अस्य शोभनस्य, श्वेतकेशस्य होतुः, मध्यमा भ्राता खादति; तृतीयः भ्राता घृतपीठः, अत्र सप्तपुत्रं कुलपतिं अपश्यम्। सप्त जनाः एकचक्रे रथं युञ्जते; एकः अश्वः सप्तनाम्ना उक्तः तं वहति; तस्य चक्रस्य त्रयः नाभयः, अजरं, अक्षरं, यस्मिन् सर्वाणि लोकानि स्थितानि। अस्मिन् रथे सप्त तिष्ठन्ति; सप्त चक्राणि, सप्त अश्वाः तं वहन्ति; सप्त भगिन्यः एकत्र संनद्धाः, यत्र सप्त गावः नामानि स्थाप्यन्ते। कः प्रथमं जातं अदृशात्, अस्थिरहितं यः अस्थीनि धारयति? पृथिव्याः आत्मा, देवकृता—क्व सः? कः, जानन्, एतत् पृष्टवान्? अहं न जानन्, मनसा पृच्छामि, यत्र देवानां पादचिह्नानि स्थाप्यन्ते; वत्से, वृषभे, विप्राः सप्त तन्तून् विविन्वति, तान् तन्तुना वयन्ति। न जानन्, अहं ज्ञातृन् मुनीन् अत्र पृच्छामि, बोधाय, यद्यपि न अहं बुधः; कः षट् स्थानानि स्थापयामास, अजस्य रूपाणि—कः तेषु एकः? यः एतस्य शोभनस्य स्थानं वेद, सः अत्र वदतु; गावः तस्य शीर्षात् दुग्धं दुहन्ति, आवरणं धारयन्त्यः, तस्य पादयोः आपः आनयन्ति। माता पितरं सोमं विभज्य, आदौ मनसा तं संयोगं चकार; सा गर्भस्य तेजसा विदारित्वा, वाक्यं प्रति नम्रत्वा प्रस्थिता। माता दक्षिणे युक्ते युता, गर्भः योनिषु स्थितः; वत्सः मापयित्वा, गावः अनुयाति, त्रिषु देशेषु विश्वरूपं पश्यति। त्रीणि मातरः, त्रीणि पितरः, एकः ऊर्ध्वं स्थितः, तस्य चक्रस्य कक्षाः न श्रान्ताः; ते दिवः पृष्ठे संवादन्ते, सर्वज्ञां वाचं वदन्ति, सर्वान् प्रेरयन्ति। द्वादशारं चक्रं नित्यं परि वर्तते, दिवि अमृतस्य; अत्र, हे अग्ने, द्वौ पुत्रौ तिष्ठतः, सप्तशता विंशतिः। पञ्चपादं द्वादशरूपं पितरं दूरार्धे दिवि स्थितं वदन्ति; अन्ये, विप्राः, ऊर्ध्वं पश्यन्ति, सप्तचक्रे षडरथे संस्थितं। पञ्चारं चक्रं परि वर्तते, यस्मिन् सर्वे लोकाः स्थिताः; तस्य अक्षः भारात् तप्तः, सः प्राचीनात् न भिद्यते, न तस्य अरा। नित्यवर्त्मना चक्रेण वर्तते, दश युक्ताः तं ऊर्ध्वं वहन्ति; सूर्यस्य चक्षुः अन्तरिक्षे आच्छादितम्, तस्मिन् सर्वे लोकाः स्थिताः। सप्त पुत्रान् सहोद्यान् वदन्ति, षट् पुष्यन्ति, एकः एकाकी जायते; ऋषयः, देवानां जाताः, एवं वदन्ति। तेषां क्षेत्राणि यथायजुषं विनिर्णीतानि, तेषां रूपाणि विविधानि प्रकाशन्ते। एवं ऋग्वेदस्य एते मन्त्राः अश्वस्य महिमानं यज्ञस्य च गूढार्थं पावनं कथयन्ति।