ਇਹ ਕਥਾ ਇੱਕ ਅਸਮਾਨ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇਪਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—"ਮੈਂ ਹੀ ਉਹ ਹੂੰ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਾਣੀ ਉਚਾਰਦੀ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਾ ਦੇਂਦੀ ਹਾਂ, ਉਹ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਂ ਗਿਆਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਣੀ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਮੈਂ ਰੁਦ੍ਰ ਲਈ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੀਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲੱਗੇ ਜੋ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਰਚਦੀ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਮੂਲ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਥੋਂ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇਪਣ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ, ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਵੱਡਾਪਨ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ।" ਇਸ ਵੱਡੇ ਵਿਆਪਕਤਾ ਵਿੱਚ, ਆਦਿਤਿਆਂ—ਅਰਯਮਨ, ਮਿਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਵਰੁਣ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੱਕ ਕੋਈ ਭੀ ਬੁਰਾਈ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣ ਦਿੰਦੇ। "ਵਰੁਣ, ਮਿਤ੍ਰ, ਅਰਯਮਨ! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿਓ।" "ਆਦਿਤਿਆ ਸਾਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿਓ, ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲੈ ਚਲੋ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ; ਤੁਹਾਡੇ ਆਸਰੇ ਹੇਠ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਿਅ ਬਣੀਏ, ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਈਏ।" "ਆਦਿਤਿਆ, ਰੁਦ੍ਰ, ਮਰੁਤ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਆਓ, ਸਾਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਓ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਗੋ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਥਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਾਇਆ ਸੀ, ਓਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਤਕਲੀਫਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿਓ; ਅਗਨੀ! ਜਿਵੇਂ ਮਲਾਹ ਨੌਕਾ ਵਿਚ ਬੰਧੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲੰਘਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਡੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਓ।" ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਤ ਦੀ ਦੇਵੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀਆਂ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਉਸ਼ਾ, ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਭੇਜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਹਨੇਰਾ ਹੱਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੈ। "ਰਾਤ ਦੀ ਮਾਤਾ! ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਰੁੱਖ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਠਹਿਰਾ ਲੈ। ਪਿੰਡਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਭੁੱਖੇ ਬਾਜ ਵੀ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ।" "ਹਨੇਰੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਚੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖ; ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਗਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਅਸਮਾਨ ਦੀ ਧੀ ਰਾਤ! ਅਜਿਹੀ ਸਤੁਤੀ ਚੁਣ ਜੋ ਅਜੇਤ ਰਹੇ।" ਫਿਰ, ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਦਆਚਾਰ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—"ਅਗਨੀ! ਮੇਰੀ ਜੋਤ ਸਭ ਸੱਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਉਪਾਸਕ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹੀਏ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ ਨਿਵੇ, ਤੇਰਾ ਸਾਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਲਈਏ।" "ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ, ਇੰਦਰ, ਮਰੁਤ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਅਗਨੀ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਕਾਸ਼ ਖੁੱਲਾ ਰਹੇ, ਹਵਾ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਗੇ।" "ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਧਨ ਮਿਲੇ; ਅਸੀਸਾਂ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਤੁਤੀਆਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿਣ। ਪੁਰਾਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁਰੋਹਿਤ ਮੇਰੇ ਪੱਖੀ ਹੋਣ। ਅਸੀਂ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚੀਏ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤਾਕਤਵਰ ਰਹੀਏ।" "ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੇਰੇ ਯੋਗਦਾਨ ਹੋਣ, ਮੇਰੀ ਨੀਅਤ ਸੱਚੀ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਪਾਪ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਾ ਆਵੇ। ਸਭ ਦੇਵਤੇ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਖਾਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰੋ।" "ਦੇਵੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਾ ਦੇਣ, ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਇੱਥੇ ਤਾਕਤ ਦੇਣ। ਨਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਨਾਸ ਹੋਈਏ, ਨਾਂ ਸਰੀਰ ਤੋਂ। ਸੋਮਾ ਰਾਜਾ! ਵੈਰੀ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।" "ਅਗਨੀ! ਅਸਲ ਰੱਖਿਆਕਾਰ, ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰੋਧੀ ਦੂਰ ਕਰ, ਸਾਡੀ ਚੋਹਫੇਰੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਜੋ ਸਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀ ਹੋਈ ਮੱਤ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।" "ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਸਭ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੇਵਤਾ! ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਇਸ ਯਜਨ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।" "ਵੱਡੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਚਾਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਡੀ ਸੱਭਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਸਰਾ ਦਿਓ। ਇੰਦਰ! ਸਾਡੇ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋ, ਸਾਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਸਾਨੂੰ ਦੂਰ ਨਾ ਕਰ।" "ਜੋ ਸਾਡੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਉਹ ਹਟ ਜਾਣ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰੀਏ। ਵਸੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਆਦਿਤਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਤੋਂ ਛੂਹਣ। ਜੋ ਭਿਆਨਕ, ਚਲਾਕ ਨੇਤਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਦਿਓ।" ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੋਈ ਅਸਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾ ਅਨਸਤੀ ਸੀ, ਨਾ ਆਕਾਸ਼, ਨਾ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ। ਕੀ ਸੀ? ਕਿਥੇ ਸੀ? ਕਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ? ਕੀ ਪਾਣੀ ਸੀ, ਜੋ ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਸੀ? ਉਸ ਵੇਲੇ ਨਾ ਮੌਤ ਸੀ, ਨਾ ਅਮਰਤਾ, ਨਾ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ। ਉਹ ਇੱਕ, ਆਪਣੇ ਜ਼ੋਰ ਤੇ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪਾਣੀ ਸੀ, ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ। ਖਾਲੀਪਨ ਤੇ ਸ਼ੂਨ्यता ਦੇ ਆੜੇ, ਤਾਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਇੱਕ ਜਨਮਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਇੱਛਾ ਜਾਗੀ, ਜੋ ਮਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਬੀਜ ਸੀ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕੇ, ਅਸਤੀ ਅਤੇ ਅਨਸਤੀ ਦੀ ਗੂੰਝ ਲੱਭੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚੀ ਗਈ—ਕੀ ਥੱਲੇ ਸੀ, ਕੀ ਉੱਤੇ ਸੀ? ਬੀਜਧਾਰੀ ਸੀ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸੀ; ਥੱਲੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ, ਉੱਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ। ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਥੋਂ ਆਈ? ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ—ਫਿਰ ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਥੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਬਣੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣੀ—ਉਹ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਯਜਨ ਦੀ ਗੱਥੀ ਹੋਈ ਚਾਦਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਈ, ਸੌਂ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵਧਾਈ ਗਈ। ਪੁਰਖੇ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਏ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਗੂੰਦਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਆਓ, ਅੱਗੇ ਵਧੀਏ।" ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਤਾਣਦਾ, ਕੱਟਦਾ, ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੂੰਦਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੇਸ਼ਮੀਆਂ ਆ ਕੇ ਆਸਨ ਤੇ ਟਿਕ ਗਈਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਤੇ ਹਵਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਬਣਾਏ। "ਕੀ ਸੀ ਮਾਪ? ਕੀ ਸੀ ਆਦਰਸ਼? ਕੀ ਸੀ ਆਧਾਰ? ਕੀ ਸੀ ਘੀ? ਕੀ ਸੀ ਲੱਕੜ? ਕੀ ਸੀ ਛੰਦ? ਕੀ ਸੀ ਰਿਕ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਲਈ ਯਜਨ ਕੀਤਾ?" ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਛੰਦ ਜੂਆ ਬਣੀ; ਸਵਿਤਾ ਤੋਂ ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਸੋਮਾ ਤੋਂ, ਅਨੁਸ਼ਠੁੱਭ ਛੰਦ, ਜੋ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਛੰਦ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਾਣੀ, ਰਾਤ ਦੀ ਮਾਯਾ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਅਗਨੀ ਦੀ ਜੋਤ, ਅਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਰਚਨਾ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਆਪਕ, ਅਦਭੁਤ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਰਾਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਰਚਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੂਲ ਸੱਚਾਈ ਅਜੇ ਵੀ ਅਗਿਆਤ ਹੈ।