ହିରଣ୍ଯଶୃଙ୍ଗୋଽଯୋ ଅସ୍ଯ ପାଦା ମନୋଜଵା ଅଵର ଇନ୍ଦ୍ର ଆସୀତ୍ । ଦେଵା ଇଦସ୍ଯ ହଵିରଦ୍ଯମାଯନ୍ଯୋ ଅର୍ଵନ୍ତଂ ପ୍ରଥମୋ ଅଧ୍ଯତିଷ୍ଠତ୍
ସୁନା ଶୃଙ୍ଗ, ଦ୍ରୁତ ପାଦ, ମନରେ ଚଳିଥିବା ଏହାର ପାଦ, ଇନ୍ଦ୍ର ତଳେ ଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ହବି ଚାହିଁ ଏହାକୁ ଚଢ଼ିଥିଲେ; ଅର୍ବନ୍ତ ପ୍ରଥମେ ଯୋଗାଯୋଗ ହେଲା।
ଈର୍ମାନ୍ତାସଃ ସିଲିକମଧ୍ଯମାସଃ ସଂ ଶୂରଣାସୋ ଦିଵ୍ଯାସୋ ଅତ୍ଯାଃ । ହଂସା ଇଵ ଶ୍ରେଣିଶୋ ଯତନ୍ତେ ଯଦାକ୍ଷିଷୁର୍ଦିଵ୍ଯମଜ୍ମମଶ୍ଵାଃ
ସେମାନେ ତେଜସ୍ବୀ, କମଳ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବୀର ଦିବ୍ୟ ଘୋଡା; ହଂସମାନେ ପରି ଏକା ଧାରରେ ଏକସাথে ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଦିବ୍ୟ ଅଶ୍ୱମାନେ ଚାଲିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
ତଵ ଶରୀରଂ ପତଯିଷ୍ଣ୍ଵର୍ଵନ୍ତଵ ଚିତ୍ତଂ ଵାତ ଇଵ ଧ୍ରଜୀମାନ୍ । ତଵ ଶୃଙ୍ଗାଣି ଵିଷ୍ଠିତା ପୁରୁତ୍ରାରଣ୍ଯେଷୁ ଜର୍ଭୁରାଣା ଚରନ୍ତି
ତୁମର ଦେହ ଉଡିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ତୁମର ମନ ପଥରେ ବାୟୁ ପରି ଚଳିଥାଏ; ତୁମର ସିଂଗ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଅରଣ୍ୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିଉଛି।
ଉପ ପ୍ରାଗାଚ୍ଛସନଂ ଵାଜ୍ଯର୍ଵା ଦେଵଦ୍ରୀଚା ମନସା ଦୀଧ୍ଯାନଃ । ଅଜଃ ପୁରୋ ନୀଯତେ ନାଭିରସ୍ଯାନୁ ପଶ୍ଚାତ୍କଵଯୋ ଯନ୍ତି ରେଭାଃ
ସମ୍ମାନିତ ଅଶ୍ୱ ଖାଇବା ସ୍ଥାନକୁ ଆସେ, ଦିବ୍ୟ ଉଜ୍ୱଳତାରେ ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ଧାରି; ମେଖା ପ୍ରଥମେ ତାହାକୁ ନାଭିରେ ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପଛରେ ଗୀତ ଗାଇ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଉପ ପ୍ରାଗାତ୍ପରମଂ ଯତ୍ସଧସ୍ଥମର୍ଵାଁ ଅଚ୍ଛା ପିତରଂ ମାତରଂ ଚ । ଅଦ୍ଯା ଦେଵାଞ୍ଜୁଷ୍ଟତମୋ ହି ଗମ୍ଯା ଅଥା ଶାସ୍ତେ ଦାଶୁଷେ ଵାର୍ଯାଣି
ଅଶ୍ୱ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଆସେ, ନିଜ ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କୁ ମିଳିବାକୁ; ଆଜି ଦେବମାନେ ପାଇଁ ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ ହେଉଛି ଏହି ପଥ, ପରେ ସେ ଉପାସକଙ୍କୁ ଫଳ ଦେବାକୁ ଆଜ୍ଞା କରେ।
ଅସ୍ଯ ଵାମସ୍ଯ ପଲିତସ୍ଯ ହୋତୁସ୍ତସ୍ଯ ଭ୍ରାତା ମଧ୍ଯମୋ ଅସ୍ତ୍ଯଶ୍ନଃ । ତୃତୀଯୋ ଭ୍ରାତା ଘୃତପୃଷ୍ଠୋ ଅସ୍ଯାତ୍ରାପଶ୍ଯଂ ଵିଶ୍ପତିଂ ସପ୍ତପୁତ୍ରମ୍
ଏହି ସୁନ୍ଦର, ପାକା କେଶ ଥିବା ହୋତାର ଏକ ମଧ୍ୟମ ଭାଇ ଅଛି, ସେ ଖାଇଥାଏ; ତୃତୀୟ ଭାଇ ଘିଅ ଦେହରେ ଅଛି—ଏଠି ମୁଁ ଦେଖିଲି ସପ୍ତପୁତ୍ର ଗୃହପତି।
ସପ୍ତ ଯୁଞ୍ଜନ୍ତି ରଥମେକଚକ୍ରମେକୋ ଅଶ୍ଵୋ ଵହତି ସପ୍ତନାମା । ତ୍ରିନାଭି ଚକ୍ରମଜରମନର୍ଵଂ ଯତ୍ରେମା ଵିଶ୍ଵା ଭୁଵନାଧି ତସ୍ଥୁଃ
ସପ୍ତଜଣ ଏକ ଚକ୍ର ଥିବା ରଥକୁ ଯୋଗାଇଥାନ୍ତି; ଏକ ଅଶ୍ୱ, ସପ୍ତ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହି ରଥକୁ ଟାଣିଥାଏ; ଚକ୍ରର ତିନି ନାଭି ଅଛି, ଏହା ବୃଦ୍ଧିହୀନ ଓ ଅଭିନ୍ନ, ଯାହାପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉଭୟ।
ଇମଂ ରଥମଧି ଯେ ସପ୍ତ ତସ୍ଥୁଃ ସପ୍ତଚକ୍ରଂ ସପ୍ତ ଵହନ୍ତ୍ଯଶ୍ଵାଃ । ସପ୍ତ ସ୍ଵସାରୋ ଅଭି ସଂ ନଵନ୍ତେ ଯତ୍ର ଗଵାଂ ନିହିତା ସପ୍ତ ନାମ
ଏହି ରଥରେ ସପ୍ତଜଣ ଉଭୟ; ସପ୍ତ ଚକ୍ର, ସପ୍ତ ଅଶ୍ୱ ଏହାକୁ ଟାଣିଥାଏ; ସପ୍ତ ଭଉଣୀ ଏକାଠି ହୋଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଗାଁର ସପ୍ତ ନାମ ରଖାଯାଇଛି।
କୋ ଦଦର୍ଶ ପ୍ରଥମଂ ଜାଯମାନମସ୍ଥନ୍ଵନ୍ତଂ ଯଦନସ୍ଥା ବିଭର୍ତି । ଭୂମ୍ଯା ଅସୁରସୃଗାତ୍ମା କ୍ଵ ସ୍ଵିତ୍କୋ ଵିଦ୍ଵାଂସମୁପ ଗାତ୍ପ୍ରଷ୍ଟୁମେତତ୍
କିଏ ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ ହେବାକୁ ଦେଖିଥିଲା, ଅସ୍ଥି ନଥିବା ଯେଉଁଠି ଅସ୍ଥି ଧାରଣ କରିଥାଏ? ଭୂମିର ଆତ୍ମା, ଦେବମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା—ସେ କେଉଁଠି? କିଏ ଜାଣି, ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ନିକଟ ଆସିଥିଲା?
ପାକଃ ପୃଚ୍ଛାମି ମନସାଵିଜାନନ୍ଦେଵାନାମେନା ନିହିତା ପଦାନି । ଵତ୍ସେ ବଷ୍କଯେଽଧି ସପ୍ତ ତନ୍ତୂନ୍ଵି ତତ୍ନିରେ କଵଯ ଓତଵା ଉ
ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ, ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ଦେବମାନେ ଯେଉଁଠି ପଦଚିହ୍ନ ରଖିଛନ୍ତି; ଛୋଟ ଛାଁ, ବଳଦରେ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସପ୍ତ ତନ୍ତୁ ବୁନିଛନ୍ତି, ଏହାକୁ ଏକାଠି କରିଛନ୍ତି।
ଅଚିକିତ୍ଵାଞ୍ଚିକିତୁଷଶ୍ଚିଦତ୍ର କଵୀନ୍ପୃଚ୍ଛାମି ଵିଦ୍ମନେ ନ ଵିଦ୍ଵାନ୍ । ଵି ଯସ୍ତସ୍ତମ୍ଭ ଷଳିମା ରଜାଂସ୍ଯଜସ୍ଯ ରୂପେ କିମପି ସ୍ଵିଦେକମ୍
ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ, ଜାଣିଥିବା ଜ୍ଞାନୀମାନେଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ବୁଝିବାକୁ, ମୁଁ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ; କିଏ ଛଅ ଆକାଶ ତିଆରି କଲା, ଅଜନ୍ମାର ରୂପ—ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ଏକ?
ଇହ ବ୍ରଵୀତୁ ଯ ଈମଙ୍ଗ ଵେଦାସ୍ଯ ଵାମସ୍ଯ ନିହିତଂ ପଦଂ ଵେଃ । ଶୀର୍ଷ୍ଣଃ କ୍ଷୀରଂ ଦୁହ୍ରତେ ଗାଵୋ ଅସ୍ଯ ଵଵ୍ରିଂ ଵସାନା ଉଦକଂ ପଦାପୁଃ
ଏଠି କିଏ କହିପାରିବେ, ଏହି ସୁନ୍ଦରର ପଦକୁ ଜାଣିଥିବା; ଗାଁମାନେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରୁ ଦୁଧ ଚୁଷନ୍ତି, ଆବରଣ ପିନ୍ଧି ତାଙ୍କର ପାଦକୁ ଜଳ ଆଣନ୍ତି।
ମାତା ପିତରମୃତ ଆ ବଭାଜ ଧୀତ୍ଯଗ୍ରେ ମନସା ସଂ ହି ଜଗ୍ମେ । ସା ବୀଭତ୍ସୁର୍ଗର୍ଭରସା ନିଵିଦ୍ଧା ନମସ୍ଵନ୍ତ ଇଦୁପଵାକମୀଯୁଃ
ମାତା ପିତାଙ୍କୁ ଅମୃତ ବାଣ୍ଟିଲେ; ଆରମ୍ଭରେ, ସେ ମନରେ ଏକାଠି ହେଲେ; ଗର୍ଭର ରସରେ ବିଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ନମସ୍କାର କରି କଥା ପାଇଁ ଯାଇଲେ।
ଯୁକ୍ତା ମାତାସୀଦ୍ଧୁରି ଦକ୍ଷିଣାଯା ଅତିଷ୍ଠଦ୍ଗର୍ଭୋ ଵୃଜନୀଷ୍ଵନ୍ତଃ । ଅମୀମେଦ୍ଵତ୍ସୋ ଅନୁ ଗାମପଶ୍ଯଦ୍ଵିଶ୍ଵରୂପ୍ଯଂ ତ୍ରିଷୁ ଯୋଜନେଷୁ
ମାତା ଡାହାଣ ଯୁଗରେ ଯୋଗାଯାଇଥିଲେ; ଗର୍ଭ ଭିତରେ ଗର୍ଭ ଦେଉଁଥିଲା; ଛାଁ ମାପି, ଗାଁମାନେ ପଛରେ ଚାଲି, ତିନି ଦୂରରେ ସମସ୍ତ ରୂପ ଦେଖିଲା।
ତିସ୍ରୋ ମାତୄସ୍ତ୍ରୀନ୍ପିତୄନ୍ବିଭ୍ରଦେକ ଊର୍ଧ୍ଵସ୍ତସ୍ଥୌ ନେମଵ ଗ୍ଲାପଯନ୍ତି । ମନ୍ତ୍ରଯନ୍ତେ ଦିଵୋ ଅମୁଷ୍ଯ ପୃଷ୍ଠେ ଵିଶ୍ଵଵିଦଂ ଵାଚମଵିଶ୍ଵମିନ୍ଵାମ୍
ତିନି ମାତା ଓ ତିନି ପିତାକୁ ଧାରଣ କରି, ଏକ ଉପରକୁ ଉଭୟ, ଚକ୍ରର ନେମି କ୍ଷୀଣ ହୁଅନାହିଁ; ସେମାନେ ଆକାଶର ପଛରେ କଥା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜାଣିଥିବା ଓ ସମସ୍ତକୁ ପ୍ରେରିଥିବା ବାକ୍ କୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଦଶାରଂ ନହି ତଜ୍ଜରାଯ ଵର୍ଵର୍ତି ଚକ୍ରଂ ପରି ଦ୍ଯାମୃତସ୍ଯ । ଆ ପୁତ୍ରା ଅଗ୍ନେ ମିଥୁନାସୋ ଅତ୍ର ସପ୍ତ ଶତାନି ଵିଂଶତିଶ୍ଚ ତସ୍ଥୁଃ
ବାରଟି ଆର ଥିବା ଚକ୍ର ଆମୃତ ଆକାଶରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, କ୍ଷୀଣ ହୁଏନାହିଁ; ଏଠି, ଅଗ୍ନି, ଯୁଗଳ ପୁତ୍ରମାନେ ସପ୍ତ ଶତ ଏବଂ ବିଶି ଦ୍ୱିଶତ ଉଭୟ।
ପଞ୍ଚପାଦଂ ପିତରଂ ଦ୍ଵାଦଶାକୃତିଂ ଦିଵ ଆହୁଃ ପରେ ଅର୍ଧେ ପୁରୀଷିଣମ୍ । ଅଥେମେ ଅନ୍ଯ ଉପରେ ଵିଚକ୍ଷଣଂ ସପ୍ତଚକ୍ରେ ଷଳର ଆହୁରର୍ପିତମ୍
ପଞ୍ଚପଦ ଓ ବାରଟି ଆକୃତି ଥିବା ପିତାକୁ ଦୂର ଆକାଶର ଅର୍ଧରେ ବସିଥିବା ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ, ଜ୍ଞାନୀ, ଉପର ଦିଖି, ସପ୍ତ ଚକ୍ର ଓ ଛଅ ଆର ଥିବା ରଥରେ ଏହାକୁ ବସାଇଥିବା କୁହନ୍ତି।
ପଞ୍ଚାରେ ଚକ୍ରେ ପରିଵର୍ତମାନେ ତସ୍ମିନ୍ନା ତସ୍ଥୁର୍ଭୁଵନାନି ଵିଶ୍ଵା । ତସ୍ଯ ନାକ୍ଷସ୍ତପ୍ଯତେ ଭୂରିଭାରଃ ସନାଦେଵ ନ ଶୀର୍ଯତେ ସନାଭିଃ
ପଞ୍ଚ ଆର ଥିବା ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଚକ୍ରରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉଭୟ; ଏହାର ଆକ୍ଷ ଭାରରେ ତାପିତ, କିନ୍ତୁ ପୁରୁଣା ଦିନରୁ ନ ଭାଙ୍ଗିଥାଏ, ଏହାର ଆର ମଧ୍ୟ ଅଭିନ୍ନ।
ସନେମି ଚକ୍ରମଜରଂ ଵି ଵାଵୃତ ଉତ୍ତାନାଯାଂ ଦଶ ଯୁକ୍ତା ଵହନ୍ତି । ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଚକ୍ଷୂ ରଜସୈତ୍ଯାଵୃତଂ ତସ୍ମିନ୍ନାର୍ପିତା ଭୁଵନାନି ଵିଶ୍ଵା
ସଦା ଏକା ନେମି ଥିବା ଚକ୍ର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ଦଶ ଯୁକ୍ତ ଏହାକୁ ଉପରକୁ ଟାଣିଥାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ଷୁ ଆକାଶରେ ଢାକାଯାଇଛି, ଏହାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ବସିଛି।
ସାକଂଜାନାଂ ସପ୍ତଥମାହୁରେକଜଂ ଷଳିଦ୍ଯମା ଋଷଯୋ ଦେଵଜା ଇତି । ତେଷାମିଷ୍ଟାନି ଵିହିତାନି ଧାମଶ ସ୍ଥାତ୍ରେ ରେଜନ୍ତେ ଵିକୃତାନି ରୂପଶଃ
ସପ୍ତଜଣେ ଏକସାଥିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠାରୁ ଛଅଜଣ ଲାଡ଼ିଆଯାନ୍ତି ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଏକାକି ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ଦେବତାଙ୍କର ଉତ୍ପନ୍ନ ଋଷିମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେମାନଙ୍କର ରୂପ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଚମକୁଛି।
ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସତୀସ୍ତାଁ ଉ ମେ ପୁଂସ ଆହୁଃ ପଶ୍ଯଦକ୍ଷଣ୍ଵାନ୍ନ ଵି ଚେତଦନ୍ଧଃ । କଵିର୍ଯଃ ପୁତ୍ରଃ ସ ଈମା ଚିକେତ ଯସ୍ତା ଵିଜାନାତ୍ସ ପିତୁଷ୍ପିତାସତ୍
ଏମାନେ ସତ୍ୟରେ ଜିଅମାନେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁରୁଷ କୁହନ୍ତି। ଦୃଷ୍ଟି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେହି ଦେଖିପାରେନାହାନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା ବୁଝିପାରେ; ଯେଉଁଠି ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେ ନିଜେ ପିତାଙ୍କର ପିତା ହୁଏ।
ଅଵଃ ପରେଣ ପର ଏନାଵରେଣ ପଦା ଵତ୍ସଂ ବିଭ୍ରତୀ ଗୌରୁଦସ୍ଥାତ୍ । ସା କଦ୍ରୀଚୀ କଂ ସ୍ଵିଦର୍ଧଂ ପରାଗାତ୍କ୍ଵ ସ୍ଵିତ୍ସୂତେ ନହି ଯୂଥେ ଅନ୍ତଃ
ଗାଈ ଗୋଟିଏ ପାଉଁ ଆଗରେ ଓ ଗୋଟିଏ ପଛରେ ରଖି, ନିଜ ଛଉଁକୁ ଉଠାଇ ଦାଉଁଥାଏ। ସେ ନିଜେ ଇଚ୍ଛାରେ କିଛି ଅଂଶ ନେଇ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯାଏ; କିଏ ଜାଣିଛି ସେ କେଉଁଠି ଗଲା, କାରଣ ସେ ଝୁଣି ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ଦେଉନାହିଁ।
ଅଵଃ ପରେଣ ପିତରଂ ଯୋ ଅସ୍ଯାନୁଵେଦ ପର ଏନାଵରେଣ । କଵୀଯମାନଃ କ ଇହ ପ୍ର ଵୋଚଦ୍ଦେଵଂ ମନଃ କୁତୋ ଅଧି ପ୍ରଜାତମ୍
ଏହି ଗାଈର ପୂର୍ବଜନ୍ମର ପିତା କିଏ ଜାଣେ, ଏବଂ ପରେ କିଏ ଥିଲେ? କିଏ ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇ କହିପାରିବେ ଦେବତାଙ୍କର ମନ କେଉଁଠୁ ଜନ୍ମ ନେଲା?
ଯେ ଅର୍ଵାଞ୍ଚସ୍ତାଁ ଉ ପରାଚ ଆହୁର୍ଯେ ପରାଞ୍ଚସ୍ତାଁ ଉ ଅର୍ଵାଚ ଆହୁଃ । ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଯା ଚକ୍ରଥୁଃ ସୋମ ତାନି ଧୁରା ନ ଯୁକ୍ତା ରଜସୋ ଵହନ୍ତି
ଯେଉଁମାନେ ନିକଟରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୂରରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଦୂରରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିକଟରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସୋମ ଏହି ସବୁ କାମ କରିଛନ୍ତି; ଦୁଇଟି ଘୋଡ଼ା ପରି ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇ, ସେମାନେ ସଂସାରର ଭାର ବୋହନ୍ତି।
ଦ୍ଵା ସୁପର୍ଣା ସଯୁଜା ସଖାଯା ସମାନଂ ଵୃକ୍ଷଂ ପରି ଷସ୍ଵଜାତେ । ତଯୋରନ୍ଯଃ ପିପ୍ପଲଂ ସ୍ଵାଦ୍ଵତ୍ତ୍ଯନଶ୍ନନ୍ନନ୍ଯୋ ଅଭି ଚାକଶୀତି
ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ, ଏକାଠି ମିତ୍ର ହୋଇ, ଏକେ ଗଛରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ମିଠା ଫଳ ଖାଏ, ଅନ୍ୟଜଣ ଖାଉନାହିଁ, କେବଳ ଦେଖୁଛି।
ଯତ୍ରା ସୁପର୍ଣା ଅମୃତସ୍ଯ ଭାଗମନିମେଷଂ ଵିଦଥାଭିସ୍ଵରନ୍ତି । ଇନୋ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଭୁଵନସ୍ଯ ଗୋପାଃ ସ ମା ଧୀରଃ ପାକମତ୍ରା ଵିଵେଶ
ଯେଉଁଠି ଅମୃତର ଅଂଶ ଭାଗ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ସମ୍ମିଳନରେ ଚକ୍ଷୁ ଝପକାଉନାହିଁ, ସେଠି ଜ୍ଞାନୀ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସମସ୍ତ ଜଗତର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିଥାଏ।
ଯସ୍ମିନ୍ଵୃକ୍ଷେ ମଧ୍ଵଦଃ ସୁପର୍ଣା ନିଵିଶନ୍ତେ ସୁଵତେ ଚାଧି ଵିଶ୍ଵେ । ତସ୍ଯେଦାହୁଃ ପିପ୍ପଲଂ ସ୍ଵାଦ୍ଵଗ୍ରେ ତନ୍ନୋନ୍ନଶଦ୍ଯଃ ପିତରଂ ନ ଵେଦ
ଯେଉଁ ଗଛରେ ମଧୁ ଦେଉଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ବସନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତା ରହନ୍ତି, ସେ ଗଛର ପ୍ରଥମ ଫଳ ମିଠା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଏହା ଖାଉନାହିଁ, ସେ ପିତାକୁ ଜାଣିନଥାଏ।
ଯଦ୍ଗାଯତ୍ରେ ଅଧି ଗାଯତ୍ରମାହିତଂ ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭାଦ୍ଵା ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭଂ ନିରତକ୍ଷତ । ଯଦ୍ଵା ଜଗଜ୍ଜଗତ୍ଯାହିତଂ ପଦଂ ଯ ଇତ୍ତଦ୍ଵିଦୁସ୍ତେ ଅମୃତତ୍ଵମାନଶୁଃ
ଯାହା ଗାୟତ୍ରୀରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାକୁ ଗାୟତ୍ର କୁହନ୍ତି; ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ରୁ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ଯାହା ଜଗତୀରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାକୁ ଜଗତୀ କୁହନ୍ତି। ଏହି ଛନ୍ଦ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି।
ଗାଯତ୍ରେଣ ପ୍ରତି ମିମୀତେ ଅର୍କମର୍କେଣ ସାମ ତ୍ରୈଷ୍ଟୁଭେନ ଵାକମ୍ । ଵାକେନ ଵାକଂ ଦ୍ଵିପଦା ଚତୁଷ୍ପଦାକ୍ଷରେଣ ମିମତେ ସପ୍ତ ଵାଣୀଃ
ଗାୟତ୍ରୀ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୋତ୍ରକୁ ମାପାଯାଏ, ସାମନ୍ ଦ୍ୱାରା ଗୀତକୁ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଦ୍ୱାରା ଉଚ୍ଚାରଣକୁ। କଥା ଦ୍ୱାରା କଥାକୁ ମାପନ୍ତି, ଦୁଇପଦୀ ଓ ଚତୁଷ୍ପଦୀ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ସାତଟି ସ୍ୱରକୁ ମାପନ୍ତି।
ଜଗତା ସିନ୍ଧୁଂ ଦିଵ୍ଯସ୍ତଭାଯଦ୍ରଥଂତରେ ସୂର୍ଯଂ ପର୍ଯପଶ୍ଯତ୍ । ଗାଯତ୍ରସ୍ଯ ସମିଧସ୍ତିସ୍ର ଆହୁସ୍ତତୋ ମହ୍ନା ପ୍ର ରିରିଚେ ମହିତ୍ଵା
ଜଗତୀ ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଦିବ୍ୟ ନଦୀକୁ ଧରି ରଖାଯାଇଛି; ରଥ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ। ଗାୟତ୍ରର ତିନି ପ୍ରକାର ଅଗ୍ନି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରୁ ମହାନତା ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା।