ପୁରୁଷସୂକ୍ତର ଏହି ଦିବ୍ୟ କଥା ଏଭଳି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କର ମହିମା ଅପାର, ତାଙ୍କର ଏହି ବଡ଼ ମହିମା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠାରେ ପୁରୁଷ ସେଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କର ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ମାତ୍ର, ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅମୃତ ଭାବରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବିରାଜିତ। ସେଇ ତିନି ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଉପରକୁ ଉଠିଗଲେ, ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେଠାରୁ ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଖାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଖାଏନାହିଁ, ସେଉଁଠି ସେ ବ୍ୟାପି ଗଲେ। ତାଙ୍କୁ ହୁଏଁ ବିରାଜର ଜନ୍ମ ହେଲା, ବିରାଜରୁ ପୁନି ପୁରୁଷଙ୍କ ଜନ୍ମ। ଏହି ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ହେବା ପରେ, ସେ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଏପଟେ ଓ ସେପଟେ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ। ଦେବତାମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବଳି ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରି ବଳିଦାନ କଲେ। ବସନ୍ତ ଘୃତ ହେଲା, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ହେଲା ସାମିଦ୍ଧ, ଶରତ ହେଲା ହବିସ୍ୟ। ସେଇ ବଳିକୁ ପ୍ରାଚୀନ ସୃଷ୍ଟିରେ ଉପନିଷଦ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ କୁଶ ଉପରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ବସାଇଦେଲେ। ଏହି ବଳି ଦ୍ୱାରା ଦେବତା, ସାଧ୍ୟ, ପୂର୍ବଜ ଋଷିମାନେ ବଳିଦାନ କଲେ। ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଳିଦାନରୁ ଘୃତ ଓ ଦଧି ମିଶା ହେଲା। ସେଠାରୁ ପକ୍ଷୀ, ଅରଣ୍ୟର ପଶୁ, ଗ୍ରାମ୍ୟ ପଶୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏହି ବଳିଦାନରୁ ରିଗ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଛନ୍ଦ ଓ ଯଜୁର୍ ମନ୍ତ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହେଲେ। ଏହିଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ଦୁଇ ଧାଡ଼ି ଦାନ୍ତ ଥିବା ସମସ୍ତ ପଶୁ, ଗାଈ, ଛାଗ, ମେଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବିଭକ୍ତ କଲେ, କେତେ ଅଂଶରେ ବିଭାଜିତ କଲେ? କେଉଁଠି ମୁଣ୍ଡ, କେଉଁଠି ବାହୁ, କେଉଁଠି ଉରୁ, କେଉଁଠି ପାଦ ହେଲା? ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଥିଲା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବାହୁ ଥିଲା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଉରୁ ଥିଲା ବୈଶ୍ୟ, ପାଦ ଥିଲା ଶୂଦ୍ର। ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କର ମନଃପଦ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିରୁ; ମୁଁହରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି, ଶ୍ୱାସରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ ମଧ୍ୟଭୂମି, ମୁଣ୍ଡରୁ ଦ୍ୟୁଲୋକ, ପାଦରୁ ପୃଥିବୀ, କାନରୁ ଦିଗ୍ବିନ୍ଦୁ—ଏଭଳି ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ସପ୍ତ କୁଣ୍ଡିକା, ତିନି ତ୍ରିସପ୍ତ ସମିଧ ନିୟୋଜିତ ହେଲା, ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ବଳିପଶୁ ଭାବରେ ବନ୍ଧିଲେ। ଦେବତାମାନେ ବଳିଦାନ ଦ୍ୱାରା ବଳିଦାନ କଲେ; ଏହିଠି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଥମ ପବିତ୍ର କର୍ମ। ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଚୀନ ସାଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ବସିଛନ୍ତି। ଏହି ପରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ମହିମା ବିବୃତି ହୁଏ। ଜେଉଁଠି ଜାଗ୍ରତ ଲୋକେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରନ୍ତି, ସେ ଘରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ହୋତା, ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଅତିଥି। ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ, ସେ ଅରଣ୍ୟରେ କୁଶଳ କରିଗର ଭଳି ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି। ସେ କେହିଁକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜନଜାତିରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଦୟାମୟ। ଅଗ୍ନି, ତୁମେ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୀଣ, କୌଶଳରେ ଦକ୍ଷ, ଦୃଷ୍ଟିଶାଳୀ ଋଷି, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଜାଣିଥିବା। ତୁମେ ଧନର ମାଲିକ, ତୁମେ ଦିଗ୍ବିଜୟୀ, ତୁମେ ଦୁଇ ଲୋକକୁ ପୁଷ୍ଟି କର। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳ, ଘୃତ ଭରିଥିବା ଅଞ୍ଜଳିରେ, ଶୁଭ୍ର ଦେବମାନେ ପ୍ରଭାତର ରେଖାଭଳି ଆସନ୍ତି। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ତେଜ ହେଉଛି ବର୍ଷା ଭଳି, ତାଙ୍କର ଜ୍ୱାଲା ହେଉଛି ପ୍ରଭାତର ଚିହ୍ନ। ତୁମେ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଛୁଇଁଲେ, ତୁମେ ନିଜେ ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କର। ଉଦ୍ଭିଦ ଯଜ୍ଞ ଅଙ୍କୁ ଧାରଣ କଲେ, ଜଳ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ। ଏହି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ଗଛ ନିତ୍ୟ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି। ବାତାସ ଚଳିତ ଏହି ଅଗ୍ନି ତିନି ଧରଣର ଖାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚଞ୍ଚଳ। ରଥୀମାନେ ପୁରସ୍କାର ପାଇଁ ଯେପରି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଏମିତି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଜ୍ୱାଲା ଅମର ଓ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଜଳନ୍ତି। ଅଗ୍ନି ଜ୍ଞାନର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସଭାର ଶୋଭା, ପୂଜାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ଚିନ୍ତାର ପ୍ରେରକ। ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ, କାରଣ ତାଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ। ଅଗ୍ନି, ଏଠାରେ ତୁମକୁ ପୂଜାର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ବାଛାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ମନୁସଂଜାତ ପୂଜକମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ କୁଶ ଉପରେ ଆଉତି ରଖନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତୁମେ ପୂଜାର ମୁଖ୍ୟ ହୁଅ। ତୁମର ପୂଜାର ଅଧିକାର, ଉପକାରୀ ଭୂମିକା, ଯଜ୍ଞର ଅଧ୍ୟକ୍ଷତା, ଆମନ୍ତ୍ରଣକାରୀ, ଅନଳପ୍ରଜ୍ୱଳକ, ଯଜ୍ଞର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗୃହପତି ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଯିଏ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଇଂଧନ କିମ୍ବା ଆହୁତି ଦେଇ ପୂଜା କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ପୂଜାରୀ ହୁଅନ୍ତି, ଦୂତ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି, ଉପାସକଙ୍କ ପକ୍ଷରେ କଥା କହନ୍ତି। ଆମ ଏହି ଚିନ୍ତା, ଏହି କଥା, ଏହି ସ୍ତୁତି, ଏହି ପ୍ରଶଂସା ଅଗ୍ନିଙ୍କ ପାଖରେ ଯାଉଛି। ଧନ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଉଛି, ଯିଏ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ତଥା ନୂତନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତୁତି ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଉଛି। ସେ ଆମ ସ୍ତୁତି ଶୁଣନ୍ତୁ, ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତୁ, ଭକ୍ତ ପତ୍ନୀ ଭଳି ଶୋଭା ପାଉନ୍ତୁ। ଅଗ୍ନି, ଯେଉଁଠି ଘୋଡ଼ା, ବଳିଦାନ ହୋଇଥିବା ବୃଷ, ଗାଈ, ଛାଗ ଓ ମେଷ ଅର୍ପିତ ହୁଏ, ସେଠି ତୁମ ପାଇଁ ଆମ ମନର ଶୁଭ ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ କରୁଛି। ଅଗ୍ନି, ତୁମ ପାଇଁ ଏହି ଆହୁତି, ଘୃତ ହେଉ ଚମଚ, ସୋମ ହେଉ ପାତ୍ର। ଆମକୁ ବଳଶାଳୀ, ନାମୀ, ଶୂରବୀର ଧନ ଦିଅ। ଏହିଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞପତି, ସାରଥି, ସମାଜର ମୁଖ୍ୟ, ହୋତା, ଉପାସକଙ୍କ ଅତିଥି, ଦ୍ରୁତ ଜ୍ୱାଳା, ସଂକେତ ଭାବରେ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ଦୁଇ ଜାତି ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସଭାର କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା, ବଳିୟାନ ବୃଷ, ଉଷାର ପୂଜାରୀ, ଶକ୍ତିର ପୁତ୍ର, ହଳଦିଆ ଅଗ୍ନି, ଗୃହପତି ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ଆମେ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱ ଓ ଧନର ପଥ ଅନ୍ୱେଷଣ କରୁଛୁ। ତାଙ୍କ ଆହ୍ୱାନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଆଧିପତ୍ୟକୁ ଚାହୁଁଛୁ। ଯେତେବେଳେ ଭୟାନକ ଦେବତାମାନେ ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଭ କଲେ, ସେମାନେ ଦେବମାନେ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିସ୍ତାରିତ କଲେ।