ପ୍ରତିକ ଯୁଗରେ, ଆମ ପୂର୍ବଜମାନେ ନିରାପଦ ରହିବା ପାଇଁ ଆଶା କରି, ପବିତ୍ର ଅସ୍ଥାନରେ ଏହି ଶକ୍ତିମାନ୍ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯୋକ କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଅଜର, ସୁବৰ্ণ ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସୁବৰ্ণ ଗତିରେ ଆଗେଇ, ନିରନ୍ତର ଗର୍ଜନରେ ଦିଗବିଦିଗ ଅନୁପ୍ରାଣିତ କରିଥିଲେ। ଏହି ପାଷାଣମାନେ ନିର୍ମୋକର ସମୟରେ ଘୋଡାମାନେ ତାଙ୍କର ଦାଣ୍ଡରେ ନିଘେଇ କରିଥିବା ପରି ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ଏମିତି ପାଷାଣମାନେ ସୋମର ରସକୁ ଚାପି, ମାନବ ଦାନା ରୋପଣ କରିଥିବା ପରି ଉତ୍ସାହରେ ଏହି ଦିନ ମଧ୍ୟ ଚାପି ଚାଲନ୍ତି। ସୋମ ଚାପିବା, ଯଜ୍ଞ କରିବା ସମୟରେ, ସେମାନେ ମାତାକୁ ଖେଳି କରୁଥିବା ପୁଅମାନେ ପରି ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ଏହି ପାଷାଣମାନେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଚାପିଥିବା ରସକୁ ମୁକ୍ତ କରି, ଉତ୍ସାହରେ ତାଙ୍କର କାମକୁ ଅଗ୍ରସର କରନ୍ତି। ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ, ପୁରୁରବାସ ଏବଂ ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଦୁଃଖ ଭରା ପାଳା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ପୁରୁରବାସ ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏ ଜନନୀ, ତୁମ ମନକୁ ଦୃଢ କର; ଆମେ ଏହି ଭୟରେ ଏକାଠି ଭଲ କଥା କହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା। ଆମର ମନ୍ତ୍ର ଫଳହୀନ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଆମକୁ ଶୁଭ ଦେଇଥିବେ।” ଉର୍ବଶୀ ଉତ୍ତର ଦେଇଲେ, “ମୁଁ ତୁମର କଥାଗୁଡିକୁ କ’ଣ କରିବି? ମୁଁ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭା ପରି ଚାଲିଯିବି। ଏ ପୁରୁରବାସ, ତୁମ ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ; ମୁଁ ପବନ ପରି ଅପହୂନ ଅଛି।” ଉର୍ବଶୀ ତାଙ୍କର ଦୃତିର ବିବରଣା କରି, କହିଲେ, “ମୁଁ ତୀରସ୍ପର୍ଶୀ ତୀର ପରି, ଶତ ଗାଁ ଚାଲିଯାଉଥିବା ପରି ଦୃତିରେ ଚାଲିଯିବି। ଶକ୍ତିହୀନ ପୁରୁଷର ନିଶ୍ଚୟ ବିକ୍ରମ ହୋଇଯାଏ, ଜଳ ନଦୀରେ ଭାଗିଯାଏ, ଏହାର ମାପ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଧରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।” ଉର୍ବଶୀ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ ନେଇ ଶ୍ବଶୁର ଘରକୁ ଯାଉଛି, ଯଦି ଉଷା ଚାହେ, ନିକଟ ଘରରୁ ଦୂର ଯାଉଛି। ମୁଁ ଏହି ବେଳେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ରାତିରେ ବୈତସ ଦୂର୍ବ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଛି।” ଉର୍ବଶୀ ଦିନରେ ତିନିଥର ବୈତସ ଦୂର୍ବରେ ବାନ୍ଧାଯିବାର କଥା କହି, ପୁରୁରବାସଙ୍କ ପ୍ରତୀକରେ ଆତୁର ହେବାର ବିବରଣା କରିଲେ। ଏହି ଉତ୍ସାହରେ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଏହି ରଜା, ଏହି ନାୟକ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହେଲା। ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲାଇନ ହୃଦୟର ଦୃଶ୍ୟ ପରି, ଅପରିବାର୍ତ୍ତିତ, ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଚାଲିଯିବା ରୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ ଗ଼ୌରବ ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଯାନ୍ତି, ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗାଁମାନେ ପରି ଉପଚାର କରନ୍ତି। ଉର୍ବଶୀ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଦେବୀମାନେ ଏକାଠି ବସିଥିଲେ, ଜଳ ଉପଚାର ହେଉଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ପୁରୁରବାସଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ନାଶରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରିଥିଲେ। ଉର୍ବଶୀ କହିଲେ, “ମୁଁ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆକାଂକ୍ଷା ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲି, ମୁଁ ମାନବ ଭାବରେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେବା କରିଥିଲି। ତା’ପରେ ମୁଁ ମଦିରାପାନ କରି, ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ରଥକୁ ଛୁଇଁଥିଲେ, ସେ ଘୋଡାମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଥିଲେ।” ଏକ ମାନବ ଅମର ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଦାସୀନ ହେଲେ, ସେ ଭୂମିବାସୀମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଂଶ ନେଇନଥିଲେ, ତେବେ ସେ ଆକାରଗୁଡିକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲା, ଖେଳ କରୁଥିବା ଘୋଡାମାନେ ପରି, ସୁନ୍ଦର ଶିଶୁମାନେ ପରି। ଉର୍ବଶୀ ଆଗ୍ନିର ଦୀପ୍ତି ପରି ତୀବ୍ର ହେଇ, ପୁରୁରବାସଙ୍କ ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ନେଇଯାଇଥିଲା। ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଉର୍ବଶୀ, ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ କାମନା କଲେ। ଉର୍ବଶୀ କହିଲେ, “ତୁମେ ଗୋପାଳ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ; ପୁରୁରବାସ, ତୁମେ ତୁମ ଶକ୍ତି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଇଛ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରିଥିଲି, ଜ୍ଞାନୀ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋତେ ସହିତ ରହିଲେ ନାହିଁ; ତୁମେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ—ତୁମେ କ’ଣ ଉପଭୋଗ କଲେ?” ପୁରୁରବାସ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ନବଜାତ ପୁଅ କେବେ ତାଙ୍କର ପିତାକୁ ଖୋଜିବାରେ ଆଉ କ’ଣ ହୁଏ? ଏକ ଦମ୍ପତି ଏକ ମନରେ ଅଛି, ତେବେ ଅଗ୍ନି ଶ୍ବଶୁର ଘରରେ ଜଳିଲେ, କିଏ ସେମାନେ ଅଲଗା କରିପାରିବ?” ଉର୍ବଶୀ କହିଲେ, “ମୁଁ ଘରକୁ ଫେରିଯାଉଛି, ତୁମେ ଅନ୍ୟଘରକୁ ଯାଅ; ମୋତେ ଛୁଇଁନି, ମୂଢ଼। ମୁଁ ମା ଶ୍ବଶୁରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ କାନ୍ଦାଇ ଦେଉଛି।” ଉର୍ବଶୀ ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ, “ସୁଭ ଦେବତା ଆଜି ଦୂରକୁ ଯାଉ, ଅନିୟମିତ, ସବୁଠାରୁ ଦୂର। ସେଠି ନାଶର ଆଖରେ ଶୁଇଯିଉ, ସେଠି ଉତ୍ସୁକ ଭେଡ଼ିଆମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୋଗ କରନ୍ତୁ।” ପୁରୁରବାସ, ଉର୍ବଶୀ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ମୃତ୍ୟୁ ହେଉନି, ଚାଲିଯିଉନି; କ୍ରୂର, ଦୁଷ୍ଟ ଭେଡ଼ିଆମାନେ ତୁମକୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମିତ୍ରତା ନାହିଁ; ଭେଡ଼ିଆ ହୃଦୟ ଏମିତି ହୁଏ।” ଉର୍ବଶୀ ଚାରି ବର୍ଷ ରାତି ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟତୀତ କରିଥିବା, ଦିନକୁ ଏକଥର ଘୃତ ଭୋଜନ କରିଥିବା ଦିନ ଉପରେ, ସେ ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ବିଦାୟ ନେଲେ। ବସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟକାଶରେ ଚଳି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଉର୍ବଶୀକୁ ଖୋଜିଥିଲେ। ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ତୁମଠାରେ ଅଛି; ମୋର ହୃଦୟ ଜଳିଯାଉଛି, ଦୂର ହେଉନି। ଦେବତାମାନେ ପୁରୁରବାସଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏଇଲ, ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁର ସମ୍ବନ୍ଧୀ ଅଛ। ତୁମ ସନ୍ତାନମାନେ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ହୋମ କରନ୍ତି; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କର।” ଏହା ପରେ, ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମିଳନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିମାନ୍ ଭାବରେ ଅଞ୍ଜଳି ଦିଆଯାଏ। ଏହି ହରିମାନେ ଉତ୍ସାହର ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ପରି, ହରିମାନେ ଘୃତ ପରି ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ଅଞ୍ଜଳି ଦିଆଯାଏ। ଏହି ହରିକୁ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୁଧ ପରି ଭରନ୍ତି—ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ହରିମାନେ ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ହେଉଛି ହଳଦିଆ, ଲୋହା ଦାନ୍ତର ଗଜ; ହରି ଅନିୟମିତ, ହରି ତାଙ୍କର ହାତରେ। ଉତ୍କଳ, ଶୋଭାମୟ, ହରିର କ୍ରୋଧରେ ଇନ୍ଦ୍ରର ଆକାର ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ଆକାଶରେ ହଳଦିଆ ଦୀପ୍ତି ପରି ଚିହ୍ନ ରହିଛି; ଗଜ, ହଳଦିଆ ପରି ଚମକିଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ର ହଜାର ମୁଣ୍ଡିଆ ଲୋହା ଦାନ୍ତ ଅସୁରକୁ ମାରିଥିଲେ; ହରିର ଶକ୍ତିକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ହଳଦିଆ କେଶ ଧାରଣ କରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରାଚୀନ ଉପାସକମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ହଳଦିଆ, ତାଙ୍କର କୃପା ହଳଦିଆ ଜନ୍ମ; ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ଅତି ମଧୁର।