ଏହି କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ସୋମ ଯଜ୍ଞର ଏକ ଅପୂର୍ବ ଦୃଶ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ସୋମ ରସ ପିଡ଼ାଯାଉଛି । ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ଶତବର୍ଷ, ସହସ୍ରବର୍ଷ ଧରି ଯେପରି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେହିପରି ଏହି ପିଡ଼ା ପାଥରଗୁଡ଼ିକ ଏକାସাথে ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ହରିତ ପୃଷ୍ଠ ଆକର୍ଷଣୀୟ । ଏହି ଦକ୍ଷ ପାଥରମାନେ, ପ୍ରଥମ ହୋତାର ଦ୍ୱାରା, ତାଜା ସୋମ ରସକୁ ପିଡ଼ିଛନ୍ତି । ଏମାନେ ଅନେକ କଥା କହୁଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱାଦ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ପାକା ମାଂସ ଉପରେ ଦବାଉଛନ୍ତି । ଲାଲ ଗଛର ଏକ ଶାଖାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୃଷମାନେ ସୋମ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ଗର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି । ମଧୁର ରସରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଡାକୁଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେମାନେ ମଧୁର ସ୍ୱାଦ ଜାଣିନାହାନ୍ତି ନାହିଁ । ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ଏହି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନମାନେ ତାଙ୍କର ଭଉଣୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଭୂମିକୁ ଉପରେ ଗଞ୍ଜନ କରି ଚଳିଛନ୍ତି । ସୁନ୍ଦର ପାଖ ଥିବା ପାଥରମାନେ କଥା କହିଛନ୍ତି; ଉପରେ, କଳା ଚଳିତାମାନେ ତାଙ୍କର ଗତିରେ ଗଞ୍ଜନ କରିଛନ୍ତି । ସେମାନେ ତଳ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ଅନେକ ରଶ୍ମିମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟପରି ଚମକୁଛନ୍ତି, ବୀଜ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ପାଥରମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଦୌଡ଼ି ଏକଠା ହୁଅନ୍ତି, ଯୋଗ ଲଗାଯାଇଛି, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଯୋଗ ବହନ କରୁଛନ୍ତି । ସେମାନେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବାବେଳେ ଘୋଡ଼ା ପରି ଗଞ୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହିତ । ପ୍ରତି ଦିଗରେ ଦଶ ଦଶ କରି ପାଠର ରହିଛନ୍ତି— ତଳ, ପାଶ, ଯୋଗ ଓ ଦୌଡ଼ ଉପରେ । ଦଶ ଅଜର ଚାବୁକ ଦଶ ଯୋଗ ଓ ଦଶ ଯୋଗିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ନିମିତ୍ତେ ଗଞ୍ଜନ କରୁ । ଏହି ପାଥରମାନେ ଦଶ ଦଳରେ ଦ୍ରୁତ ଚଳିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଗତି ଆନନ୍ଦଦାୟକ । ସେମାନେ ପ୍ରଥମେ ମଧୁର ସୋମ ରସ ପିଇଛନ୍ତି । ସୋମରୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଦୁଇ ହରି ଘୋଡ଼ା ଆସି, ସୋମ ରସ ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି । ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧୁର ସୋମ ଦୁଧ ପିଇଛନ୍ତି, ଏହା ଦ୍ୱାରା ସେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି । ପାଥରମାନଙ୍କର ଅଂଶ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କେବେ ଶୁନ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ, ସର୍ବଦା ଉପସ୍ଥିତ ଓ ଅକ୍ଷୟ । ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶକ୍ତି ସହିତ ଦୃଢ଼ ରୁହନ୍ତୁ, ରୈବତର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପରି, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି । ଏହି ପାଥରମାନେ ଦୃଢ଼, ଅକ୍ଷୟ, ଅଚଳ, ଅମର, ଅଶାନ୍ତ, ଅଜର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭଲ ଭାବେ ପୋଷିତ, ଅତୃପ୍ତ, ତୃଷ୍ଣାହୀନ ଜନ୍ମ । ସତ୍ୟପାତ୍ରରେ ସେମାନଙ୍କର ପିତୃମାନେ ସମୟେ ସମୟେ ସୁରକ୍ଷା ଆଶା କରି, ଯଥାସ୍ଥାନରେ ଯୋଗ ଲଗାଇଥିଲେ । ସେମାନେ ଅକ୍ଷୟ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗତିରେ ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ଗଞ୍ଜନ କରାଇଥିଲେ । ଏପରି ରିଲିଜ୍ ସମୟରେ ପାଥରମାନେ ଘୋଡ଼ାର ନେହା ପରି ଧ୍ୱନି କରିଥିଲେ, ବୀଜ ବିପ୍ରସ୍ତାର କରୁଥିବା ଚାଷୀ ପରି ସୋମକୁ ପିଡ଼ିଥିଲେ । ଯଜ୍ଞ ଓ ପିଡ଼ା ସମୟରେ ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ନୁତ ଶବ୍ଦ କରିଥିଲେ, ଖେଳୁଥିବା ପୁଅମାନେ ମାଆଙ୍କୁ ମାରୁଥିବା ପରି । ପାଥରମାନେ ପିଡ଼ା କରିଥିବା ପ୍ରଜ୍ଞାବାନମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କର, ସେମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉତ୍ସାହିତ ଭାବେ ଗଡ଼ିଯାଆନ୍ତୁ । ଏହି ସୋମ ଯଜ୍ଞର ଶୁଭ ଦୃଶ୍ୟ ପରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ମାନବୀୟ କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ— ପୁରୁରବା ଓ ଉର୍ବଶୀଙ୍କର ବିରହ ଓ ସମ୍ବାଦ । ପୁରୁରବା କହୁଛନ୍ତି— ହେ ପତ୍ନୀ, ତୁମେ ମନରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ; ଏହି ଭୟଙ୍କର କ୍ଷଣରେ ଆମେ ଏକାସাথে ଆମର କଥା ଗଠନ କରିବା । ଆମ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇନାହିଁ, ସେମାନେ ସମୁଦ୍ର ପାରେ ମଧ୍ୟ ଆମକୁ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ । ଉର୍ବଶୀ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ— ତୁମ ଏହି କଥା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ କ'ଣ କରିବି? ମୁଁ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଭାତ ପରି ଚାଲିଯିବି । ହେ ପୁରୁରବା, ତୁମେ ତୁମ ଘରକୁ ଫେର । ମୁଁ ବାୟୁ ପରି ଅପହ୍ରା ବିଲୟ ହେବି । ଉର୍ବଶୀ କହିଲେ— ମୋର ଗତି ତୀବ୍ର, ଧନୁରୁ ଛାଡ଼ା ତୀର ପରି, ଶତ ଗାଈ ଦୌଡ଼ିବା ପରି । ଶକ୍ତିହୀନ ପୁରୁଷର ନିଶ୍ଚୟ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ଝରଣା ପାଣିକୁ ବିଭାଜିତ କରିଦିଏ, ଏହାର ମାପ କିଏ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ । ଏହି ଦୁଃଖରେ ଉର୍ବଶୀ କହିଲେ— ଯଦି ପ୍ରଭାତ ଇଚ୍ଛା କରେ, ଧନ ବୋଝି ଝିଅ ଶ୍ୱଶୁର ଘରକୁ ଯାଏ । ମୁଁ ଏହି ବେଳା ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପଥ ବଙ୍କିଗଲା, ରାତିରେ ଭିନ୍ନତାର ଦୃଢ଼ ଡୋରି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଛି । ତିନିଥର ଦିନକୁ ଏହି ଡୋରି ମୋତେ ବାନ୍ଧିଛି, ଏବଂ ତୁମେ ମୋତେ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛ । ପୁରୁରବା, ତୁମ ସଙ୍କେତ ପରେ ଏହି ରାଜା, ମୋର ନାୟକ, ସେଇ ମୋ ଦେହ ଥିଲା । ଏହି ଦୃଢ଼ ସମ୍ପର୍କ, ହୃଦୟର ଦୃଶ୍ୟ ପରି, ଅବିରାମ ଚଳିଛି— ସେମାନେ ଗୌମାତା ପରି ଗଞ୍ଜନ କରି ଯଶସ୍ୱୀ ହେଉଛନ୍ତି । ମୋର ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଦେବୀମାନେ ଏକାସাথে ବସିଥିଲେ, ଜଳମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ । ଦେବତାମାନେ ତୁମକୁ, ପୁରୁରବା, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ ପାଇଁ ବଡ଼ କରିଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ମୁଁ ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାମନା ଛାଡ଼ିଦେଲି, ମୁଁ ମର୍ତ୍ୟ ହୋଇ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ସେବା କଲି । ତେବେ, ସେମାନେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ମୋତେ ଉପଭୋଗ କଲେନି; ଯେଉଁମାନେ ରଥକୁ ଛୁଇଲେ, ସେମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ । ଯେତେବେଳେ ଏକ ମର୍ତ୍ୟ ଅମର ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନିର୍ବିକ୍ଷିତ ରହି, ପୃଥିବୀବାସୀମାନଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର କ୍ରିୟାରେ ଭାଗ ନେଉନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ସେଇ ରୂପମାନେ ଘୋଡ଼ା ପରି ଖେଳୁଥିବା, ଚଞ୍ଚଳ ଶିଶୁ ଘୋଡ଼ା ପରି ଚମକିଉଠନ୍ତି । ଉର୍ବଶୀ ଆକାଶରେ ବିଜୁଳି ପରି ଚମକି ପଡ଼ିଲେ, ମୋର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ନେଇଗଲେ । ସେଇ ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମିତା ଜଳମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ— ଉର୍ବଶୀ, ଏକ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଦିଅ । ତୁମେ ଏପରି ଜନ୍ମନିଅଛ, ଏକ ଗୋପାଳକଙ୍କ କାମ ପାଇଁ; ପୁରୁରବା, ସେଇ ପାଇଁ ତୁମେ ତୁମ ଶକ୍ତି ଦେଲ । ମୁଁ ତୁମକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରିଥିଲି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋ ସହିତ ରହିଲେ ନାହିଁ; ତୁମେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ— କ'ଣ ଉପଭୋଗ କଲେ? କେବେ ଏକ ନବଜାତ ପୁତ୍ର ତାଙ୍କର ପିତାକୁ ଖୋଜେ, ତାଲେ ଅଶ୍ରୁ ବହେ, ସତ୍ୟ ଜାଣିଥାଏ? ଏକମତ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ କିଏ ଅଲଗା କରିପାରିବେ, ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ଶ୍ୱଶୁର ଘରେ ଜ୍ୱଳିଛି?