ଅଚିକିତ୍ଵାଞ୍ଚିକିତୁଷଶ୍ଚିଦତ୍ର କଵୀନ୍ପୃଚ୍ଛାମି ଵିଦ୍ମନେ ନ ଵିଦ୍ଵାନ୍ । ଵି ଯସ୍ତସ୍ତମ୍ଭ ଷଳିମା ରଜାଂସ୍ଯଜସ୍ଯ ରୂପେ କିମପି ସ୍ଵିଦେକମ୍
ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ, ଜାଣିଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ବୁଝିବାକୁ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ; କିଏ ଛଅ ଆକାଶ ତିଆରି କଲା, ଅଜନ୍ମାର ରୂପ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ଏକ?
ଇହ ବ୍ରଵୀତୁ ଯ ଈମଙ୍ଗ ଵେଦାସ୍ଯ ଵାମସ୍ଯ ନିହିତଂ ପଦଂ ଵେଃ । ଶୀର୍ଷ୍ଣଃ କ୍ଷୀରଂ ଦୁହ୍ରତେ ଗାଵୋ ଅସ୍ଯ ଵଵ୍ରିଂ ଵସାନା ଉଦକଂ ପଦାପୁଃ
ଏଠି କିଏ କହିପାରିବେ, ଏହି ସୁନ୍ଦରର ପଦକୁ ଜାଣିଥିବା; ଗାଁମାନେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରୁ ଦୁଧ ଚୁଷନ୍ତି, ଆବରଣ ପିନ୍ଧି ତାଙ୍କର ପାଦକୁ ଜଳ ଆଣନ୍ତି।
ମାତା ପିତରମୃତ ଆ ବଭାଜ ଧୀତ୍ଯଗ୍ରେ ମନସା ସଂ ହି ଜଗ୍ମେ । ସା ବୀଭତ୍ସୁର୍ଗର୍ଭରସା ନିଵିଦ୍ଧା ନମସ୍ଵନ୍ତ ଇଦୁପଵାକମୀଯୁଃ
ମାତା ପିତାଙ୍କୁ ଅମୃତ ବାଣ୍ଟିଲେ; ଆରମ୍ଭରେ, ସେ ମନରେ ଏକାଠି ହେଲେ; ଗର୍ଭର ରସରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ନମସ୍କାର କରି କଥା ପାଇଁ ଯାଇଲେ।
ଯୁକ୍ତା ମାତାସୀଦ୍ଧୁରି ଦକ୍ଷିଣାଯା ଅତିଷ୍ଠଦ୍ଗର୍ଭୋ ଵୃଜନୀଷ୍ଵନ୍ତଃ । ଅମୀମେଦ୍ଵତ୍ସୋ ଅନୁ ଗାମପଶ୍ଯଦ୍ଵିଶ୍ଵରୂପ୍ଯଂ ତ୍ରିଷୁ ଯୋଜନେଷୁ
ମାତା ଡାହାଣ ଯୁଗରେ ଯୋଗାଯାଇଥିଲେ; ଗର୍ଭ ଭିତରେ ଗର୍ଭ ଦେଉଁଥିଲା; ଛାଁ ମାପି, ଗାଁମାନେ ପଛରେ ଚାଲି, ତିନି ଦୂରରେ ସମସ୍ତ ରୂପ ଦେଖିଲା।
ତିସ୍ରୋ ମାତୄସ୍ତ୍ରୀନ୍ପିତୄନ୍ବିଭ୍ରଦେକ ଊର୍ଧ୍ଵସ୍ତସ୍ଥୌ ନେମଵ ଗ୍ଲାପଯନ୍ତି । ମନ୍ତ୍ରଯନ୍ତେ ଦିଵୋ ଅମୁଷ୍ଯ ପୃଷ୍ଠେ ଵିଶ୍ଵଵିଦଂ ଵାଚମଵିଶ୍ଵମିନ୍ଵାମ୍
ତିନି ମାତା ଓ ତିନି ପିତାକୁ ଧାରଣ କରି, ଏକ ଉପରକୁ ଉଭୟ, ଚକ୍ରର ନେମି କ୍ଷୀଣ ହୁଅନାହିଁ; ସେମାନେ ଆକାଶର ପଛରେ କଥା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜାଣିଥିବା ଓ ସମସ୍ତକୁ ପ୍ରେରିଥିବା ବାକ୍ କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଦଶାରଂ ନହି ତଜ୍ଜରାଯ ଵର୍ଵର୍ତି ଚକ୍ରଂ ପରି ଦ୍ଯାମୃତସ୍ଯ । ଆ ପୁତ୍ରା ଅଗ୍ନେ ମିଥୁନାସୋ ଅତ୍ର ସପ୍ତ ଶତାନି ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ତସ୍ଥୁଃ
ବାରଟି ଆର ଥିବା ଚକ୍ର ଆମୃତ ଆକାଶରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, କ୍ଷୀଣ ହୁଏନାହିଁ; ଏଠି, ଅଗ୍ନି, ଯୁଗଳ ପୁତ୍ରମାନେ ସପ୍ତ ଶତ ଏବଂ ବିଶି ଦ୍ୱିଶତ ଉଭୟ।
ପଞ୍ଚପାଦଂ ପିତରଂ ଦ୍ଵାଦଶାକୃତିଂ ଦିଵ ଆହୁଃ ପରେ ଅର୍ଧେ ପୁରୀଷିଣମ୍ । ଅଥେମେ ଅନ୍ଯ ଉପରେ ଵିଚକ୍ଷଣଂ ସପ୍ତଚକ୍ରେ ଷଳର ଆହୁରର୍ପିତମ୍
ପଞ୍ଚପଦ ଓ ବାରଟି ଆକୃତି ଥିବା ପିତାକୁ ଦୂର ଆକାଶର ଅର୍ଧରେ ବସିଥିବା ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ, ଜ୍ଞାନୀ, ଉପର ଦିଖି, ସପ୍ତ ଚକ୍ର ଓ ଛଅ ଆର ଥିବା ରଥରେ ଏହାକୁ ବସାଇଥିବା କୁହନ୍ତି।
ପଞ୍ଚାରେ ଚକ୍ରେ ପରିଵର୍ତମାନେ ତସ୍ମିନ୍ନା ତସ୍ଥୁର୍ଭୁଵନାନି ଵିଶ୍ଵା । ତସ୍ଯ ନାକ୍ଷସ୍ତପ୍ଯତେ ଭୂରିଭାରଃ ସନାଦେଵ ନ ଶୀର୍ଯତେ ସନାଭିଃ
ପଞ୍ଚ ଆର ଥିବା ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଚକ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉଭୟ; ଏହାର ଆକ୍ଷ ଭାରରେ ତାପିତ, କିନ୍ତୁ ପୁରୁଣା ଦିନରୁ ନ ଭାଙ୍ଗିଥାଏ, ଏହାର ଆର ମଧ୍ୟ ଅଭିନ୍ନ।
ସନେମି ଚକ୍ରମଜରଂ ଵି ଵାଵୃତ ଉତ୍ତାନାଯାଂ ଦଶ ଯୁକ୍ତା ଵହନ୍ତି । ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଚକ୍ଷୂ ରଜସୈତ୍ଯାଵୃତଂ ତସ୍ମିନ୍ନାର୍ପିତା ଭୁଵନାନି ଵିଶ୍ଵା
ସଦା ଏକା ନେମି ଥିବା ଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଦଶ ଯୁକ୍ତ ଏହାକୁ ଉପରକୁ ଟାଣିଥାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ଷୁ ଆକାଶରେ ଢାକାଯାଇଛି, ଏହାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ବସିଛି।
ସାକଂଜାନାଂ ସପ୍ତଥମାହୁରେକଜଂ ଷଳିଦ୍ଯମା ଋଷଯୋ ଦେଵଜା ଇତି । ତେଷାମିଷ୍ଟାନି ଵିହିତାନି ଧାମଶ ସ୍ଥାତ୍ରେ ରେଜନ୍ତେ ଵିକୃତାନି ରୂପଶଃ
ସପ୍ତଜଣେ ଏକସାଥିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠାରୁ ଛଅଜଣ ଲାଡ଼ିଆଯାନ୍ତି ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଏକାକି ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ଦେବତାଙ୍କର ଉତ୍ପନ୍ନ ଋଷିମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେମାନଙ୍କର ରୂପ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଚମକୁଛି।
ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସତୀସ୍ତାଁ ଉ ମେ ପୁଂସ ଆହୁଃ ପଶ୍ଯଦକ୍ଷଣ୍ଵାନ୍ନ ଵି ଚେତଦନ୍ଧଃ । କଵିର୍ଯଃ ପୁତ୍ରଃ ସ ଈମା ଚିକେତ ଯସ୍ତା ଵିଜାନାତ୍ସ ପିତୁଷ୍ପିତାସତ୍
ଏମାନେ ସତ୍ୟରେ ଜିଅମାନେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁରୁଷ କୁହନ୍ତି। ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଦେଖିପାରେନାହାନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା ବୁଝିପାରେ; ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେ ନିଜେ ପିତାଙ୍କର ପିତା ହୁଏ।
ଅଵଃ ପରେଣ ପର ଏନାଵରେଣ ପଦା ଵତ୍ସଂ ବିଭ୍ରତୀ ଗୌରୁଦସ୍ଥାତ୍ । ସା କଦ୍ରୀଚୀ କଂ ସ୍ଵିଦର୍ଧଂ ପରାଗାତ୍କ୍ଵ ସ୍ଵିତ୍ସୂତେ ନହି ଯୂଥେ ଅନ୍ତଃ
ଗାଈ ଗୋଟିଏ ପାଉଁ ଆଗରେ ଓ ଗୋଟିଏ ପଛରେ ରଖି, ନିଜ ଛଉଁକୁ ଉଠାଇ ଦାଉଁଥାଏ। ସେ ନିଜେ ଇଚ୍ଛାରେ କିଛି ଅଂଶ ନେଇ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଏ; କିଏ ଜାଣିଛି ସେ କେଉଁଠି ଗଲା, କାରଣ ସେ ଝୁଣି ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ଦେଉନାହିଁ।
ଅଵଃ ପରେଣ ପିତରଂ ଯୋ ଅସ୍ଯାନୁଵେଦ ପର ଏନାଵରେଣ । କଵୀଯମାନଃ କ ଇହ ପ୍ର ଵୋଚଦ୍ଦେଵଂ ମନଃ କୁତୋ ଅଧି ପ୍ରଜାତମ୍
ଏହି ଗାଈର ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପିତା କିଏ ଜାଣେ, ଏବଂ ପରେ କିଏ ଥିଲେ? କିଏ ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇ କହିପାରିବେ ଦେବତାଙ୍କର ମନ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଲା?
ଯେ ଅର୍ଵାଞ୍ଚସ୍ତାଁ ଉ ପରାଚ ଆହୁର୍ଯେ ପରାଞ୍ଚସ୍ତାଁ ଉ ଅର୍ଵାଚ ଆହୁଃ । ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଯା ଚକ୍ରଥୁଃ ସୋମ ତାନି ଧୁରା ନ ଯୁକ୍ତା ରଜସୋ ଵହନ୍ତି
ଯେଉଁମାନେ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୂରରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଦୂରରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିକଟରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସୋମ ଏହି ସବୁ କାମ କରିଛନ୍ତି; ଦୁଇଟି ଘୋଡ଼ା ପରି ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇ, ସେମାନେ ସଂସାରର ଭାର ବୋହନ୍ତି।
ଦ୍ଵା ସୁପର୍ଣା ସଯୁଜା ସଖାଯା ସମାନଂ ଵୃକ୍ଷଂ ପରି ଷସ୍ଵଜାତେ । ତଯୋରନ୍ଯଃ ପିପ୍ପଲଂ ସ୍ଵାଦ୍ଵତ୍ତ୍ଯନଶ୍ନନ୍ନନ୍ଯୋ ଅଭି ଚାକଶୀତି
ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ, ଏକାଠି ମିତ୍ର ହୋଇ, ଏକେ ଗଛରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମିଠା ଫଳ ଖାଏ, ଅନ୍ୟଜଣ ଖାଉନାହିଁ, କେବଳ ଦେଖୁଛି।
ଯତ୍ରା ସୁପର୍ଣା ଅମୃତସ୍ଯ ଭାଗମନିମେଷଂ ଵିଦଥାଭିସ୍ଵରନ୍ତି । ଇନୋ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଭୁଵନସ୍ଯ ଗୋପାଃ ସ ମା ଧୀରଃ ପାକମତ୍ରା ଵିଵେଶ
ଯେଉଁଠି ଅମୃତର ଅଂଶ ଭାଗ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ସମ୍ମିଳନରେ ଚକ୍ଷୁ ଝପକାଉନାହିଁ, ସେଠି ଜ୍ଞାନୀ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତ ଜଗତର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିଥାଏ।
ଯସ୍ମିନ୍ଵୃକ୍ଷେ ମଧ୍ଵଦଃ ସୁପର୍ଣା ନିଵିଶନ୍ତେ ସୁଵତେ ଚାଧି ଵିଶ୍ଵେ । ତସ୍ଯେଦାହୁଃ ପିପ୍ପଲଂ ସ୍ଵାଦ୍ଵଗ୍ରେ ତନ୍ନୋନ୍ନଶଦ୍ଯଃ ପିତରଂ ନ ଵେଦ
ଯେଉଁ ଗଛରେ ମଧୁ ଦେଉଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ବସନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ରହନ୍ତି, ସେ ଗଛର ପ୍ରଥମ ଫଳ ମିଠା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଏହା ଖାଉନାହିଁ, ସେ ପିତାକୁ ଜାଣିନଥାଏ।
ଯଦ୍ଗାଯତ୍ରେ ଅଧି ଗାଯତ୍ରମାହିତଂ ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭାଦ୍ଵା ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭଂ ନିରତକ୍ଷତ । ଯଦ୍ଵା ଜଗଜ୍ଜଗତ୍ଯାହିତଂ ପଦଂ ଯ ଇତ୍ତଦ୍ଵିଦୁସ୍ତେ ଅମୃତତ୍ଵମାନଶୁଃ
ଯାହା ଗାୟତ୍ରୀରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାକୁ ଗାୟତ୍ର କୁହନ୍ତି; ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ରୁ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ଯାହା ଜଗତୀରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାକୁ ଜଗତୀ କୁହନ୍ତି। ଏହି ଛନ୍ଦ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି।
ଗାଯତ୍ରେଣ ପ୍ରତି ମିମୀତେ ଅର୍କମର୍କେଣ ସାମ ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭେନ ଵାକମ୍ । ଵାକେନ ଵାକଂ ଦ୍ଵିପଦା ଚତୁଷ୍ପଦାକ୍ଷରେଣ ମିମତେ ସପ୍ତ ଵାଣୀଃ
ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ମାପାଯାଏ, ସାମନ୍ ଦ୍ୱାରା ଗୀତକୁ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରଣକୁ। କଥା ଦ୍ୱାରା କଥାକୁ ମାପନ୍ତି, ଦୁଇପଦୀ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦୀ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସାତଟି ସ୍ୱରକୁ ମାପନ୍ତି।
ଜଗତା ସିନ୍ଧୁଂ ଦିଵ୍ଯସ୍ତଭାଯଦ୍ରଥଂତରେ ସୂର୍ଯଂ ପର୍ଯପଶ୍ଯତ୍ । ଗାଯତ୍ରସ୍ଯ ସମିଧସ୍ତିସ୍ର ଆହୁସ୍ତତୋ ମହ୍ନା ପ୍ର ରିରିଚେ ମହିତ୍ଵା
ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ନଦୀକୁ ଧରି ରଖାଯାଇଛି; ରଥ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ। ଗାୟତ୍ରର ତିନି ପ୍ରକାର ଅଗ୍ନି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରୁ ମହାନତା ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା।
ଉପ ହ୍ଵଯେ ସୁଦୁଘାଂ ଧେନୁମେତାଂ ସୁହସ୍ତୋ ଗୋଧୁଗୁତ ଦୋହଦେନାମ୍ । ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସଵଂ ସଵିତା ସାଵିଷନ୍ନୋଽଭୀଦ୍ଧୋ ଘର୍ମସ୍ତଦୁ ଷୁ ପ୍ର ଵୋଚମ୍
ମୁଁ ଏହି ଭଲ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ଗାଈକୁ ଡାକୁଛି, ଭଲ ହାତରେ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା। ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଦୁହିବା; ସବିତା ଆଣିଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ନିବେଦନ, ଉତ୍ତାପିତ ପାତ୍ର, ଏହି କଥା ମୁଁ ଏବେ କହୁଛି।
ହିଙ୍କୃଣ୍ଵତୀ ଵସୁପତ୍ନୀ ଵସୂନାଂ ଵତ୍ସମିଚ୍ଛନ୍ତୀ ମନସାଭ୍ଯାଗାତ୍ । ଦୁହାମଶ୍ଵିଭ୍ଯାଂ ପଯୋ ଅଘ୍ନ୍ଯେଯଂ ସା ଵର୍ଧତାଂ ମହତେ ସୌଭଗାଯ
ହିଁକାର କରୁଥିବା, ଧନର ମାଲିକା, ନିଜ ଛଉଁକୁ ଚାହିଁ, ମନରେ ଆସିଛି। ଏହି ଅବଧିନ ଗାଈ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁହାଯିବ, ସେ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟ ପାଇଁ ବୃଦ୍ଧି ପାଉ।
ଗୌରମୀମେଦନୁ ଵତ୍ସଂ ମିଷନ୍ତଂ ମୂର୍ଧାନଂ ହିଙ୍ଙକୃଣୋନ୍ମାତଵା ଉ । ସୃକ୍ଵାଣଂ ଘର୍ମମଭି ଵାଵଶାନା ମିମାତି ମାଯୁଂ ପଯତେ ପଯୋଭିଃ
ଗାଈ ନିଜ ଛଉଁକୁ ଖୋଜୁଥିବା, ମୁଣ୍ଡ ଉଠାଇ ହିଁକାର କରି, ତାଙ୍କ ପଛକୁ ଯାଉଛି। ଉତ୍ତାପିତ ପାତ୍ର ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶା କରି, ସେ ଦୁଧ ଦେଉଛି, ନିଜ ଜୀବନକୁ ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ମାପୁଛି।
ଅଯଂ ସ ଶିଙ୍କ୍ତେ ଯେନ ଗୌରଭୀଵୃତା ମିମାତି ମାଯୁଂ ଧ୍ଵସନାଵଧି ଶ୍ରିତା । ସା ଚିତ୍ତିଭିର୍ନି ହି ଚକାର ମର୍ତ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଭଵନ୍ତୀ ପ୍ରତି ଵଵ୍ରିମୌହତ
ଏହିଏ ସେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ନିଜ ଜୀବନକୁ ଦିନର ସେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପୁଛି। ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ସେ ମର୍ତ୍ୟକୁ ତିଆରି କରିଛି; ଇଲେକ୍ଟ୍ରିକ୍ ଚମକ ପରି ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଛି।
ଅନଚ୍ଛଯେ ତୁରଗାତୁ ଜୀଵମେଜଦ୍ଧ୍ରୁଵଂ ମଧ୍ଯ ଆ ପସ୍ତ୍ଯାନାମ୍ । ଜୀଵୋ ମୃତସ୍ଯ ଚରତି ସ୍ଵଧାଭିରମର୍ତ୍ଯୋ ମର୍ତ୍ଯେନା ସଯୋନିଃ
ଅନାବୃତ, ତୀବ୍ର ଗତିଶୀଳ, ଜୀବନ୍ତ, କମ୍ପିତ, ତଥାପି ଘର ମଧ୍ୟରେ ଅଡ଼ିଗ। ଜୀବନ୍ତ ମୃତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ନିୟମରେ ଚାଲେ; ଅମର ମର୍ତ୍ୟ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ।
ଅପଶ୍ଯଂ ଗୋପାମନିପଦ୍ଯମାନମା ଚ ପରା ଚ ପଥିଭିଶ୍ଚରନ୍ତମ୍ । ସ ସଧ୍ରୀଚୀଃ ସ ଵିଷୂଚୀର୍ଵସାନ ଆ ଵରୀଵର୍ତି ଭୁଵନେଷ୍ଵନ୍ତଃ
ମୁଁ ଏକ ଗୋପାଳକୁ ଦେଖିଲି, ଯିଏ କେବେ ବିଶ୍ରାମ କରେନାହିଁ, ନିକଟ ଓ ଦୂର ରାସ୍ତାରେ ଚାଲୁଛି। ସେ ଏକେ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧି, ସହିତ ଓ ଅଲଗା ଭାବେ ଚାଲି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଉଛି।
ଯ ଈଂ ଚକାର ନ ସୋ ଅସ୍ଯ ଵେଦ ଯ ଈଂ ଦଦର୍ଶ ହିରୁଗିନ୍ନୁ ତସ୍ମାତ୍ । ସ ମାତୁର୍ଯୋନା ପରିଵୀତୋ ଅନ୍ତର୍ବହୁପ୍ରଜା ନିରୃତିମା ଵିଵେଶ
ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ତିଆରି କଲେ, ସେ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ଯିଏ ଦେଖିଲେ, ସେ କହିପାରନ୍ତୁ। ମାଆର ଗର୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ସହିତ ଘେରି ରହି, ସେ ନାଶ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି।
ଦ୍ଯୌର୍ମେ ପିତା ଜନିତା ନାଭିରତ୍ର ବନ୍ଧୁର୍ମେ ମାତା ପୃଥିଵୀ ମହୀଯମ୍ । ଉତ୍ତାନଯୋଶ୍ଚମ୍ଵୋର୍ଯୋନିରନ୍ତରତ୍ରା ପିତା ଦୁହିତୁର୍ଗର୍ଭମାଧାତ୍
ଆକାଶ ମୋର ପିତା, ସେଇ ମୋତେ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏଠି ହେଉଛି ତାଙ୍କର ନାଭି; ବଡ଼ ପୃଥିବୀ ମୋର ମାଆ, ମୋର ନିକଟାତ୍ମୀୟ । ଏହି ଦୁଇଟି ବିସ୍ତୃତ ପାତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି ଗର୍ଭ; ସେଠି, ପିତା ଜଣେ ଝିଅର ଗର୍ଭରେ ଅଙ୍କୁର ରଖିଥିଲେ ।
ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵା ପରମନ୍ତଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଃ ପୃଚ୍ଛାମି ଯତ୍ର ଭୁଵନସ୍ଯ ନାଭିଃ । ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵା ଵୃଷ୍ଣୋ ଅଶ୍ଵସ୍ଯ ରେତଃ ପୃଚ୍ଛାମି ଵାଚଃ ପରମଂ ଵ୍ଯୋମ
ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ଦୂର ସୀମା ବିଷୟରେ ପଚାରିଅଛି; ମୁଁ ପଚାରେ କେଉଁଠି ଅଛି ସଂସାରର ନାଭି । ମୁଁ ପଚାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାର ବୀଜ କ’ଣ; ମୁଁ ପଚାରେ କଥାର ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଆକାଶ କ’ଣ ।
ଇଯଂ ଵେଦିଃ ପରୋ ଅନ୍ତଃ ପୃଥିଵ୍ଯା ଅଯଂ ଯଜ୍ଞୋ ଭୁଵନସ୍ଯ ନାଭିଃ । ଅଯଂ ସୋମୋ ଵୃଷ୍ଣୋ ଅଶ୍ଵସ୍ଯ ରେତୋ ବ୍ରହ୍ମାଯଂ ଵାଚଃ ପରମଂ ଵ୍ଯୋମ
ଏହି ବେଦି ହେଉଛି ପୃଥିବୀର ସବୁଠାରୁ ଦୂର ସୀମା; ଏହି ଯଜ୍ଞ ହେଉଛି ସଂସାରର ନାଭି । ଏହି ସୋମ ହେଉଛି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାର ବୀଜ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମା ହେଉଛି କଥାର ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଆକାଶ ।