ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਮਨਯੁ—ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਰੂਪ—ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੱਦਾ ਹੋਇਆ ਸੈਨਾਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਦਾ ਵੰਡ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਤੋਲਦਾ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾਉਂਦਾ। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ, ਕੁਚਲ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰ। ਤੇਰੀ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਮਾਲਕ ਵਾਂਗ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਜੰਮੇ ਜਿਹਾ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਮਨਯੁ ਨੇ, ਇਕੱਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਕਈਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਥੀ ਬਣੇ, ਲੋਕ ਸੱਚੇ ਬੋਲ ਉਚਾਰਦੇ, ਤੇ ਉਸਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਮਹਿਕ ਚਹੁੰਕੁੰਝ ਵਿਆਪ ਜਾਂਦੀ। ਮਨਯੁ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਤੇ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਪਿਆਰੇ ਨਾਮ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਉਤਪੱਤੀ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਮਨਯੁ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਤੀਰ-ਧਾਰੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਅਤੁੱਟ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਭ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ। ਉਸਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਬਹੁਤ ਵਾਰੀ ਸੱਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਦਿੰਦਾ। ਇਹ ਦੌਲਤ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤੇ ਇਕੱਠੀ ਮਿਲੀ, ਮਨਯੁ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੋਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਵੈਰੀ, ਆਪਣੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਲੈ ਕੇ, ਹਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ। ਫਿਰ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ। ਆਦਿਤਯਾ ਰਿਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਮਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਸੋਮਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਦਿਤਯਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਵੀ ਸੋਮਾ ਨਾਲ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੋਮਾ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਤਿਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਕਿ ਉਹ ਸੋਮਾ ਪੀ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਤਾ ਨਿਚੋੜਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਸੋਮਾ ਯਾਜ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਾਨਵ ਨੇ ਨਹੀਂ ਚੱਖਿਆ। ਸੋਮਾ ਪਰਤਾਂ ਨਾਲ ਲੁਕਾਇਆ ਗਿਆ, ਬਰਹਿਸ਼ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਮਾਨਵ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੀਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤੇ ਤੈਨੂੰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਸੋਮਾ, ਤਦ ਤੂੰ ਮੁੜ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ। ਵਾਯੂ ਸੋਮਾ ਦਾ ਰੱਖਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਹੀਨੇ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਰੈਭਿਆ ਕੁੜਮੁਲ, ਨਾਰਾਸ਼ੰਸੀ ਸਹਾਇਕਾ ਸੀ। ਸੁਰੀਆ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਵਸਤ੍ਰ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਚਿੱਤਰਾ ਆਸਨ ਸੀ, ਚਕਸ਼ੁਰਾ ਲਾਗ; ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਪਾਤ੍ਰ ਬਣੇ, ਜਦ ਸੁਰੀਆ ਆਪਣੇ ਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਰਿਕ ਤੇ ਸਾਮ ਗੀਤ ਜਵਾਬ ਬਣੇ, ਕੁਰੀਰਾ ਢੱਕਣ ਸੀ, ਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਬੰਨ੍ਹ। ਸੁਰੀਆ ਲਈ ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੂਲ੍ਹਾ-ਸਾਥੀ, ਅਗਨੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ। ਸੋਮਾ ਵਰ ਸੀ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੋਵੇਂ ਦੂਲ੍ਹਾ-ਸਾਥੀ। ਜਦ ਸੁਰੀਆ ਵਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਵਿਤਾ ਨੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਰਥ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸੀ, ਅਸਮਾਨ ਛੱਤ ਸੀ। ਚਮਕਦੇ ਬਲਦ ਜੋੜੇ ਗਏ, ਜਦ ਸੁਰੀਆ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੀ। ਰਿਕ ਤੇ ਸਾਮ ਗੀਤ ਨਾਲ, ਦੋ ਗਾਵਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਗੀਤ ਨਾਲ ਸਾਥ। ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਹੋਇਆ। ਚਮਕਦਾ ਪਹੀਆ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਸਾਹ ਨੇ ਧੁਰਾ ਘੁੰਮਾਇਆ। ਸੁਰੀਆ, ਮਨ-ਨਿਰਮਿਤ ਰਥ 'ਤੇ, ਆਪਣੇ ਵਰ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਈ। ਸਵਿਤਾ ਨੇ ਸੁਰੀਆ ਦੇ ਰਥ ਲਈ ਜੋਤ ਭੇਜੀ। ਗਾਵਾਂ ਅਣਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੀ ਗਈਆਂ, ਚਿੱਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੇਰੀਆਂ। ਜਦ ਅਸ਼ਵਿਨ ਤਿੰਨ-ਪਹੀਏ ਰਥ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦੇ ਆਏ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ; ਪੂਸ਼ਨ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ, ਸੋਹਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਸੁਰੀਆ ਨੂੰ ਵਿਆਹਣ ਆਏ, ਤੁਹਾਡਾ ਇਕ ਪਹੀਆ ਕਿੱਥੇ ਸੀ, ਜੋਤ ਕਿੱਥੇ ਸੀ? ਦੋ ਪਹੀਏ, ਰਿਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਕ ਲੁਕਿਆ ਪਹੀਆ ਸਿਰਫ ਗਿਆਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੀਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਿਤ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣ, ਤੇ ਜੋ ਸਤਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਹ ਦੋ, ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖੇਡਦੇ, ਯਜਨ ਚੱਕਰ ਲਾਉਂਦੇ; ਇਕ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਦੂਜਾ ਰਿਤ ਬਨਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮੁੜ ਜੰਮਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਵੇਂ, ਨਵੇਂ ਬਣਦੇ, ਦਿਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਉਹ ਸਭ ਸਵੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸਾ ਵੰਡਦਾ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ। ਸੁਰੀਆ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਸੋਹਣੇ ਰੇਸ਼ਮੀ ਸਾਲ ਦੀ ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਮਕ, ਚੰਗੇ ਪਹੀਏ ਹਨ; ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ, ਆਪਣੇ ਵਰ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹੋ ਜਾ। ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, ਉੱਠ, ਤੁਰ! ਹੁਣ ਇਹ ਇਸ ਦਾ ਘਰ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ, ਤੈਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਲਾਮ, ਦੂਜਾ ਅਸਥਾਨ ਲੱਭ, ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਣ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਖਿਆ, ਉੱਠ, ਤੁਰ, ਤੈਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਲੱਭ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇ। ਰਸਤੇ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਝੂਠ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੋਸਤ ਵਿਆਹ ਲਈ ਜਾਂਦੇ; ਆਰਯਮਨ, ਭਗਾ, ਸਾਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ, ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸੁਖੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇਣ। ਵਰੁਣ ਦੀ ਫਾਹੀ ਤੋਂ ਤੈਨੂੰ ਛੁਡਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਵਿਤਾ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ; ਸੱਚਾਈ ਦੇ ਆਸਨ ਤੇ, ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਅਖੁੰਝ, ਤੈਨੂੰ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਇਥੋਂ ਛੱਡਦਾ ਹਾਂ, ਉਥੋਂ ਨਹੀਂ, ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ, ਨਾ ਚੋਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ; ਤਾਂ ਜੋ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਦਯਾਲੂ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਸੁਖ ਪਾਵੇ। ਪੂਸ਼ਨ ਤੇਰਾ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਜਾਵੇ, ਅਸ਼ਵਿਨ ਰਥ 'ਚ ਲੈ ਚਲਣ; ਘਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਹਣੀ ਬਣ ਕੇ ਵੱਸ, ਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਆਗਿਆ ਦੇ। ਇਸ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਵੰਸ਼ ਵਧਾ, ਅੱਗ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ, ਪਤੀ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੋਲ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਲਗਨ ਲਾਲ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ, ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਧਦੇ, ਪਰ ਪਤੀ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ। ਝਗੜੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇ, ਦੌਲਤ ਵੰਡ, ਇਹ ਇਸਤ੍ਰੀ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਪਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਪਤੀ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਪੀਲਾ ਤੇ ਪਾਪੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਰੋਗ, ਜੋ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਲੀ ਦੂਲ੍ਹਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੇ, ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਉਹ ਮੁੜ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਣ ਜਿਥੋਂ ਆਏ। ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬੈਠੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਨਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇ; ਵੈਰੀ ਦੂਰ ਭੱਜ ਜਾਣ, ਤੇ ਉਹ ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਔਖੇ ਥਾਵਾਂ ਪਾਰ ਕਰਨ। ਇਹ ਦੂਲ੍ਹਨ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ; ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਵੇਖੋ, ਉਸਨੂੰ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਜਾਓ। ਇਹ ਸੁੱਕਾ, ਕੌੜਾ, ਜ਼ਹਿਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਖਾਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਜੋ ਸੁਰੀਆ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਦੂਲ੍ਹਨ ਦਾ ਹਕਦਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਜਿੱਤ, ਸੋਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਤੇ ਸੁਰੀਆ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਰਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਤ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਰੰਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।